Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Stara Ołyka przemówiła

Слово Просвіти, №14 за 2012 рік

Petro Bojarczuk, zasłużony dziennikarz Ukrainy, pisarz, obwód wołyński. Zacięcie krytykując w Internecie, zwłaszcza na stronie „Słowa Proświty”, moją historyczno-krajoznawczą powieść-kronikę „O czym milczy stara Ołyka” (Łuck, Nadstyrja, 2009), w której mowa o wołyńskim miasteczku Ołyka, po raz pierwszy wspomnianym w Latopisie Hipackim w związku z wydarzeniami 1149 roku, autor artykułu „Pochwały nie chcę, za kolegę mi przykro” Serhij Hupało postanowił wnieść jasność także co do ośrodka towarzystwa „Proświta”, które działało tu w latach 20.–30. XX wieku. Następnie, oskarżywszy autora o to, że skrótowo cytując w powieści kilka wierszy z jednej z jego publikacji, „ukrył przed czytelnikiem istotę”, on, aby tę „istotę” odzwierciedlić, przytoczył zniekształcony, jego zdaniem, urywek w całości. „Obecnie, kiedy historia przepisywana jest na nowo i na poziomie lokalnym, wspominając przeszłość, nie obywają się bez kłamstwa. Piszą tylko o działalności ukraińskiej „Proświty”, chociaż w okresie międzywojennym ta organizacja społeczna była bardzo słaba w porównaniu z takimi miejskimi stowarzyszeniami, jak „Związek drobnych kupców”, „Tarbut”, „Organizacja syjonistyczna”. I to nie dziwi, bo Ukraińców było tu zaledwie kilkadziesiąt osób. Finanse, władza i wpływy znajdowały się w rękach Żydów i Polaków. Co zrobisz, to historia, która nie ma trybu przypuszczającego. I mimo wszystko podejmowane są desperackie próby odnalezienia w Ołyce korzeni ruchu nacjonalistycznego”. A prowadząc rozważania „o przemyśleniu” lat 1921–1939 w historii wołyńskiej, Hupało zaznaczył: „Jak by nie patrzeć, a wszystkim dobrze, że w okresie międzywojennym w Ołyce kwitł ruch komunistyczny”. Nie będę spierał się co do przytoczonego, ilu Ukraińców mieszkało wtedy w historycznych granicach Ołyki, o „korzenie ruchu nacjonalistycznego” oraz inne wątpliwe momenty, chcę zauważyć co do działalności w Ołyce „ukraińskiej „Proświty” i jej znaczenia, zwrócić uwagę na poszczególne mało znane stroniczki miasteczkowej historii. Jak świadczą różne źródła, filia Łuckiej powiatowej „Proświty” została stworzona w podpolskiej wówczas Ołyce w 1925 roku, a oficjalnie zarejestrowana czy przerejestrowana w grudniu 1926 roku. Od zapiętego Ołyckiego rajkomu KPZU, pierwsze posiedzenie którego odbyło się w historycznym ołyckim przedmieściu Zalisocze (obecnie — osobna wieś, podporządkowana Didyczewskiej radzie wiejskiej) we wrześniu 1931 roku, ona organizacyjnie uformowała się co najmniej pięć lat wcześniej. I oto co napisał o niej były sekretarz Ołyckiego RK KPZU Andrij Żowtianski we wspomnieniach, które po raz pierwszy opublikował 14 października 2011 roku na spotkaniu absolwentów Zalisockiej ośmioletniej szkoły jego syn, doktor nauk fizyczno-matematycznych kijowianin Wiktor Żowtianski, który, jak i autor, w tej szkole się uczył. We wspomnieniach mowa o tym, że przodujący ludzie Ołyki, tacy jak W. P. Petrowycz, O. O. Bojko, P. Ja. Czerniakewycz, S. Zapolski organizowali filię Łuckiej powiatowej „Proświty”. Przy „Proświcie” była biblioteka. Andrij Żowtianski zaczął chodzić do biblioteki, brał książki do czytania. Pierwszą była książka „Taras Bulba”, którą był bardzo oczarowany. (Do tego czasu w ogóle nie czytał książek w języku ukraińskim). W 1927 roku został członkiem towarzystwa „Proświta”, odpowiedzialnym bibliotekarzem w tej bibliotece. Później powierzono mu i kasę „Proświty”. Oprócz czytelni i biblioteki, przy „Proświcie” działały kółka chóralne i dramatyczne. Z funduszy zebranych z przedstawień utrzymywano kierownika artystycznego, któremu miesięcznie wypłacano 100 złotych, oraz pomieszczenie „Proświty” (50 złotych), a także kupowano literaturę. W tym, że ołycka „Proświta” nie była „słaba”, przekonują wspomniane przez Andrija Żowtianskiego jej miesięczne płatności. Kiedy zaś doliczyć do nich wydatki na zakup literatury i wynajem pomieszczenia kina, gdzie proświcianie dawali swoje koncerty i urządzali przedstawienia, a przy tym wspomnieć, że w tamtych latach, jak opowiadali mi ołyczanie starszego pokolenia Roman Oksenczuk i Wasyl Nikołajew, „za czarną robotę u księcia” człowiek mógł zarobić 2 złote za dzień i „to było dobrze, bo tyle kosztował kilogram kiełbasy, a centnar pszenicy kosztował 24 złote”, oraz uwzględnić, że cała finansowa moc organizacji trzymała się na pieniądzach otrzymanych od miejscowej ludności, to o „słabości” mówić nie wypada. Właściciel kina, przedstawiciel żydowskiej społeczności miasteczkowej chętnie oddawał „Proświcie” do użytkowania pomieszczenie teatru, widząc w niej przede wszystkim płatnosprawnego partnera. O masowości i rozgałęzieniu tej organizacji na ołyckich terenach świadczy to, że jej ośrodki działały i w niektórych tutejszych wsiach, zwłaszcza i w dość oddalonej od Ołyki wsi Chorłupy, gdzie kierował nią Tymofij Nesmianowycz, zniszczony przez hitlerowców w 1943 roku. I jeśli prowadzić rozważania „o przemyśleniu” okresu międzywojennego w ołyckim życiu, to znacznie ciekawszym od ocen siły tutejszej „Proświty” wydaje się fakt zupełnie inny. Przypomnijmy, za ZSRR „Proświtę” uważano „burżuazyjno-nacjonalistyczną”. A wśród nazwanych przez Andrija Żowtianskiego czołowych ludzi Ołyki, którzy stworzyli tutaj „proświtańską” organizację, jest Wsewołod Petrowycz, którego z jakiegoś powodu nawet w latach 60. XX wieku niektórzy z ołyczan nazywali „byłym petlurowcem”, oraz carski w przeszłości urzędnik i oficer UNR Pawło Czerniakewycz. Kierownikiem artystycznym w „Proświcie” był prawdopodobnie również były petlurowski oficer Ołeksandr Szymko, który, ratując się przed bolszewickimi represjami, które jednak dopadły go wraz z przyjściem na Zachodnią Ukrainę władzy sowieckiej, wyemigrował na Wołyń z Centralnej Ukrainy. Jak by nie patrzeć, a przyszły lider ołyckich kompartyjców Andrij Żowtianski jako osobowość formował się pod ich ogólnym kierownictwem i dopiero w 1928 roku został członkiem nieco bardziej lewicowej i radykalnej w poglądach organizacji społeczno-politycznej „Sel-Rob”, pod której wpływem ołycka „Proświta” zaczęła przechodzić od 1927 roku, po tym, jak od naczelnika filii Serhija Stupnyckiego kierownictwo nią przeszło do innej osoby. Moralnie, oświatowo, kulturalnie i w pewnej mierze ideologicznie razem z Andrijem Żowtianskim w „Proświcie” wychowywali się też inni towarzysze-odmyśliciele, na których on potem opierał się w komunistycznej działalności. W „Proświcie” oraz pod jej wpływem wyrastali i formowali się, o czym przekonują opowieści ołyczan starszego pokolenia, także przyjaciele-odmyśliciele, którzy później stali się uczestnikami ruchu nacjonalistycznego. Wśród nich — znani na Ołycczyźnie lat 1940.—1950. przywódcy Ukraińskiej Powstańczej Armii Andrij Stefanowycz (pseudonim — Żuk) oraz Iwan Małymon (Artem). Charakterystyczne, że pod wpływem „Proświty” wszyscy oni nie tylko, jak zaznaczył Andrij Żowtianski, „odeszli od chłopców starego kroju” — tej części ołyckiej rzemieślniczej młodzieży, która rosyjskojęzyczne powiedzenie „pjan, kak sapożnik” uczyniła dla siebie normą jakiejkolwiek rozrywki, ale i prowadzili tutaj dość udaną walkę z pijaństwem. Mimo różnego widzenia dróg do szczęśliwej przyszłości Ukrainy, zbliżała ich walka z przymusową polonizacją i katolicyzacją Ukraińców, a także to, że polska władza z jednakową surowością prześladowała i ukraińskich nacjonalistów, i członków KPZU. Wydaje się, że w pewnej mierze właśnie taka „jedność przeciwieństw” pomogła „proświtańcom” Ołyki w 1932 roku, kiedy działalność „Proświty” na Wołyniu została zabroniona, zachować swoją organizację oraz główny jej dorobek — bibliotekę. Jednak ideologiczne sprzeczności stawały się coraz ostrzejsze i, wydawałoby się, nieprzejednane. Więc kiedy z przyjściem w 1939 roku na Zachodnią Ukrainę pierwszych sowietów ołyccy komuniści, których, wyszedłszy na wolność z polskiego więzienia, znów objął Andrij Żowtianski, otrzymali możliwość od razu pozbyć się swoich oponentów. Zdawało się, że stanie się to nieodwracalne. Ale rola Iskarioty, z podania którego blisko dwudziestu miejscowych „proświtańców” zostało uwięzionych przez władzę sowiecką, a część z nich, w szczególności urodzony w innym historycznym ołyckim przedmieściu Myłowycja Iwan Baranowski, 23 czerwca 1941 roku stracony w łuckim więzieniu, wykonawcza osóbka, od komunistycznych poglądów, jak i od nacjonalistycznych, daleka. Za hitlerowskiej okupacji, kiedy jeden z organizatorów ołyckiej „Proświty” Pawło Czerniakewycz został sekretarzem miejskiego zarządu i, według słów Wiktora Żowtianskiego w komentarzu do wspomnień swojego ojca, „mógł uruchomić koło śmierci”, żeby usunąć „polityczne sprzeczności ceną życia oponentów lub ich rodzin”, też nic podobnego nie wydarzyło się. „Nasza Ołyka okresu narodowych zmagań, — konstatował Wiktor Żowtianski, — praktycznie nie zaznała bratobójstwa”. Znamienne, że i w 1943 roku, kiedy prawie cały Wołyń ogarnął sztucznie rozdmuchany przez zainteresowane w tym siły między-narodowy polsko-ukraiński konflikt, ludność cywilna polska Ołycczyzny, w porównaniu z innymi regionami, ucierpiała znacznie mniej. Przekonująco dowodzi tego w swoich publikacjach o tamtym czasie minionym były wołyński oświatowiec, a obecnie — kijowski emeryt Ołeksij Słabecki, którego rodzinny przysiółek (później zlikwidowana kolektywizacją Kalyniwka, która koło wsi Żornyszcze ówczesnego ołyckiego rejonu) graniczył z Narotówką — polską kolonią, która była koło wsi Pewże, teraz młynowskiego rejonu rówieńskiej obwodu. Do Narotówki Słabecki chodził do szkoły, więc prawie wszystkich jej mieszkańców znał. W opublikowanym przez niego 27 października 2011 roku w gazecie „Monitor Wołyński” artykule „Wspominając Narotówkę” pisał, że latem 1943 r. Polaków zaniepokoiły wieści z północy Wołynia o międzynarodowych starciach, koloniści wyjechali do Ołyki. Na miejscu zostali Kwiatkowscy, a w Bakorynie — Wonsowicz, którzy jeszcze zebrali urodzaj ze swoich pól. Jesienią Polacy wyjechali do Polski. Ich domów nikt nie palił, nie rozbierał, one doczekały się przesiedleńców z Polski, którzy tutaj osiedlili się. Jak na lata, ukryte mrokiem tajemnicy, kiedy zło często umyślnie czyniło się tylko dla tego, żeby winić w nim innych, a odpowiedzialność za popełnione nie wiadomo przez kogo przestępstwa prawa i moralności zazwyczaj kładła się na niewygodnych władzy, aby dzielić społeczność na obozy i podjudzać ludzi w srogiej nienawiści, taka sytuacja w Ołyce jest aż nadto nieordynarna. Opierając się na ojcowskich wspomnieniach, Wiktor Żowtianski w biograficznym szkicu „Rodzinnej szkole” wyjaśnił ją tym, że najpierw byłym członkom KPZU wystarczyło rozumu i ogólnej kultury nie rozpętywać terroru wobec przedstawicieli nacjonalistycznych nurtów, a potem, w okresie niemieckiej okupacji i zaraz po niej nacjonalistom wystarczyło rozumu oraz kultury nie rozpętywać terroru wobec komunistów, problemu zemsty nie powstawało. Wydawałoby się, wszystko proste. Ale za prostotą zawsze kryje się jakaś zagadka. Dlaczego, na przykład, na ołyckich terenach Jeden z organizatorów ołyckiej „Proświty” Pawło Czerniakewycz podczas służby w armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Czy w Odessie nie było wzajemnego wyniszczającego terroru, a w innych miejscach był? Rozmyślając w poszukiwaniu odpowiedzi na podobne pytanie o okresie międzywojennym, mimowolnie zauważasz, że jeśli ruch komunistyczny na Ołycczyźnie i „rozkwitał”, to tylko w krótkim odstępie między 1931 a 1934 rokiem, ponieważ po przeprowadzeniu w 1934 roku przez polskie władze masowych aresztowań członków komunistycznego podziemia rozkwitać on już nie mógł. A po tym, jak w 1938 roku z polecenia stalinizmu KPZU na przestrzeniach Kominternu znalazła się poza prawem, nie tylko nie rozkwitał, ale marniał. Wymownym jest również fakt, że wychowany w „Proświcie” Andrij Żowtianskyj stał się jednym z organizatorów, a w końcu i przywódcą ruchu. Zatem, kiedy przychodzi mówić o tym, że w okresie międzywojennym było tu „wszystkim dobrze” od działalności jakiejś społeczno-politycznej organizacji, to organizacją tą była właśnie „Proświta”. To „Proświta” niosła tu w masy wiedzę i razem z Ukraińskim Autokefalicznym, w tamtych latach prawosławnym Kościołem, utwierdzała w świadomości społecznej prawa ogólnoludzkiej moralności, to ona kształtowała tu w człowieku Człowieka bez względu na to, pod sztandarem jakich politycznych „izmów” ten człowiek przebywał, ale z głębokim dla wszystkich uświadomieniem tego, że choćby jakimi ostrymi były ideologiczne sprzeczności, w żadnym razie nie może to być powodem do fizycznego niszczenia oponentów. I na czele właśnie takiej ogromnej pod względem znaczenia społecznego pracy stali, wykreśleni za czasów ZSRR z pamięci historycznej Ołyki, organizatorzy i aktywiści tutejszej „Proświty”: poległy w szeregach Armii Czerwonej w czasie II wojny światowej urodzony w Zalisoczu Dmytro Markewycz, który przez długi czas nią kierował; Ołeksandr Szymko, który zmarł w Ołyce po powrocie z sowieckiego uwięzienia. Więc w pierwszej kolejności Ołycczyzna zawdzięcza „Proświcie” to, że i miejscowym nacjonalistom, i byłym członkom KPZU „wystarczyło rozumu”. I nieprzypadkowo właśnie były pierwszy sekretarz podziemnego Ołyckiego Komitetu Rejonowego KPZU Andrij Żowtianskyj przywraca w swoich wspomnieniach z zapomnienia imiona jej organizatorów i kierowników. Ale „koło śmierci” mimo wszystko uruchomiono, dokonał tego przyniesiony na zachodnioukraińskie ziemie wraz z pierwszymi sowietami bolszewizm.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn