Strona · s. 11strona oryginału ↗
PANAS MYRNYJ… JĘZYKIEM WIERKI SERDIUCZKI
Слово Просвіти, №14 за 2008 рік
Ludmiła IWANNIKOWA, kandydat nauk filologicznych
Z wielką radością zobaczyłam na półkach księgarń projekt wydawnictwa „Українська аудіокнига”. I jak tu się nie cieszyć? W naszym szalonym wieku globalizacji, kiedy wszyscy rozumieją, że nikt już nie zdoła cofnąć kółka historii, szczególnie ostro staje przed nami kwestia zachowania narodowej tożsamości. Chcemy czy nie, musimy stwierdzić, że odeszliśmy nie tylko od rodzimej pieśni, tradycji i obyczajów, ale też oddalamy się od innych narodowych skarbów. Takim skarbem jest nasza ukraińska klasyka literacka. Coraz rzadziej można zobaczyć człowieka z książką w transporcie publicznym czy w parku na ławce. A tym bardziej dziecko z książką. Obniża się intelekt społeczeństwa, poziom wiedzy absolwentów szkół i uczelni wyższych, rzadko spotka się naprawdę erudycyjnego człowieka… I oto wydawnictwo „Українська аудіокнига” podjęło wyzwanie wobec tych procesów — podarowało książkę tym, którzy nie rozstają się ze słuchawkami. I to bardzo wygodne — bez szczególnego wysiłku, zajmując się domowymi sprawami, podróżując i pracując przy komputerze, możemy sięgnąć po narodowe bogactwo — ukraińską i zagraniczną klasykę, wzory folkloru, współczesne kryminały itd. To wielka pomoc dla matek i babć, które już nie umieją opowiadać dzieciom bajek, dla nauczycieli na lekcjach literatury, dla studentów, którzy zawsze nie zdążają czegoś doczytać… Jest jeszcze jedna kategoria ludzi, dla których ta książka to po prostu źródło życia. To ludzie, od natury pozbawieni wzroku. Dla niewidomych audiobook to prawdziwe odkrycie. I przede wszystkim chciałabym zwrócić uwagę na utwory literatury ukraińskiej, ponieważ zajmują one główne miejsce w projekcie — to utwory Г. Квітки-Основ’яненка, М. Гоголя, І. Франка, І. Нечуя-Левицького, О. Кобилянської, Panasa Myrnego, М. Коцюбинського, С. Васильченка, В. Винниченка, В. Земляка, О. Довженка, У. Самчука та інших. Cieszy, że audiobooki „М. В. Гоголь. Вечори на хуторі поблизу Диканьки” oraz „Степан Васильченко. Новели й оповідання” zostały nagrodzone nagrodą Forum Wydawców we Lwowie. Pociesza, że do czytania klasyki zaangażowano tak znanych wykonawców, jak zasłużeni artyści Ukrainy Borys Łoboda („Вечори на хуторі…”), Wasyl Obruczow („Ті-
Wadim PEPA
Z bolesnym sercem biorę do rąk książkę, na twardej brązowej okładce której widnieje czarny cień kolczastego drutu. Tytuł jest surowy: „Ogólnoukraińskie Towarzystwo Więźniów Politycznych i Represjonowanych: historia powstania i działalność”. Wydano ją w zeszłym roku w Kijowie przez „Ukraiński Ośrodek Kultury Duchowej” pod redakcją naukową i badawczą kandydata nauk filozoficznych, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Dmytra Jesypenki oraz przewodniczącego wspomnianego Towarzystwa Jewhena Proniuka. Treści tego wydania nie da się ująć głębiej, niż uczynił to we wstępie do rzetelnego zbioru Iwan Dziuba, kilkadziesiąt lat temu bezlitośnie prześladowany, a dziś akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, odznaczony w niezależnym państwie najwyższym odznaczeniem — tytułem Bohatera Ukrainy. Książka składa się z dwóch dużych części, z których każda ma swój kierunek i treściowe wypełnienie. Pierwsza to relacje o obwodowych oddziałach Towarzystwa oraz swoiste sprawozdania każdego z nich. Druga część to wspomnienia i refleksje uczestników narodowo-wyzwoleńczej walki oraz innych represjonowanych, opowieści o niektórych z nich. Szczególnie chciałabym zwrócić uwagę na wspomnienia M. Biluchy i M. Rożenki, szkic o Michaiłze Masiutku, szkic Jarosława Homzy, „Polityczny portret Bohdana Horynia” Tarasa Batenki, artykuł naszego wybitnego uczonego Ju. Kocherżynskiego.
Mykoła Biluha — wywodzi się z udręczonej (bo czyż mogła być inna w XX wieku) ukraińskiej rodziny chłopskiej. Przy narodzinach obdarzony przez naturę jasnym umysłem. Zdołał wyfrunąć spod strzechy słomianej do szkoły wyższej. Gdy tylko siedemnastoletni chłopak zaczął rozprostowywać skrzydła, podcięli mu je czujni strażnicy niezapomnianych przodków”), Wasyl Mazur („Konotopska wiedźma”, „Borysław się śmieje”), Petro Panczuk („Wij”, „Taras Bulba”, nowele S. Wasylczenki), narodowy artysta Ukrainy Jewhen Szach („Łabędzie stado”) oraz inni aktorzy teatru im. Iwana Franki. Słuchasz wybitnych mistrzów słowa i zanurzasz się w dawno minione czasy, widzisz przed sobą jaskrawe obrazy życia wiejskiego i robotniczego, barwne sceny z życia ukraińskiej inteligencji. Sztuka akustyczna to bowiem sztuka sztuk: w przeciwieństwie do teatru i kina aktor tworzy obraz artystyczny jedynie głosem, a słuchacz, podobnie jak czytelnik, jest jego aktywnym współtwórcą, bo aktor nie paraliżuje wyobraźni twórczej słuchacza, lecz ją aktywizuje, i to jest bardzo ważne dla rozwoju osobowości twórczej. Niestety, z przykrością muszę stwierdzić, że nie wszystkie audiobooki osiągnęły wzorcowy poziom. Nie da się tego powiedzieć o powieści Panasa Myrnego „Nierządnica”, którą przeczytała zasłużona artystka Ukrainy Ludmiła Smorodina. Wygląda na to, że wykonawczyni widzi to dzieło po raz pierwszy, nie poczuła go, nie zrozumiała, że jest jej obojętna tragedia, o której mowa w powieści. Lecz najważniejsze — od pierwszych stron (a brzmi ona przez 24 godziny!) boleśnie uderza język aktorki. Czuć, że to język obcy dla niej, dlatego w jej ustach brzmi nienaturalnie, a nawet wulgarnie. I po kilku godzinach nie można już tego słuchać.
Akty antynarodowej dyktatury, obłudnie ogłaszanej „proletariacką”. 1940 r. Mykołę pozbawiono wolności, skazując na dziesięć lat, podobnie jak wcześniej Ostapa Wyszynię. A za jaki wyrok, surowszy niż dla niebezpiecznych przestępców kryminalnych? Za napisanie referatu studenckiego, w którym nienasyceni nienawiścią słowianofile dopatrzyli się „treści nacjonalistycznej”. Ucierpiał z powodu tego bezprawia, a w 1947 r. go zrehabilitowano z powodu braku znamion przestępstwa. Nie zdążył odetchnąć, gdy nastąpił nowy zwrot w polityce kremlowskiej. W 1948 r. za ten sam „przestępstwo” Biluhę skazano ponownie. Zesłano go na dożywotnie zesłanie na Syberię, skąd nie ma powrotu. Świat pogrążyłby się w ciemności na zawsze, gdyby nie tak zwana „chruszczowska odwilż”, pamiętna starszym pokoleniom, a wraz z nią potępienie nieludzkich zbrodni komunistycznej tyranii pod wodzą tyrana Stalina. Zginął krwawy Torquemada, jak mówi D. Pawłyczko, i choć stała więzienna cela, zbity z tropu i palącą niesprawiedliwością M. Biluha w 1954 r. powstał do nowego życia. Wbrew szatańskim napaściom zdobył jednak wyższe wykształcenie. W omawianym wydaniu przedstawia się jako doktor nauk technicznych, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy. Odznaczony Orderem „Za zasługi” III stopnia, Dyplomem honorowym Rady Najwyższej Ukrainy. Z jednej strony należy się dziwić: jaką siłę złożono w człowieku! Jaką stałość! A z drugiej — niewypowiedziany ból pali serce: ilu ukraińskiego kwiatu wycięto w XX wieku przez nieludzką obcą ideologię? Wydanie jest cenne dzięki bogatemu materiałowi faktograficznemu ze wszystkich obwodów Ukrainy. Zwracam uwagę na Kijowskie Miejskie Towarzystwo…
Okazuje się, że nie zna ona nie tylko archaicznej leksyki, lecz także powszechnie używanych słów akcentuje błędnie (gorlica u niej brzmi jak gorlica, gołębie — jak gołębie, zamieć jak zamieć, zachód słońca jak zachód, matczyna pieszczota — jak matczyna, dzbany jak dzbany, wodze jak wodze, obchodziła cały ogród — jak obchodziła cały ogród, pieszczotliwie — jak pieszczotliwie, w pogoni — jak w pogoni, pristaw jak pristaw, stopy — jak stopy, kresanie (kopyt) — jak kresanie, szare chłopstwo — jak szare chłopstwo, zatłoczony plac, pod łatami, co pewien czas, nic nie jadać na śniadanie, bachurka, w lochu, sadziki i ogrody, gospodarze, odbłyski, zawidna, gariczy do Chrysti, wspomnienie, łuszczyny, Karpowi, ładu, sen czy zjawa, jęknie, bulgocząc, z trudem zasnąć, ścierniskiem, opustoszałe gałęzie, to, co najwybitniejsze, unosząc sadze, wiewnica, pożółkłym liściem, powiatowe półpaszki, w kaftanie, nie mając szczęścia, dookoła otoczyli, buciorami, pociągnąwszy łyk, kwiat lilii, na zebraniach gminnych, świeczki się paliły albo dwie świece, powoli, ziemscy, jak jagnięta po kątach, gra muzyki, wrzaski, z góry, gromadami, w gęstwinie… Listę można ciągnąć w nieskończoność! A wszystkie te anomalie językowe zapisałam w ciągu jednej, dwóch godzin słuchania! A ile jest rosyjskich akcentów w ukraińskich słowach! Pasti, cerkwie, na ramionach, z wąsami, po desce, drugiemu, wierzba, baby, koło pieca, zza pleców, cicho i czule, szyby, na dwoje, kożuch, umarła, czekała, na bok… A jak absurdalnie brzmią takie zwroty: „Świat kręci się jak wąsy”, „co ci do tego, że masz łzy — byle jemu były uśmiechy”, „wejdźmy i posłuchajmy”, „skrzyp butów i gwar”, „potoczył się po podłodze”, „wśród gorącego żaru”, „ty mi na znak”, „wyrzucał szyszkami ze strzech”, „po zmarzniętej drodze jak lód sinieje”, „nigdzie się nie świeci”, „chwiał się komin ogromnego pieca”… Ludmiła Smorodina nie ma najmniejszego pojęcia ani o tym, co czyta, ani o przeszłości, ani o współczesności ukraińskiej wsi — po co więc brać się za tak odpowiedzialną sprawę? Dowodem nieodpowiedzialności aktorki jest także taki fakt: czasami tak przekręca słowa, że trudno zrozumieć, o czym mowa, i dopiero po dłuższym namyśle można się domyślić.
O więźniach politycznych i represjonowanych, z doświadczeniem pracy których w niepodległej Ukrainie dzieli się Adolf Kondracki. Jego ojca, szefa sztabu pułku czołgów w Kijowie, w listopadzie 1937 r. skazano na rozstrzelanie. Mieszkanie i majątek skonfiskowano. Przez co przeszła matka z trzyletnim dzieckiem, nie sposób powiedzieć krótko. Mimo wszystko synowi udało się zdobyć wyższe wykształcenie. Kandydat nauk historycznych. Wniósł znaczny wkład w pracę Komisji Rady Miejskiej Kijowa do spraw przywracania praw zrehabilitowanych, gdzie pełnił funkcje najpierw zastępcy, a następnie sekretarza. Tylko w latach 1989—1991 Komisja zrehabilitowała 180 tysięcy niewinnie represjonowanych. Setkom obywateli pomogła poprawić warunki mieszkaniowe i materialne. Stwo-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
