Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

TARAS SZEWCZENKO W MOSKWIE. Marzec 1858 roku

Слово Просвіти, №14 за 2008 рік

Siergiej Timofiejewicz Aksakow. „Jaka piękna, szlachetna starcza powierzchowność!” 25 marca: „Cała rodzina Aksakowów szczerze i bez udawania sympatyzuje z Małorosją, jej pieśniami i w ogóle z jej poezją”. Było to trafne spostrzeżenie poety. W rodzinie Aksakowów panował serdeczny stosunek do Małorosji. Na dowód przytoczę zapis, który zostawiła w swoim dzienniku Wiera Siergiejewna, opowiadając o czytaniu przez Pantelejmona Kulisza „Czarnej rady” w grudniu 1854 roku: „Przez trzy wieczory z rzędu czytał nam Kulisz swoją historyczną małoruską powieść »Czarna rada«… Ta powieść jest niezwykle interesująca i godna uwagi. Wydarzenia historyczne przedstawione są żywo, w pełni wszystkich okoliczności; znaczenie kozactwa, Zaporoża, charaktery zaporożców ukazane są żywo i prawdziwie, język zaś zdumiewająco prosty, żywy, oddaje cały duch małoruskiej mowy”. Z takim samym zapałem Aksakowowie słuchali notatek Kulisza o Gogolu: „Jakie cenne fragmenty znalazł Kulisz! Dusza przeszła przez tyle wrażeń podczas tego czytania”. Nawiasem mówiąc, Sergiej Aksakow, na ile mógł, wspierał Kulisza w pisaniu biograficznej książki o Gogolu. 26 marca 1858 roku, dzień po kolejnych odwiedzinach Szewczenki u rodziny Aksakowów, Wiera Siergiejewna pisała w liście do swojej przyjaciółki Marii Karraszewskiej: „Szewczenko wywarł przyjemne wrażenie na wszystkich — i na tatusiu (Sergieju Aksakowie — W. M.), i na braciach; jest mądry i prosty… Jego wiersze są zawsze czyste i moralne. Wierszy nie czytał, ale trochę śpiewał małoruskie pieśni, a Nadieżda, choć nie od razu, lecz zdecydowała się zaśpiewać mu niektóre; czym dla niego są pieśni, ogólnie małoruska poezja, nie trzeba nawet mówić… Z Szewczenką można by o wielu rzeczach porozmawiać, i on zaczynał coś opowiadać, ale nie było czasu”. Tuż przed wyjazdem z Moskwy Taras Grigorjewicz nie mógł nie odwiedzić Sergieja Aksakowa. Spotkał się jednak tylko z rodziną. „…Zajechałem do Siergieja Timofiejewicza Aksakowa z zamiarem pożegnania się. Spał, a ja nie miałem szczęścia ucałować jego siwej, pięknej głowy”. Dla nas bardzo ważne jest, gdzie wtedy mieszkał Aksakow, który często zmieniał adresy. Istnieje kilka możliwości, by to ustalić. Skorzystamy z najprostszej — weźmiemy informację z listu Michała Szczepkina do Tarasa Szewczenki z 6 lutego 1858 roku: „Adres Aksakowa: na Twerskim bulwarze w domu Jusupowej, blisko domu oberpolicmajstra”. To wystarczało, by w czasach Szewczenki pewnie wysłać każdą korespondencję. Chcielibyśmy jednak wyobrazić sobie dokładniej, gdzie znajdował się dom, do którego Szewczenko trzykrotnie przyjeżdżał. Dlatego sięgamy po „Alfabetyczny wskaźnik do planu dzielnicy Twerskiej” i z działu „Domy państwowe, publiczne i prywatne” dowiadujemy się, że dom księżnej Jusupowej znajdował się „na przejeździe Twerskiego bulwaru”. Na planie dzielnicy Twerskiej był to nr 191. A pod nr. 190 znajdujemy: „Oberpolicmajstra, dom państwowy, na przejeździe Twerskiego bulwaru”. Oznacza to, że Aksakow mieszkał na Twerskim bulwarze (dom nr 24), bliżej Placu Strasznego, niedaleko Placu Arbackiego. Po odwiedzinach u Sergieja Aksakowa 22 marca Szewczenko jadł obiad sam — obiad był postny z okazji ostatniego dnia Wielkiego Postu — w karczmie Trójcy. O jej położeniu w komentarzach do 5. tomu dzieł Szewczenki czytamy: „Karczma Trójcy mieściła się na prawym brzegu rzeki Neglinnej (obecnie schowanej w podziemnej rurze), na drodze z Kremla do dzielnicy miasta, zwanej Zaneglinnie, zamieszkiwanej głównie przez rzemieślników”. Prościej powiedzieć, że karczma Trójcy, która szczególnie słynęła w latach 40. XIX wieku, przede wszystkim wśród kupiectwa, znajdowała się na ulicy Ilińskiej, którą Szewczenko już przechodził 20 marca, naprzeciwko Giełdy. Zauważmy, że to dość daleko od domu Aksakowa; by tu dotrzeć, trzeba było wyjść lub wyjechać na Twerską i nią iść w stronę Placu Czerwonego albo zejść Twerskim i Nikitskim bulwarami do Arbatu, a dalej — Wielką Nikitską lub Wozniesienką. Być może Szczepkin jechał do Małego Teatru i podwiózł Szewczenkę bliżej Placu Czerwonego, a prawdopodobnie poeta sam przeszedł się po Moskwie. Dość daleki i nieoczekiwany spacer Szewczenki do karczmy Trójcy, by coś zjeść, wydaje się zagadkowy. Dlaczego akurat w Trójcy? Taras Szewczenko mógłby zjeść obiad znacznie bliżej i szybciej. W tym czasie w Moskwie było ponad sto karczm, a trzy najsłynniejsze — karczmy Gurina, Jegorowa i „Saratów” — znajdowały się w centrum. Lecz Szewczenko zmierza do karczmy Trójcy, czyli chciał odwiedzić właśnie ją. Może był w Trójcy już w latach 40., gdy sława karczmy była w zenicie. Tym bardziej, że karczma słynęła z postnych potraw, a w 1844 i 1845 roku Szewczenko przebywał w Moskwie także w dni Wielkiego Postu. Być może zwrócił uwagę na karczmę Trójcy podczas spaceru Ilińską 20 marca. Albo ktoś poradził poecie, by spróbował postnych potraw w Trójcy. To wygląda na prawdę. Tak pisałem w książce „Taras Szewczenko: »Mój pobyt w Moskwie«” (2007 rok). Już po jej wydaniu ponownie przeczytałem wspomnienia Aleksandra Hercena o Szczepkinie i zwróciłem uwagę na zdanie, które ten rzucił mimochodem, opisując spotkanie aktora w angielskim porcie Folkestone jesienią 1853 roku: „Był taki sam, jak go zostawiłem: z tym samym dobrodusznym wyrazem twarzy, kamizelka i klapy płaszcza również poplamione, jakby właśnie wracał z karczmy Trójcy od Siergieja Timofiejewicza Aksakowa” (podkreślenie moje — W. M.). Wątpliwości nie ma! Najpewniej właśnie Szczepkin, gdy tylko wyszli od Aksakowa, poradził Szewczence spróbować postnych potraw właśnie w karczmie Trójcy. Oto co o moskiewskiej karczmie pisał obyczajopisarz XIX wieku Piotr Wistenhof: „Karczmy i restauracje są rozrzucone po wszystkich krańcach miasta, lecz najlepsze z nich skupiają się przy urzędach, w ogrodzie Kremla i na Ilińce, gdzie znajduje się słynna karczma Trójcy, odwiedzana przez wszystkie stany miasta i mająca zawsze ogromną liczbę gości. W czasie Wielkiego Postu ludzie wyższych sfer nie wstydzą się tu przyjeżdżać na obiad, bo znajdziecie tu najlepszą rybę, świeży kawior i wszystko, co tylko można sobie wymarzyć wykwintnego do postnego rosyjskiego stołu”. Do postnego stołu można było także zamówić prostsze, ale nie mniej smaczne potrawy — kaszę mannę z grzybami, pierogi z liści kapusty, gotowane w soku makowym, groch przetarty przez sito, wszelkiego rodzaju kasze i szczi, barszcz z grzybami, ziemniaki gotowane, smażone, pieczone i w postaci kotletów pod sosem, różnorodne winegrety i kisiele… Karczma Trójcy weszła do nowoczesnego leksykonu językowo-encyklopedycznego „Język dawnej Moskwy” Władimira Jelistratowa, w którym czytamy: „Jedna z najsłynniejszych karczm, obok Gurina i innych w Moskwie (na Ilińce). Wspominana przez wielu autorów, na przykład przez A. Suchowo-Kobylina w „Weselu Kriecziński”: »Ja też, Michale Wasiljewiczu, wypełniwszy polecenia, zajrzałem do Trójcy…«” Przypomnę, że „Wesele Kriecziński” wystawiono w 1855 roku, a Szewczenko, na którego słusznie byłoby się powołać w podobnym słowniku, wspomina karczmę Trójcy niemal w tym samym czasie. W jednym z współczesnych wydawnictw poświęconych moskwoznawstwu natknąłem się na zachwycającą wzmiankę, że w karczmie Trójcy na Ilińce w 1818 roku śniadanie jadł pruski król Fryderyk Wilhelm III, a w latach 80. tego samego stulecia — wielki książę Mikołaj Aleksandrowicz, przyszły rosyjski cesarz. Ale kim są oni w porównaniu z Szewczenką… Tego samego 22 marca w dzienniku poety zanotowano: „Po postnym obiedzie w karczmie Trójcy wróciłem do domu z zamiarem przygotowania się do nocnej kremlowskiej uroczystości… O 11 wyruszyłem do Kremla”. O swoich wrażeniach z nocnego wielkanocnego nabożeństwa w Kremlu Szewczenko zapisał w dzienniku: „Gdybym wcześniej nic nie słyszał o tej bizantyjsko-staroobrzędowej uroczystości, to być może zrobiłaby na mnie jakieś wrażenie, teraz zaś żadnego. Światła mało, dzwonów dużo, procesja, jak wiaziemski piernik, przesuwa się w tłumie. Brak choćby cienia harmonii i nic z piękna. I jak długo potrwa ta japońska komedia?” Równocześnie z Szewczenką jedną z kremlowskich świątyń odwiedził Lew Tołstoj, który patrzył na religijne wydarzenie innymi oczami: „…Poszedłem… na plac w Kremlu. Gapiący się tłum. Wszedłem do cerkwi. Dobrze. Chrystus Zmartwychwstał!” Jeśli Moskwa szczerze zachwycała się majestatycznym i niezapomnianym paschalnym nabożeństwem w Kremlu, Szewczenko też poszedł, ale… rozczarował się! Co irytowało poetę? „Światła mało, dzwonów dużo”, a procesja przesuwa się w tłumie, jakby „wia-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn