Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

ŚWIĘTA SPRAWA

Слово Просвіти, №14 за 2007 рік

Zgodnie z Kodeksem wodnym Ukrainy (artykuł 79), rzeki, w zależności od powierzchni zlewni ich dorzecza, dzieli się na duże, średnie i małe. Do dużych należą rzeki, które są położone w kilku strefach geograficznych i mają powierzchnię zlewni ponad 50 tys. km kw. Do średnich — z powierzchnią zlewni od 2 do 50 tys. km kw. Rzeki z powierzchnią zlewni do 2 tys. km kw. określono jako małe. Jak i dolina rzeczna, koryto rzeki składa się z dna i dwóch zboczy (brzegów). Główne elementy rzeźby dna koryta — ploso i bystrza. Ploso (synonimy — wir, głębia) — zagłębienie na dnie koryta, znajduje się pod wklęsłym brzegiem. Bystrze — piaszczysta grzęda, która leży między dwoma plosami, przecinając koryto rzeki między plażami pod kątem 20—30 stopni do osi podłużnej (toru wodnego lub nurtu). Rzeka od źródła do ujścia swoim korytem na dnie doliny stale wije się (meandruje). Każde zakole nazywa się meandrem. Przy meandrowaniu tworzą się tak zwane „starorzecza” (jeziora starorzeczne). Małe rzeki tworzą (jako dopływy średnich) dorzecze dużych. Na przykład, jego wielmożność Dniepr (w czasach scytyjskich za Herodota — Borystenes, za Sarmatów na przełomie I i II tysiąclecia — Danapris, u Rusów-Ukraińców — Sławutycz). Herodot w swojej „Historii” pisał: „Borystenes — najbardziej dochodowa rzeka, wzdłuż jej brzegów rozciągają się wspaniałe żyzne pastwiska… Zasiewy wzdłuż brzegów Borystenesu są cudowne, a tam, gdzie ziemia nie jest zasiana, rozpostarła się wysoka trawa”. Dniepr jest bardzo stary — 700 tys. lat temu zaczęła kształtować się jego dolina rzeczna. Do rzek Dniepru na północ od Kijowa na Prawobrzeżu należą prawe dopływy Prypeci — Turia, Stochód, Styr, Horyń, Uborć, Uż itd., na Lewobrzeżu — rzeki Desny z Sejmem (Snow, Oster, Ubedź, Klewień). Na południe od stolicy do Dniepru niosą swoje wody ponad 600 rzek, wśród których największe to Roś, Suła, Pseł, Worskła, Taśmin, Oril, Samara z Wołczą, Inhułeć… Na terytorium Ukrainy jeszcze kilkadziesiąt lat temu naliczano (według różnych danych) 65—71 tys. rzek i strumieni (63 129 rzek) o łącznej długości ponad 248 tys. km, z nich ponad 4 tys. o długości powyżej 10 km, w tym około 160 rzek — dłuższych niż 100 km. Wszystkie one przepływały przez malownicze krajobrazy naturalne. A co jest dzisiaj? Wielka liczba rzek, zwłaszcza małych, jest zamulona (dlatego spłyciły się i zarosły), zaśmiecona (żałosne), a nawet całkowicie zniknęła (zakopana w kolektorach). Ach… A moje pokolenie pamięta, jak będąc małymi (lat 30—40 temu) kąpaliśmy się w tych rzekach, babcie moczyły w nich konopie, płukały prześcieradła… Nieprzestrzeganie reżimu ochrony wód małych rzek (zwłaszcza w obwodach południowych) doprowadziło (w rzekach o długości poniżej 40 km) do ich całkowitego zamulenia. Właśnie tak można powiedzieć o takich cudownych w przeszłości rzekach stepowych, jak Wielki i Mały Kujalnik, Wysuń, Mertwowod, Obytoczna, Kazennyj Toreć, Berda, Tylihul, Kodyma itd. Warstwa mułu w korytach tych rzek ma wysokość 5—7 m. Niszcząc piękno otaczającego świata, gubimy siebie i jako ludzi, i jako etnos. Przecież dzika przyroda, jej nietknięte piękno, wielmożność — przedmiot dumy narodowej. I co najważniejsze — pięknie odebrany krajobraz zawiera w sobie wysoki potencjał wychowawczy. Jego estetyka wychowuje, zachwyca. Człowiek, chłonąc kontemplację piękna, wzbogaca się duchowo. W takim „dialogu” realizują się, odpowiednio, informacyjny (intelektualny) i duchowy (zmysłowy) kontakty człowieka z przyrodą. Tak więc obecna zepsuta, „głuchoniema” przyroda wprowadza odpowiednie korekty w mentalność narodową. Mimo to, nie zważając na naruszenie w ostatnich dziesięcioleciach równowagi ekologicznej naturalnych kompleksów rzecznych, właśnie w dolinach rzecznych zachowały się jeszcze krajobrazy subrdzenne z bogatą różnorodnością biotyczną. Z dolin małych rzek właściwie bierze początek obecna sieć ekologiczna — regionalna, narodowa, europejska — jako (gdyby nie ta ostatnia!) próba uratowania świata przed odwrotnym biegiem ewolucji — wzrostem entropii i powrotem do pierwotnego chaosu. Bo jeśli nie będzie choć takich naturalnych nici czy kanałów, to przerwą się drogi przemieszczania (rozprzestrzeniania się) organizmów żywych. Powiedzmy: narcyzy, dzwonki, a ze zwierząt — biegaczowate, ropuchy itd. — potrzebują ciągłych korytarzy. Wystarczy nawet przerwa kilku metrów, aby przeszkodzić ich rozprzestrzenianiu się. Praktyka światowa (nie wszędzie są tak brudne rzeki jak u nas: Ukraina zajmuje w Europie pierwsze miejsce pod względem zanieczyszczenia wód). Z takiego strumyczka rodzi się praukraińska Roś (a dalej — Biała Cerkiew, Bohusław, Korsuń…). „Dziewicza piękność” rzeki Unawa na Fastowszczyźnie (a wyżej — wieś Romanówka, taką ją jeszcze widział w dzieciństwie Maksym Tadejowycz Rylski!). Pamiętam z własnej praktyki życiowej, jak wykładając w latach 80.—90. na wydziale przyrodniczo-geograficznym (dziś — Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa), przechodziłem ze studentami na praktyce terenowej z geomorfologii i krajoznawstwa dolinami małych rzek Kijowa. Nie zapomniałem, jak szliśmy od ujścia (miejsca wpadania do Dniepru) Libiedzi (naprzeciwko Osokorków) przez podwórza gospodarcze lokalnych przedsiębiorstw, wzdłuż torów kolejowych (które właściwie biegną dnem doliny rzecznej) aż do stacji „Kijów-Wołyński”, szukając źródeł rzeki. Ale tak i nie udało się znaleźć! Szukaliśmy — przedzieraliśmy się wzdłuż strumyka Darnickiego, który gubił się w wysokich zaroślach trzciny: po obu stronach stały wysokie nieprzyjazne budynki „Chimwołokna”, odgrodzone od rzeczki betonowymi płotami; ścieżką szliśmy wzdłuż stromego zbocza doliny rzecznej Syrca, od jego źródeł przy metrze „Nywky” aż do wpadania do jezior Opeczeń na Oboloni. Niejeden ze studentów w duszy ganił „nierozumnego” wykładowcę za takie trasy. Ale chyba dziś nikt z nich nie wybierze się w te „naturalne oazy” Kijowa. Lecz w pamięci zachowały się widziane wysypiska śmieci, zaśmiecenie i smród od tych rzek. Z przedstawicieli świata zwierzęcego udało się zobaczyć (w dolinie „piękności” Libiedzi, za dworcem kolejowym) chyba tylko szczury wędrowne, które wyskakiwały spod nóg. Co teraz tam się dzieje, można tylko się domyślać. Chyba nie lepiej niż dwie dekady temu… P. S. Ależ właśnie w małych rzekach rodzi się żywa woda dla Dniepru i woda pitna dla narodu! Nie na darmo sam nabieram (przy pomniku Tarasa Hryhorowycza) naprzeciwko swojej alma mater uzdrawiającą jurajską (mezozoik, 150 mln lat leżakowania, z głębokości 350 m) wodę artezyjską, żeby nie pić z kranu dnieprowskiej — a przecież pije ją co najmniej połowa ukraińskich obywateli. Więc skąd weźmie się zdrowie, skąd? Najdzielniejszy nasz rycerz Iwan Bohun takiej wody także nie pił!..

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn