Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

BLISKA GWIAZDA OLESIA HONCZARA

Слово Просвіти, №14 за 2008 рік

Ołeksandr JAROWYJ, kandydat nauk filologicznych Dwadzieścia lat temu widziałem jednego z ostatnich klasyków literatury ukraińskiej. Obecnie słowo „klasyk”, niestety, nabiera jakiegoś ironicznego zabarwienia, jak wiele innych poważnych i wielkich pojęć, które chce pomniejszyć małostkowa epoka, aby nie czuć się tak niezręcznie ze swoją bezbarwnością i, mówiąc słowami R. Andrijaszyka, „krzykliwą niehistorycznością”. A słowo „klasyk” w tłumaczeniu z greckiego oznacza „wzór”, do którego dobrze byłoby równać. Jeśli ktoś jeszcze chce do jakichś wzorców równać w obecnej pseudosztucznej dobie nadętych, hałaśliwych i samouwielbionych egoistów… W Czerwonym Korpusie Uniwersytetu Kijowskiego świętowano Olesa Terentijowycza Honczara. Błyszczały staromodne już teraz telewizyjne jupitery, występowali krajowi i zagraniczni goście, sala była wypełniona po brzegi. Została mi z tego spotkania książeczka poezji frontowej, wydana w kieszonkowym formacie, z zamaszystym autografem pisarza, myśliciela, który uosobił całą epokę w literaturze ukraińskiej. Niejednokrotnie rozmyślałem o źródłach popularności tego czy innego pisarza, próbowałem zrozumieć: czymże określa się ciężar gatunkowy pisarskiego spadku, co kształtuje krótkotrwałą czy długotrwałą, dobrą czy niedobrą pamięć o literacie. I dochodziłem do wniosku, którego nie zamkniesz (a i nie warto!) w kleszcze wymyślnych terminów. Chyba najdłużej trwają w pamięci narodowej imiona tych twórców, którzy nierozerwalnie stopili swój talent z nakazem sumienia. Mogli być najróżniejszych przekonań, stanów społecznych, żyli w różnych epokach. Ale linia sumienia ustawia ich w jednym honorowym szeregu: Skoworoda, Szewczenko, Hohol, Honczar, Stus… Sądząc po pamiętnikarstwie, Honczar był człowiekiem nieprostym. Nie brakowało u niego wrogów ani przyżyciowych, ani pośmiertnych. „Jeszcze za życia Olesa Terentijowycza wielu takich… śliskich napadało na niego, skracało mu życie. Tłumaczę to tylko czarną zazdrością, która jest od złego” — zaznaczała żona pisarza Wałentyna Danyliwna. Oto taki paradoks: oficjalna wierchuszka nie mogła mu wybaczyć śmiałości „Soboru”, a kogoś drażnił nadmierny „wysoki lot” ogólnonarodowo i międzynarodowo uznanego pisarza, laureata licznych nagród, prozaika, tłumaczonego na dziesiątki języków świata… „Chciałbym dożyć do Sądu Ostatecznego” — napisał w dzienniku Oles Honczar zagadkowe słowa niedługo przed śmiercią. On, Sąd Boży, wyjaśni wszystko, u Pana waga jest dokładna. Bóg jest Miłością, a bez miłości tworzyć jest niemożliwe. Pamiętam symboliczną scenę, widzianą kilka lat temu: obok pomnika Olesa Terentijowycza przechadza się śnieżnobiały gołąb, a z kamienia przemawiają słowa: „Z miłości — twórczość, z miłości — szczęście ludzkie”. Honczar nigdy nie był ateistą, miał Boga w duszy nawet w warunkach tego państwa, które deklarowało powszechne oficjalne bezbożnictwo. Nie było ateistów na wojnie — to rozpowszechniona prawda. Jeszcze jedna zagadka w notatkach: „Wyzwoliła mnie Matka Boża”. To o przypadku, kiedy wzięty do niewoli Honczar trafił do kolumny, która szła nie w kierunku krematorium, a na przymusowe roboty — zatem została szansa na ratunek. Można mówić o wielu zagadkach Honczara. Czy znalazła na wolności notatka Honczara byłego wykładowcę, Jurija Szewelowa (Szeracha), który przebywał po tamtej stronie drutu? Już w czasie niepodległości Ukrainy w mieszkaniu Olesa Terentijowycza przy pachnącym barszczu, w ciepłej, przyjacielskiej i swobodnej rozmowie uczony z diaspory zapewniał, że nie… Jak by tam nie było — „Dziękuję Ci, Matko Boża, nasza Orędowniczko… jesteśmy żywi”. Niektóre zapisy podczas wojny prowadzone były po rosyjsku. „Dzisiaj przeprawiliśmy się na pontonach przez Dniepr… Płynąłem i myślałem o Bogu” (30.X.43 r.). „Jutro święto (Wielkanoc) i na duszy dobrze, świątecznie” (15.IV.44 r.). Jak zaznaczał pewien mądry człowiek, na wojnie można stać się zdrajcą, bohaterem, świętym… A można wykrystalizować się jako poeta. To, że Oles Honczar jest poetą prawdziwym, od Boga, przekonują jego wiersze frontowe. Ojczyzno, dla nas podnieś Czarną chmurę daleką. Z pragnienia popękaliśmy, Niby kamień w upał… („Upał w górach”, 1944 rok) Rodzinny dom, daleka Ukraina wdziera się palącym białym kwieciem w sny bohatera, w dalekiej Transylwanii widzą się rodzinne krajobrazy, „gdzie wiśnie w stroju białym/ mnie wypatrują z wojny” („Dumy o Ojczyźnie”). Błękitny Dunaj, Alpy, Złota Praga zobaczyły żołnierskie „nieśmiertelne gimnastiorki”. I niegodnymi będziemy synami i wnukami tego pokolenia anteów, wojowników-wyzwolicieli, jeśli wyrzekniemy się tej pamięci, uwiecznionej przez Honczara. Chyba kule omijały Olesa Honczara na niewidzialny Boży rozkaz, aby mógł opowiedzieć o pięknie ludzkich dusz w najcięższych próbach i napisać wiele pięknych utworów o pięknych ludziach. …I śmierć, zdaje się, na wojnie Oszczędza mnie w najcięższych bitwach Za… niedośpiewane pieśni… Rozkaz: “Naprzód!” — znów chowam Okopową lirykę swą. I w pełnym wzroście — do tego kraju, Gdzie znów być nam w boju. (“Wojna prowadzi mnie coraz dalej”) Gdyby Honczar pozostał tylko twórcą jednego aforyzmu “U sprawiedliwych armii los zawsze jest piękny”, już wtedy mocno i niezachwianie zająłby pozycję w historii ukraińskiej kultury. Żołnierz armii ducha, armii dobra, całe swoje życie położył na stworzenie tego ideału człowieka, do którego nam dążyć i dążyć… I to nie fałsz, nie upiększanie: to umiejętność znalezienia błyskotek pięknego, niebiańskiego, wzniosłego w najbardziej codziennych charakterach i zjawiskach. To żywa realizacja dowżenkowskiego postulatu o niebiańskich gwiazdach nawet w codziennych kałużach na życiowych drogach. Wspomnijmy opowiadanie “Słoneczniki”, napisane w dalekim 1951 roku, — jak uduchowia się ludzka istota miłością do pracy, jak pięknie tworzyć na zbolałej ziemi piękno Edenu, ogrzanego ciepłem ludzkich serc! Czy powojenna nowela “Modry Kamień”, za którą pisarzowi nieźle się oberwało od superideowych strażników reżimu! Kilka lat temu natrafiłem na notatkę w “Literaturnej Ukrainie” o wystawieniu baletu według tej zapomnianej, zdawałoby się, noweli pisarza. Okazuje się, że ona swoimi środkami wyrazu wychodzi poza granice werbalności, autor mistrzowsko apeluje do ruchu, dźwięku, kolorystyki — tam, przypomnijcie sobie, nawet niebo “huczy jak błękitny dzwon!” Tak by nam pisać, czuć… A to tyle szarości, bezbarwności, niemoralności wokół! I czy tylko dzisiaj ta fałszywa sztuka stała się taką agresywną? Nie, dosyć dawno. Przypominają się nie tylko jubileuszowe fragmenty; wypływają w pamięci obraźliwe ataki jednodniowych poetów, którzy jeszcze pod koniec lat 80., “osiodławszy demokrację”, z trybuny pryskali śliną na pierwszy rząd sali związkowej, gdzie siedział siwy PIERWSZORZĘDNY pisarz. I takiego statusu nadawały mu nie miejsca w prezydiach, a już wspomniany nadmocny stop talentu i sumienia… A gdzież ci, co go szkalowali? Kto ich wspomni?.. Pytania wolności i anarchii rozważał pisarz wśród innych ważnych tematów także w słynnym “Soborze”. Przecież zawsze w ukraińskiej historii wyłaniały się dwa bieguny, dwie przeciwności, które popychały naprzód historyczny byt; to dylemat, o którym bardzo dokładnie powiedział Borys Olijnyk, — co przeważy na szalach historii: “Sicz wulkaniczna czy Akademia cicha?..” I w sporze Jawornyckiego z Machną, wydaje się, jednak ma przewagę siwy uczony. Kozacki duch — w obronie i budowaniu, a nie w rozhukanej “wolnicy bez brzegów”. Wпрочем, tutaj możliwe są szerokie interpretacje, ale pozycja autora jest właśnie taka. Nasz współczesny, szczególnie młody, nierzadko dziwi się: i co, powiedzmy, takiego śmiałego powiedział Honczar w “Soborze”? Do tego trzeba zrozumieć historyczny kontekst… Zamykają i niszczą świątynie, “wycierają” każdą wzmiankę o kozackim umiłowaniu wolności, z trybun opowiadają, że rośnie godna młoda zmiana, budowniczowie przyszłości… A tutaj pisarz pisze o świątyni jako symbolu duchowości, na dodatek świątyni kozackiej, mówi o hordzie “rdzawowłosych”, którzy czynią sabat w świętym miejscu, demaskuje śmierdzących duszą ludzi, dla których nie ma ani Boga, ani ojca-matki, ani Ojczyzny… I to była przemyślana pozycja, a nie przypadek. Choć mógłby pisarz spoczywać na laurach laureata. Ten pisarz — filozof, humanista i znawca ludzi. Teraz takich nie znajdziesz nawet z latarnią Diogenesa. Pamiętacie, chodził dziwak Diogenes z kagańcem, szukał Człowieka? Takich ludzi jak Ołes Honczar bolały i kraj, i zniewolona przez brunatne straszydło Europa, bolał niespokojny chory świat! Ołes Honczar przedstawił wielki i piękny obraz Ukraińca, dyplomaty Kyryła Zabołotnego w powieści “Twoja gwiazda” (1980). Jak dla mnie, to podsumowanie twórczości mistrza. “Wtedy” powieści nie żałowała krytyka, przemilczała, ponieważ autor dotknął tabuizowanych tematów rozkułaczania, zbrodni tak zwanej walki klasowej, otworzył inne ostre kąty. Teraz o “Twojej gwieździe” mało chętnych opowiedzieć dzisiejszym młodym, ponieważ… nowe estetyczne powiewy, nowe mo- Oles Honczar — student Uniwersytetu Dniepropetrowskiego. 1946 r. dy: coraz częściej wielu nie do humanistycznej filozofii (obserwuje się skłanianie ku cynicznej), nie do niepokojów o człowieka i świat. Powieść jest bardzo wielopłaszczyznowa, w niej połączono różne warstwy czasowe — przedstawiono pół wieku historii Ukrainy. Tacy ludzie jak Zabołotny — to prawdziwe złoto ukraińskich stepów, owe tyczynowskie samocwity, które “rosną w głębinach gór”, te kosztowności, które zrodziły się w głębinowych pokładach Ukrainy. Cały utwór jest przesiąknięty obrazem drogi. To droga ludzkiego życia, rozjaśniona gwiazdą miłości. Wiele diagnoz, które stawia pisarz przedkryzysowemu światu lat 70.—80., teraz potwierdza się… Ale pisarz wierzy w ratunek, w dobrą wolę ludzi, w jasny niebiański pierwiastek w ich duszach. Jak najczęściej czytajmy utwory Ołesia Honczara — od wierszy i małych opowiadań do powieści, i nie pożałujemy. Oczywiście, “artystyczny alfabet” tych utworów już różni się od systemów znaków teraźniejszości — coś nam jest niezwykłe, coś straciło aktualność, pozostało należnym historii. Ale większość z napisanego przez Honczara pozostaje, “nie płonie”, przemawia do nas! Dystans między książkami Ołesia Honczara a sercem współczesnego człowieka, jeśli ono nie skamieniało i nie oślepło, — jest minimalny. Trzeba tylko przemyśleć, wczytać się, przyjrzeć się… “ — Finał, samo przez się, będzie optymistyczny? — Obejdziemy się bez happy endu, ale światło w końcu tunelu, oczywiście, będzie…” (“Twoja gwiazda”). Światło od gwiazdy Ołesia Honczara ma właściwość nie tylko świecić, ale i ogrzewać — długo-długo, bezinteresownie, szczodrze.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn