Strona · s. 12strona oryginału ↗
«POCZUŁAM MOWĘ DUSZY TWOJEJ W PEŁNI…»
Слово Просвіти, №14 за 2008 рік
Olha TYKTOR mieszka we wsi Krasne w obwodzie lwowskim. Tam jest jej ojczyzna. Przez długie życie wiele musiała przeżyć. Przyjście pierwszych i drugich „sowietów”, wojnę, wywózkę na Sybir… Jej rodzonego brata, Iwana Tyktora, uważa się za założyciela ukraińskiej przestrzeni medialnej. Nasze pierwsze gazety i czasopisma — „Nowyj czas”, „Narodna sprawa”, humorystyczny „Komar” — to jego zasługa. W Krasnem również urodził się i został pochowany ostatni głównodowodzący Ukraińskiej Powstańczej Armii Wasyl Kuk. Od młodych lat z panią Olgą się przyjaźnili. Ich korespondencja to wzór wykwintnych relacji. Niestety, dziś ten wysoki styl możemy poznać tylko z ustnej relacji Olhi Tyktor. Czas powojenny był okrutny. Epistolaria trzeba było zniszczyć, ale wiele listów pani Olga zna na pamięć. Dziś już bez bólu wspomina swoje ciężkie życie… napisałaś?”. A on odpisuje: „Nie, Olu, za dużo mi ty nigdy nie napiszesz. One wnoszą we mnie powiew świeżego życia. Przypominam sobie niejedno, co kiedyś, może, zapomnieć trzeba będzie”. A potem jeszcze takie… Wspomniał w liście, jak nie raz staliśmy pod jesionem, a deszcz padał. „A my stoimy, rozmawiamy, śmiejemy się i jakoś tak zagadaliśmy się, że aż parasol zapomniałaś ty… A my jeszcze śmiejemy się i rozmawiamy. I tylko jak powieje wiatr, to z jesionu spadnie kilka grubych kropli deszczu…” I jeszcze takie był napisał mi w jednym liście: „Chociaż ja i w zamku, to o tobie przychodzi mi wiele słyszeć, Olu, nawet bardzo ładne rzeczy…”. Ale „g” u niego wyszło jak „cz”, i ja sobie przeczytałam jako „bardzo czarne rzeczy”. I ja odpisałam, jeśli ty takie bardzo czarne rzeczy o mnie słyszysz, to możesz mi nie pisać. Potem Wasyl swoim kolegom mówił, żeby dobrze pilnowali litery „g” i „cz”, kiedy piszą listy. Nie raz mi to wspominał, i my śmialiśmy się… A jeszcze jeden raz tak mi napisał: „Nie wiem, Olu, czy ty próbowałaś z kimś rozmawiać oczami, albo pragnęłaś ową mowę pojąć. Dowiedziałabyś się ty takiego, czego usta nigdy nie wypowiedzą, bo nie ma, brakuje słów na wyrażenie podobnego”. Oto tak, to, powiedzmy, my rozmawialiśmy oczami, kiedy ja byłam na widzeniu u niego. My pozostaliśmy przyjaciółmi. Nie było świąt, żeby on mnie nie pozdrowił. Zawsze przysyłał kartkę. A kiedy przyjeżdżał do Krasnego, to lubił słuchać, jak ja śpiewam. — Pani Olgo, proszę opowiedzieć trochę o swoim bracie Iwanie Tyktorze. — On miał wydawnictwo „Ukraińska presa”. Wiele różnego wydawał: „Nowyj czas”, „Narodna sprawa”, „Naszyj Łemko” itd. — A dlaczego „Naszyj Łemko”? — Dlatego że on rozprowadzał swoje książki i na Łemkowszczyźnie. Mówił, że tam również są nasi ludzie. W szczególności i dziecięcy elementarz dla Łemkowszczyzny. Brat wydawał pierwszą na Ukrainie gazetę humorystyczną „Komar”, kalendarz „Zołotyj kołos”, modlitewnik „Wiruju” w języku ukraińskim. Kiedy sowiety zabroniły we Lwowie tym się zajmować, to on zorganizował po wsiach swoich mężów zaufania i rozsyłał, żeby oni sprzedawali. I jego nie mogli schwytać, bo nie mieli co skonfiskować… — Iwan Tyktor wszystko to za władzy radzieckiej wydawał? — Tak, to była pierwsza ukraińska prasa w Galicji. Jak on mówił, „pierwszy telefon we Lwowie”. Brat pracował i na Wołyniu, w Kijowie chciał zorganizować sprawę, ale ona mu nie poszła. Iwan znalazł się w Krakowie. Tam również próbował stworzyć wydawnictwo, ale je również zabronili, i on wyemigrował do Kanady. Tymczasem jego żona i córka zostały tutaj, we Lwowie. On jakoś zdołał ich stąd wywieźć. A syn Zenowij uczył się w Chełmie w gimnazjum. Ale dyrektor podburzył ich, 13 chłopców, żeby razem przejść granicę do bolszewików. Tam ich aresztowali. Potem świadek tych wydarzeń przekazywał Wasylowi Kukowi, że oni początkowo siedzieli w więzieniu, a potem ich wszystkich rozstrzelali. Zenyk upadł i tak leżał (jeszcze żywy był). I gdyby nie wstawał, a to zerwał się, zaczął uciekać, i go dobili. A żona i córka uratowały się i wyemigrowały do Kanady. Potem brat mi pisał, że i w Kanadzie próbował naprawić wydawnictwo, ale nie udało się. Starzy Ukraińcy, pisał, już wymierają, a młodzi anglicyzują się. — A kiedy brat wyemigrował, to waszą rodzinę zaczęli prześladować… — Wszystko potem spadło na nas. Ze statystów mnie zwolnili. Przyszedł mój przełożony, niejaki Wołoszyn (to była pierwsza moja praca jeszcze za pierwszych bolszewików). On wszedł, potem wyszedł, a potem znowu wszedł do mojego gabinetu. Ja myślę: „Dlaczego on tak chodzi?”. A on mówi: „Olu, muszę cię zwolnić z pracy. Nie mam nic przeciwko tobie. Ty u mnie byłaś dobrą pracownicą, ale rajpartkom nie daje mi za ciebie spokoju. Mówią, ona ma brata za granicą”. Gdzie ja tylko nie chodziłam! Poszłam do rejonowego wydziału oświaty, bo tam potrzebny był sekretarz, a kierownik patrzy w książkę, gdzie napisano „Wydawnictwo Iwana Tyktora”, i pyta: „To wasz brat pisał?”. Mówię, że nie, nie pisał, jedynie finansował. A on mi: tutaj dla was miejsca już nie ma. Jakoś poznałam nauczycielkę Koszową, Ukrainkę. Ona zapytała, gdzie ja pracuję. Odpowiedziałam, że nigdzie, nie mam pracy. A ona mówi, że im trzeba sekretarza do szkoły. Ja przyszłam, a tam kierowniczka była z Dniepropietrowska. I ja usłyszałam, Jurij MOSTOWYJ
Czasami nachodzi mnie niezrozumiały, gdzieś głęboko z podświadomości płynący smutek, gdy przypadkiem przypomnę sobie trasę Kijów—Radomyśl. Znów ogarnia mnie nostalgia za rodzinnym prowincjonalnym miasteczkiem. Tym razem mama zapłakała, a ja… Ledwo zdołałam się powstrzymać. Kiedy wrócę? Przecież wiem: stolica już od poniedziałku pochłonie mnie w swój bezlitosny niewolniczy tryb codziennych trosk… Kijów też bardzo kocham. Jest w nim komfortowo, perspektywicznie, ładnie. Tutaj skończyłam szkołę, uniwersytet, tutaj kibicowałam Prezydentowi i Pomarańczowej rewolucji, spacerowałam po Majdanie… Ale jeszcze z dzieciństwa najdroższa jest trasa Kijów—Radomyśl. Ktoś ma wieś i działkę, a ja mam miasteczko, na dodatek rodzinne. Przed wyjazdem siedziałam na jak ona komuś cicho powiedziała: o, to ta sama. Potem miałyśmy przyjazne stosunki i ona wspominała: „Wiecie, Olu, pewnego razu zobaczyłam, jak szłyście do cerkwi w takiej ładnej wyszywanej bluzeczce i pomyślałam: co to za jedna? A teraz wy u nas pracujecie…” Tam, w szkole, sporządzałam listy płac. Sama wszystko kreśliłam, bo jeszcze nie było odpowiednich blankietów. Ale przychodzi jakoś kierowniczka rejonowego wydziału oświaty i mówi: myślicie, że macie bardzo dobrego sekretarza? Tak powiedziała i poszła… I mnie potem zwolnili. A wkrótce aresztowali mojego męża. — We Lwowie? — Nie, w Krasnem. Męża aresztowali z artykułu 54-3. Mówili, że pomagał Niemcom. (On w stołówce dla Niemców pracował jako księgowy). Za to skazali go na 10 lat. A ja zostałam sama z trzyletnim dzieckiem i jeszcze bez pracy. Byłam pewna, że wywiozą mnie na Sybir. Przeniosłam się do sąsiadki, a mężowa mama, która też mieszkała w Krasnem, prosi: „Mieszkaj z nami, tu chata duża…” A ja odpowiadam: „Wy, mamo, widzę, chcecie pojechać ze mną na Sybir? Jak będę przy Was, to prędzej czy później zabiorą…” Zaczęłam po trochu się przygotowywać. Suszyłam chleb, odzież zbierałam… Adwokata wynajęłam dla męża. Trzeba było 400 rubli zapłacić. To sprzedałam mężowski skórzany płaszcz. On swego czasu pracował w Krakowie w garbarni i miał ładny skórzany aktówkę i płaszcz. To ja wszystko to sprzedałam dla adwokata. Przychodzę później i pytam: jak sprawy u mojego męża? On odpowiada, że wszystko dobrze. Ale ludzie radzili mi, żebym poszła do sądu i sama o wszystko wypytała. Pojechałam do Lwowa i pytam sędziego, jak sprawy u Paczkowskiego. I odpowiadają mi, że sąd już się odbył. Poszłam wtedy do tego „swojego” adwokata i znów pytam: no to jak sprawy u mojego męża? A on dalej swoje, że nijak, bo trwa śledztwo… Tak naszych ludzi wtedy oszukiwali… On w końcu musiał zwrócić mi pieniądze. Potem mnie wysłali. Przyszło dwóch żołnierzy, zapukali i mówią: „Zbierajcie się”. Zdążyłam jeszcze zawołać sąsiadkę, żeby powiedziała moim siostrom, że mnie wysyłają. A nas było trzy: Ksenia, Maria i ja. Sąsiadka powiedziała, że siostry też wysyłają. I byłam już rada, że nas wszystkich razem wysyłają na Sybir, bo gdzie ja z małym dzieckiem na rękach? Wywieźli nas w obwód tomski do osady, która jest 250 kilometrów od Narymu, gdzie kiedyś na zesłaniu był Stalin. Jeszcze żyła kobieta, z którą on wtedy żył i ona urodziła od niego dziecko. Ją nawet do Moskwy wieźli, bo Stalin rozkazał. Ale ona tam nie została. Miała wysoką emeryturę. Potem, kiedy Stalin umarł, w jedną noc nie stało jego pomnika w Narymie… A nas zawieźli w głąb tajgi, gdzie nic nie było. Tylko las i woda. Przywieźli do baraków właśnie na świętego Piotra. Ani okien, ani drzwi. Komarów, pluskiew — mnóstwo. I nie ma gdzie się podziać… Pozatykaliśmy kocami, prześcieradłami te bezoknia, ale nic nie pomogło. Później nasi ludzie pomogli zrobić okna i drzwi. I zaczęła się ciężka praca, przeważnie przy wyrębie lasu. — A kobiety? — I kobiety też. Na nogi potem wszyscy słabli, bo po śniegach wielkich chodzili… Prawda, mnie nie wzięli, bo miałam małe dziecko. Moja siostra zatrudniła się do pracy przy suszarni dla traktorów, cięła i rąbała gałęzie i paliła szczapy, a jej czternastoletniego syna oddali do znakowania drzew. — Ile byliście na zesłaniu? — Osiem lat. Już potem wyjeżdżał stamtąd mąż i sprzedał nam swoją chatynkę. Wtedy stało się trochę lżej. Nas wysłali w 1950, a w 1958 wróciłam na Ukrainę. Chatynka w Krasnem — niewielka, ale przytulna. Wkoło czyściutko i przestronnie. Mało przedmiotów, tylko najpotrzebniejsze — stół, łóżko, piec, lustro. Pani Olga nie ma potrzeby przechowywać rzeczy dla wspomnień. Całe jej życie i bez przymusu staje przed oczami. „W najdrobniejszych szczegółach…” A oczy te żywe, głębokie, piękne… Takie, jak i na dawnej fotografii, gdzie młoda piękność, ukwiecona i świąteczna, ledwo-ledwo się uśmiecha…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
