Strona · s. 12strona oryginału ↗
WSPOMNIENIA MOJEJ MATKI
Слово Просвіти, №14 за 2011 рік
Oleksandr STASIUK, inżynier-budowlaniec, emeryt Nic tak szybko nie mija, jak czas. Tylko zauważysz, że słońce zaszło i przepadł dzień — obejrzałeś się, a już i tygodnia nie ma. W pracy i śnie mijają lata, a wraz z nimi całe nasze życie, nasze marzenia, nadzieje, czyny, osiągnięcia i niepowodzenia. Mówią, że u Boga dni jest wiele — nie zrobiłeś czegoś dzisiaj, zrobisz jutro. Tak, u Boga jest wiele, ale nam dano mało, a i z tych, które dał Bóg, nie wszystkie wykorzystujemy dla swoich bliskich, krewnych, dla swojego narodu. Ojciec i matka nakazywali, bym o tym zawsze myślał i pamiętał. Oboje byli dobrzy dla mnie i brata Adama, wychowywali nas na pracowitych, na patriotów. Ojciec zarabiał na życie, pracując jako szewc, a matka — jako krawcowa, sławna w całej wsi. Mieszkaliśmy we wsi Torskie w rejonie zaleszczyckim obwodu tarnopolskiego. Ojciec i matka, za Polski, byli członkami Proświty, lubili występować w kółku dramatycznym, a kiedy zmieniły się okoliczności, zostali uczestnikami ruchu powstańczego. Niestety, niedługo my, dzieci, cieszyliśmy się swoimi krewnymi, odczuwaliśmy ich czułość i opiekę. W 1944 roku, po święcie Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, mamę aresztowali enkawudziści, a w listopadzie tego samego roku zabili ojca. Zostaliśmy sierotami i żyliśmy, jak się dało — gdzie dali nam jeść, tam nocowaliśmy. Pod płotem nigdy nie spaliśmy, podczas obław ludzie nas zawsze ukrywali, opiekowali się nami jak swoimi. Wtedy, zdaje się, był apogeum patriotyzmu i miłości naszego narodu, jego głębokiego współczucia dla wszystkich poszkodowanych i stałej gotowości, by im pomóc. Właśnie o tych cechach Ukraińców w dobie nieszczęść chcę opowiedzieć, o czym wiem sam i o czym długimi jesiennymi wieczorami, od 1993 do 1994 roku opowiadała mi moja mama Emilia Josypiwna Stasiuk, urodzona w 1910 roku. Zmarła w 1998. Wszystko usłyszane od niej starałem się zapisywać. Rozumiałem, że to konieczne, bo dorastają nowe pokolenia, które nie wiedzą, jak wysoką ceną okupiona została ta, choć tak nietrwała, niepodległość naszej Ojczyzny. Nie jest ona jeszcze umocniona, jeszcze chwiejna, i o naszą wolność, godność narodową trzeba i teraz walczyć, bo nie śpią nasi wrogowie, zarówno wewnątrz Ukrainy, jak i poza jej granicami. Występują oni wspólnie ze swoimi rosyjskimi sojusznikami, mając za cel zniszczenie tych niewielkich osiągnięć Ukrainy, które zdobyła przez 19 lat swojej niepodległości. Jeśli zapomnimy o naszej pamięci historycznej, doświadczeniu walki poprzednich pokoleń, nie zjednoczymy wszystkich sił patriotycznych, to czekają nas jeszcze gorsze czasy niż w latach czterdziestych ubiegłego wieku. Już w głębokiej starości mamy pytałem ją, czy żałuje tego, że przepadły jej młode lata w syberyjskiej katordze. — Nie! — odpowiadała mi mama. — Nie żałuję! Gdyby można było wrócić do tamtych czasów, działałabym tak samo! Wypełniłabym swój obowiązek wobec Ukrainy, jak i dziesiątki tysięcy moich sióstr i braci! Cierpieli i ginęli w obozach koncentracyjnych GUŁAG-u nie tylko Ukraińcy, ale i ludzie innych narodowości. Obok naszego był półtoratysięczny obóz młodych dziewcząt, skazanych na 10 lat. W dolinie — obóz, w którym odbywali swój 25-letni wyrok kary mężczyźni. Ile narodu zginęło na Syberii, wie tylko Bóg. Ale od nikogo z więźniów nie słyszałem ani jednego słowa skruchy. Więźniowie polityczni działali zgodnie ze swoimi przekonaniami ideowymi. “Wolność dla Ojczyzny albo śmierć!” — takim było ich hasło. — Czy wiesz, co to jest Norylsk? — pytała mnie mama. — Tam, w środkowej Syberii, są trzy miesiące ciepła. W czerwcu jest tam wiosna, w lipcu — lato, a w sierpniu już jesień. Pozostałe dziewięć miesięcy — zima. I to jaka! Mróz 40—50 stopni. Nas, Ukrainki, wraz z innymi niewolnicami, osadzono w brezentowych namiotach. Już pod koniec sierpnia zasypywał je śnieg. Nadchodził chłód. Dla ochrony przed nim wewnątrz namiotów ustawiono żelazne beczki, przygotowane jako piece. Palono w nich, aby utrzymać dodatnią temperaturę i żeby nie zamarzła mokra odzież robocza. Z dwóch stron pod ścianami namiotu znajdowały się trzywarstwowe drewniane prycze, na których spali katorżnicy, nie zdejmując watowanych spodni i kufajek. Dzień pracy trwał dwanaście godzin. Reszta czasu była zużywana na to, by przejść w kolumnie do pracy i z pracy, coś zjeść w stołówce: w menu była kasza jaglana lub jęczmienna, na cały dzień racja chleba, szklanka herbaty lub kawy jęczmiennej. Dalej trzeba było zagrzać wody w misce na beczce, umyć się, wyprać, wysuszyć odzież i pospać. O świcie znowu do pracy. Do brezentowego baraku osadzano po dwie brygady — do stu osób. Skład międzynarodowy, przeważnie Ukrainki, Litwinki, Łotyszki i Estonki. Rosjanki były rozdzielone do każdej brygady. Były to oczy i uszy oddziałów specjalnych w obozach. Donosiły władzom o wszystkim, co słyszały i widziały wśród więźniów. Za to wyznaczano je na brygadzistki, dziesiętniczki, dawano im lżejszą pracę. Te służki władzy — z byłych złodziejek i rozpustnic. One i w obozach nie zmieniały swojego sposobu życia. Aby ułatwić swoją sytuację, gotowe były sprzedać własną matkę. Prawie cały kobiecy kolektyw katorżniczek, pięćset osób, — młode dziewczęta i kobiety do trzydziestu lat. Starsze pracowały przy obsłudze: sprzątały w stołówkach, barakach, pralniach i łaźniach, w szpitalach. Tych z nich, które zawiniły, wysyłano na budowę lotniska, do kopalni lub do różnych prac budowlanych w Norylsku. Najcięższą karą dla kobiet był karcer. To małe, na jedną osobę, pomieszczenie, wykute w lodowej skale. Jego powierzchnia — jeden metr kwadratowy, wysokość — dwa metry. Na podłodze — drewniany podest z desek o grubości pięciu centymetrów. Karcer zamykano grubymi drewnianymi drzwiami. Obok niego dyżurował strażnik i przez okienko w drzwiach obserwował ukaraną. Mało kto z więźniów wychodził stamtąd żywy. Mróz, który panował na zewnątrz i wewnątrz, racja chleba i szklanka wody na dobę, lichy ubiór, ciasne pomieszczenie, w którym prawie niemożliwe jest poruszanie się, przebywanie w tym zakamarku do trzech dób — wydawały wyrok śmierci na ukaranego. W czasie mojego uwięzienia w tym obozie zginęło wiele dziewcząt. Umierały one i w karcerze, i od nieszczęśliwych wypadków w pracy oraz przez choroby. Pozwalano nam napisać tylko jeden list rocznie do bliskich i otrzymać od nich jedną paczkę (tylko od 15 czerwca do 15 sierpnia). Trwał już ósmy powojenny rok, a życie w obozach tylko się pogarszało. Po śmierci Stalina nasza beznadziejna sytuacja naprowadzała nas na myśl, że tylko zdecydowana walka nie na życie, a na śmierć może coś zmienić. Wszyscy zaczynali rozumieć. Te wspomnienia literacko opracował i przesłał nam nasz czytelnik, nauczyciel historii z miasta Monasterzyska w obwodzie tarnopolskim Iwan HULEJ. A przekazał mu je dobry znajomy Oleksandr STASIUK, którego matka była uczestniczką słynnego powstania więźniów w Norylsku. Pan Oleksandr — członek Proświty, 42 lata przeżył w Rosji, pozostając ukraińskim patriotą. Powrócił na Ukrainę w 1991 roku, w rodzinnej wsi Torskie został przewodniczącym “Proświty”, pomógł współmieszkańcom zbudować trzy kaplice i cerkiew, w Domu Kultury założył muzeum wsi, któremu podarował swoje obrazy, zorganizował chór, dwa zespoły oraz kółko dramatyczne. Obecnie mieszka w Iwano-Frankiwsku.
że dalej cierpieć nie można. Zaczęto nawiązywać kontakty nie tylko z obozami w Norylsku, ale także z Karagandą i Workutą. Kto tym kierował, nie wiem, ale walka rozpoczęła się jednocześnie we wszystkich obozach Związku. W naszym obozie za agitację wzięły się młoda, mądra i wykształcona dziewczyna Tetiana Krewśka, córka księdza Lenoczka, której nazwiska nie znam, oraz jeszcze kilka dziewcząt. Zorganizowały sztab strajku, rozpoczęły agitację w całym obozie. Oczywiście, robiono to potajemnie, bo wśród nas było niemało donosicieli, którzy donosili „kumowi” o wszystkim. Ale po długim czasie przebywania razem w niewoli każdy wiedział o drugim wszystko, zdrajców dawno wykryto i wystrzegano się ich. Przeważnie były to Rosjanki. Nie agitowały też Świadkowie Jehowy. Trzymali się osobno, z nikim nie kontaktowali. Bano się ich nie mniej niż tajnych współpracowników. Sztab nie tylko przygotowywał kadry, ale też nawiązywał kontakty z innymi obozami. Obok był obóz męski, w którym odbywali karę skazani na od 15 do 25 lat, a za płotem — półtora tysiąca dziewcząt skazanych na 10 lat. Trzeba było nawiązać koordynację działań z nimi. Powstała potrzeba zrobienia zapasów produktów i leków. Ze wszystkim tym sztab poradził sobie dobrze. Rozdzielono obowiązki, poinstruowano, czyje rozkazy wykonywać. Każdy uświadamiał sobie, że ten dzień, w którym powstanie przeciwko przemocy, może być ostatnim dniem jego życia. Wszyscy byli gotowi na śmierć i strachu już nie odczuwali. I oto ten dzień — 8 maja 1953 roku — nadszedł! Na zawsze zapisał się w mojej pamięci! Wstaliśmy wcześnie, zjedliśmy śniadanie i po śniadaniu zagrzmieliśmy jednym głosem — strajk! Długo, długo czekaliśmy na to słowo. Kiedy je usłyszałam, serce zaczęło przyspieszenie bić. Wiedziałam, co mam robić. Brygady do pracy nie wyszły. Podwykonawcy i brygadziści próbowali wyprowadzić brygady poza strefę, ale im się to nie udało. Nikt z więźniów nie posłuchał ich i każdy zajął swoją pozycję przy barakach. Jednocześnie z nami zastrajkowały wszystkie obozy Norylska, Workuty, Karagandy. Razem z Ukrainkami ramię w ramię stanęły Estonki, Litwinki, Łotyszki. Całe nasze kierownictwo z groźbami zmuszało do pójścia do pracy. Katorżnicy stali na swoim. Do pracy nie pójdziemy — mówili — żądamy przyjazdu komisji z Moskwy, przeglądu naszych spraw i zwolnienia z niewoli. Przez lata pobytu na katordze zbudowaliśmy Norylsk, fabryki, lotnisko. Wielu naszych braci i sióstr położyło tu swoje głowy, wojna dawno się skończyła, a o nas wszyscy zapomnieli. Widząc, że ludzie nawet nie drgnęli, zaczęto nam obiecywać, że zajmą się tą sprawą, a my żebyśmy stawiali się do pracy. Ale my nie uwierzyliśmy im i ogłosiliśmy jeszcze głodówkę, ostrzegając naczelników, żeby do baraków nie zbliżali się, bo będziemy się bronić. Po tym do nas przyłączyli się brygadziści i podwykonawcy. Uwierzyliśmy, że oni naprawdę przeszli na naszą stronę, ale pomyliliśmy się. Nie takimi byli ci ludzie. Zdrajcy — zawsze zdrajcy, im własna skóra droższa od wszystkiego na świecie. Pozostali, aby wykonywać zadania kierownictwa — patrzeć, słuchać i donosić. Mnie powierzono pozostanie w kuchni, gdzie pracowałam — przygotowywałam wrzątek i czarną jęczmienną kawę, a dyżurne roznosiły ją do baraków. Na początku strajku kuchnia pracowała całodobowo. Gotowali zupę i kaszę. Ponieważ więźniowie ogłosili głodówkę, to na ugotowane potrawy przy kierownictwie obozu sporządzano akty i wylewano je do dołów. Bez jedzenia na długotrwały strajk liczyć nie mogli. Trzeciego dnia naszego nieposłuszeństwa do obozu przyjechała komisja z Krasnojarska. Ona niczego nie rozwiązała i wróciła z powrotem. Strajk nie ustawał. Na wszystkich barakach podniesiono czarne flagi i wystawiono wartowników. Jeśli konwój chciał wejść do strefy, wartownicy podnosili krzyk, wszystkie dziewczęta wybiegały z baraków, otaczały ciasnym pierścieniem swoją strefę i podnosiły taki lament, że w Norylsku słyszeli go wszyscy mieszkańcy miasta. Konwój wtedy od baraków odstępował. Z Krasnojarska jeszcze kilka razy przyjeżdżali generałowie z KGB, ale ich więźniowie do strefy nie dopuścili. Dziewiątego dnia strajku przyjechała komisja z Moskwy. Drugiego dnia po przyjeździe poprosili strajkujących o skierowanie do negocjacji z członkami komisji przedstawicieli każdej z narodowości, które okazały nieposłuszeństwo. Sztab skierował ludzi od Ukraińców, Litwinów, Łotyszy i Estończyków. Rosjanom komisja odmówiła, bo oni skazani są za zdradę swojego narodu i za współpracę z Niemcami. Komisja poprosiła każdego przedstawiciela o opowiedzenie, za jakie winy skazani są więźniowie, których reprezentują. Odpowiedzieli: za to, że ludzie walczyli o niepodległość swojej ojczyzny, za wolność narodu. Jeden z generałów, który kierował komisją, wyjaśnił, że nie może na miejscu rozwiązać naszych spraw i zajmie się nimi po powrocie do Moskwy. A póki co nakazał zdjąć numery, które każdy więzień miał na plecach i na piersiach. Także pozwolił na spotkania. Ołeksandr Stasiuk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
