Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Z BOŻEGO OGRODU»

Слово Просвіти, №14 за 2008 рік

Andrij TOPACZEWSKI BLISCY I DALECY Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 5, 8, 10, 12 za 2008 r. Wszyscyśmy pobłądzili jak owce, każdy z nas obrócił się ku własnej drodze, a Pan obarczył Go winami nas wszystkich! Izajasz, 53 : 6 Przeczuwając przyszłe odkupienie grzechów, które Pan złoży na Zbawiciela, prorok porównuje człowieka do owcy, która się zgubiła. Zabłąkanym nazywano tego, kto odwracał się od Boga i błąkał się po pustyni bezbożności, dopóki duchowy Pasterz go nie odnajdzie i nie zawróci na prawą drogę. Tak, według słów ewangelisty Mateusza, czynił Jezus: A widząc tłumy, litował się nad nimi, bo byli znękani i porzuceni, jak owce nie mające pasterza (9 : 36). I powierzał je uczniom swoim. Pierwszą wzmiankę o owcach znajdujemy na początku Księgi Rodzaju: Abel był pasterzem trzód (4 : 2). Swoją sumienną pracą zadowolił Boga, co wywołało zazdrość brata. Kain nie opanował swojego grzesznego pożądania, targnął się na życie brata i ciągnęła się od Abla żałobna nić niewinnie zabitych. Od tamtej pory pokojowa praca pasterska stała się symbolem służby wspólnocie, a owca — łagodności, posłuszeństwa, pokory i ofiarności. Tę biblijną tradycję chrześcijanie starannie pielęgnują. Troskliwy stosunek do owcy uwarunkowany był potrzebą, gdyż dzięki niej pierwotny człowiek zaspokajał niemal wszystkie życiowe potrzeby. Owcze skóry i wełna, ser, mleko i mięso były najlepsze, służyły jako pożywienie, napój i odzież, co dawało możliwość przejścia od łowiectwa do hodowli. Czyniąc taki brzemienny w skutki krok, Abel zasłużył na przychylność Wszechmocnego… A co mówi nauka? Jakoby 9 tysięcy lat temu nieznający metali kanibal epoki neolitu, którego narzędziami były kamienne siekiery i noże, oswoił dzikiego barana — UKRAIŃSKIE SYMBOLE Mykoła DMYTRENKO WERBA (wierzba) — święte drzewo-totem dla przodków Ukraińców, symbol drzewa świata, pradrzewa życia, rytualne drzewo wiosennego nowego roku (pierwszy miesiąc pierwotnie nazywano werbeń, werbycz); płodności, wzrostu, giętkości, niewymagalności, zdrowia; wody; miłości; dziewczyny, kobiety (najczęściej — wdowy), smutku, tęsknoty, schronienia nieczystej siły itp. Wierzba związana jest „z kosmogonią i mitologią ludu i symbolizowała pierwotne źródło stworzenia świata lub Pradrzewo życia, czyli Drogę Mleczną na niebie lub naszą Galaktykę. Jako symbol Drogi Mlecznej wierzby sadzono nad drogami. Dotknąć człowieka poświęconą wierzbą — oznacza połączyć go z kosmicznymi siłami Wszechświata, nadać możliwości odrodzenia i zdrowia. Budując chatę, na Ukrainie obowiązkowo sadzono niedaleko wierzbę” (O. Znojko). I rzeczywiście: „Wierzba koło ogrodu odwróci szkodę”. Kosmogoniczne i inne znaczenia wierzby są szeroko odzwierciedlone w ukraińskim folklorze. W szczególności w przysłowiach: „Gdzie wierzba, tam i woda, gdzie woda, tam i wierzba”, „Mniejsza o to, że wierzba nie ma gruszek, byle zieleniała”, „Wierzba, jak trawa łąkowa: skosisz ją, a ona znowu rośnie”, „Wierzba i dziewczyna wszędzie się przyjmą”, „Bez wierzby i kaliny nie ma Ukrainy”. A w zagadkach stwierdzono: „Leży wierzba pośrodku wsi: jak wstanie — do nieba dostanie”, „Stoi wierzba pośrodku wsi, rozpuściła gałęzie na całe Podole” (słońce na niebie). Wierzbę idealizuje się w ludowej wyobraźni do najwyższego stopnia — złotego (słonecznego) drzewa rodowego, które rośnie i rozkwita, staje się gwarancją nieśmiertelności rodu, co zostało przedstawione w kolędzie: A u naszego gospodarza złota wierzba, A na tej wierzbie złota kora. A na tej wierzbie różowe kwiaty. Oj to nie wierzba — Iwanowa żona, Oj to nie kwiaty — to Iwanowe dzieci. Symbol-obraz wierzby w świadomości Ukraińców istnieje w połączeniu z wodą — obrazami rzeki, stawu, studni, źródła. Wierzba i rośnie, z reguły, przy wodzie, w wilgotnych miejscach: „Gdzie srebrzy się wierzba, tam zdrowa woda”. Uważano: kto od dzieciństwa posadzi wierzbę (ona przyjmuje się bez korzenia — nawet z gałązki) muflona, od którego wywodzą się liczne znane rasy owiec domowych. W czasach antycznych najlepsze owieczki składano w ofierze Bogu dla Jego przychylności. W księgach Starego Testamentu wspomniano o ofiarach przebłagalnych za grzechy, za przewinienie, o ofiarach ślubnych, pochwalnych lub dziękczynnych i innych (Kapłańska, 7:12). Zwierzęta palono na ołtarzu w całości lub w częściach, a resztę spożywali uczestnicy ofiarowania. Kościół chrześcijański zastąpił ołtarz ofiarny ołtarzem, gdzie Bogu składa się jedyną, bezkrwawą, tajemniczą, duchową, nowotestamentową ofiarę Stołu Pańskiego (I List św. Pawła do Koryntian, 10:21). W jednym z Psalmów Dawidowych tak wysławiono relację człowieka z Bogiem: Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego, pozwala mi leżeć na zielonych pastwiskach, prowadzi mnie nad wody, gdzie mogę odpocząć (23:1). Tę poetycką metaforę, zrodzoną z wiary w Jedynego Boga, powtarza po trzech wiekach prorok Izajasz: Nie będą łaknąć ani pragnąć... Ten, co się lituje nad nimi... poprowadzi ich do źródeł wód (49:10). Pasterz z trzodą przez długi czas koczował z dala od domostwa, był więc samotnikiem, a nawet pustelnikiem. Żywił się mlekiem i serem, ale nie mógł zabić owcy, która do niego nie należała. Takiego pasterza miał na myśli prorok: Podobnie jak pasterz pasie swą trzodę, gromadzi ją swoim ramieniem, jagnięta nosi na swej piersi... (Izajasz, 40:11). I dzisiaj w górach Karpatach można zobaczyć owczarza, który niesie pod ciepłym kożuchem jagniątko, zbyt słabe, by mogło iść za swoją matką. Pierwsi słuchacze Jezusa dobrze rozumieli, dlaczego nazywał siebie Pasterzem. Przy tym metafora nabierała nowego, chrześcijańskiego sensu: Ja jestem Pasterzem Dobrym! Dobry pasterz daje życie swoje za owce (według św. Jana, 10:1). W przypowieści o pasterzu Jezus przypomina zwyczaj nazywania owiec imionami: Ja jestem dobrym pasterzem i znam owce moje, a moje Mnie znają. Łagodność, pokora i bezradność owiec, które odłączyły się od stada, budzą współczucie. W innej przypowieści Chrystus mówi o człowieku, który ma 100 owiec; jeśli choćby jedna zabłądzi, zostawi 99 innych i pójdzie szukać tej jednej. A gdy ją znajdzie, przyniesie na ramionach do domu i będzie się z niej cieszył bardziej niż z całej reszty (według św. Mateusza, 18:12–14). „W chrześcijańskich katakumbach pierwszych wieków znajdujemy przeważnie symboliczne wyobrażenia Chrystusa — pisał ks. Aleksander Mień w książce „Syn Człowieczy”. — Jest to albo pasterz z owieczką na ramionach, albo winna latorośl, albo jagnię”. W tamtych błogosławionych czasach, gdy praca była połączona z modlitwą, strzyżenie owiec było rytualnym obrzędem, ludnym i uroczystym, podobnym do zbioru winogron. Właściciele trzód nie tylko obserwowali pracę, ale też urządzali świąteczne uczty i rozrywki dla pracowników. W odpowiednich ceremoniach nierzadko brali udział najwyżsi dostojnicy państwa (1 Księga Królewska, 13:24). Gospodarz musiał karmić strzygaczy, podając im z własnych rąk chleb, wino i mięso na równi z honorowymi gośćmi. Owcę strzyżono w ten sam sposób, co obecnie. Związawszy nogi, zwierzę kładziono na bok i trzymano tak, dopóki nie pozbawiono go runa — wełny. A rozwiązawszy, mawiano: „Zdrowo skacz, od wilka uciekaj, znowu runo przynieś!”. Z pokorą owcy podczas tej operacji prorok Izajasz porównał zachowanie Sługi Bożego, który doznaje mąk za grzechy innych i jak owca przed tymi, co ją strzygą, milczy (53:7). Po tym, jak wełnę myto i czesano, należało ją prząść, a to już była praca kobieca. W Księdze Przysłów sławiona jest cnotliwa gospodyni: Wyciąga ręce po kądziel, a jej palce chwytają wrzeciono (31:19). Dalej znów nadchodziła kolej mężczyzn, gdyż przeważnie oni pracowali przy krosnach. Tak było i na Ukrainie, co potwierdzają nazwiska Tkacz, Tka- o zdrowie ludzi i bydła, o urodzaj, miłość, szczęśliwe życie. Jako relikt tej dawnej kultury rolniczej zachował się zwyczaj po zebraniach na łonie przyrody, poświęceniu przez wołchwów (kapłanów) gałązek wierzbowych, brania tych gałązek i niesienia do domów, dotykania nimi bliskich (zwłaszcza dzieci i młodych), wypowiadając: „Nie ja biję — wierzba bije: żebyś był wielki (wariant — wysoki), jak wierzba, zdrowy, jak woda, wesoły, jak wiosna, a bogaty, jak ziemia!”. Gałązkami wierzby lekko uderzano też bydło domowe, aby było zdrowe i płodne, nie tonęło w bagnie i żeby zwierzyna (wilki) go nie rozszarpała. Gałązki te przechowywano pod strzechą lub w komorze w kącie, a jeśli długo nie było deszczu, to moczono pędy w wodzie — deszcz niechybnie padał. Wierzbowymi witkami rozpędzano burzowe chmury; po raz pierwszy wiosną wypędzano inwentarz (bydło) na pastwisko; zatrzymywano pożar; tą witką szukano wody (źródła) do kopania studni itp. Studnie obsadzano wierzbami dla oczyszczenia wody, dobrego smaku; wiadra robiono z wierzbowych deszczułek lub wydrążonych pni. Podczas święta kupalskiego latem na Podolu, Wołyniu, w innych miejscowościach dziewczęta z chłopcami wybierali „kupałycię” — wierzbowe niewielkie, ale okazałe, z wieloma gałęziami drzewo, stawiali je na łące, na brzegu rzeki i ubierali — przyozdabiali wstążkami, „kaczałkami” (Wschodnie Podole — dojrzałe wiśnie z ogonkami, splecione na niewielkiej patyczce za pomocą nici), później — i cukierkami. Dziewczęta prowadziły wokół drzewa kupalskiego korowody, śpiewały różnorodne pieśni obrzędowe, często z żartobliwymi motywami zalotów do chłopców: Nasze kupało z wierzby, z wierzby, A ty, Iwanie, przyjdź, przyjdź. Zwiastowanie pasterzom o narodzeniu Jezusa. Drzeworyt Juliusa Schnorra von Carolsfelda, 1860 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn