Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Poza Majdanem

Слово Просвіти, №14 за 2012 рік

Anatolij Szpytal, kandydat nauk filologicznych, Instytut Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy. Powieść Wiktora Baranowa „Zapława” (Kijów, Ekspres-polihraf, 2011) całkowicie przeczy twierdzeniu, że utwór zaangażowany w teraźniejszość rzadko jest skazany na sukces. Podobno potrzebny jest niemały dystans czasowy, kiedy wszystko się ustabilizuje, „ułoży” i gdzieś za dziesiątki lat można będzie przedstawić obraz tamtego czasu. W. Baranow centralnym wydarzeniem powieści wybrał Majdan, ale losy jego bohaterów śledzone są przez znaczny czas aż do pomarańczowej rewolucji. Napisałem „rewolucji”, jak stało się już ogólnym określeniem, i od razu przypomniałem sobie, że rewolucja to wydarzenie w życiu społecznym, które w podstawie ma zmianę porządku społecznego. Ale wydarzenia 2004 roku stały się „chyba największą stratą naszej najnowszej historii” (M. Sławynski). I właśnie powieść W. Baranowa przez los głównego bohatera, dziennikarza Artema, pokazuje, dlaczego nie zostały wcielone ideały Majdanu. Już przywykliśmy, że głównymi bohaterami utworów o współczesności przeważnie przedstawia się pisarzy i dziennikarzy, ale tutaj wybór jest uzasadniony. Kiedy pod koniec roku podaje się statystykę, ilu w jakim kraju zginęło dziennikarzy, mimowolnie robi się strasznie, bo ten zawód już przyrównuje się do niebezpiecznych. I jeszcze — w demokratycznych krajach „czwarta władza” całkowicie kontroluje trzy inne. I dziennikarz Artem, poszukiwacz prawdy i obrońca sprawiedliwości, zaczął badać raiderskie kwestie ziemskie w mieście. Tak, on „nie stał się dla władzy wielką ością w gardle (kim ja, w końcu, jestem przeciwko niej?!), jednak zachował się nieadekwatnie, i ona nie ma zamiaru wybaczyć mu zuchwalstwa”. Trzeba było uciekać do Moskwy, wszak tam mieszka „atypowa Rosjanka”, która pokochała „chachła”. Wydaje się, że po raz pierwszy ukraiński pisarz tak głęboko i wszechstronnie, do tego artystycznie wiarygodnie, dał obraz dzisiejszego stosunku Rosjan do swoich „młodszych braci” — Ukraińców. I to tak wyraźnie pojawia się w rozmowach, w stosunku. Autor kilkoma kreskami maluje portret moskwianina, rodem z głębi kraju, rozumnego, inteligentnego chłopca. I po prostu dziwi się: on nie jest wyznawcą systemu, w ogon i grzywę chwali moskiewskie porządki. Ale „jak tylko zajdzie mowa o Ukrainie — gdzieś mu coś przełącza. Człowiek traci zdolność adekwatnego myślenia”. I o czymkolwiek by nie rozmawiali, schodzą na politykę, obowiązkowo osądzając „pijanego Jelcyna, który podpisał porozumienia białowieskie”. W ogóle „moskiewskie” rozdziały, gdzie są i „bohaterowie” Czeczenii, i skinheadzi, którzy „tłuką” kaukazów, i ogólna atmosfera nieprzyjęcia obcych — to absolutnie wiarygodny obraz współczesnej Rosji, gdzie po prostu „atypową” okazuje się żona Artema, Alona, która nauczyła się języka ukraińskiego i zadziwiła ukochanego, prowadząc go szewczenkowską Moskwą. kwoju. Kiedy zaś ona wcześniej przyjeżdżała do Kijowa, Artem pokazał jej miasto, i na placu widokowym przy Muzeum Historycznym Alona powiedziała unikalną frazę: “Dziwne, że Ukraina stała się osobnym państwem dopiero pod koniec dwudziestego wieku…”. A dalej — błyskotliwa strona rozmyślań Artema, że właśnie w tej frazie pięknej moskwianki “postawiono sakramentalne pytanie ukraińskiego bytu”. Jednym z szczytowych wybuchów tego bytu stał się Majdan. To był czas dla jego uczestników, kiedy “jak gdyby ktoś wszechsilny przerodził ich dusze, wyjął z nich kompleks strachu przed fantomem władzy”. I Artem, wyszedłszy na Majdan, poczuł, że tutaj wszyscy są jednomyślni i jednowierni, wszyscy skandują nazwisko człowieka, “który jest naznaczony przez Pana, czy losem, czy czasem… Narodowi podaj charyzmatyczną postać. A przykazanie “nie stwórz sobie idola” — co najwyżej do przeczytania, do tego jeszcze daleko nie dla wszystkich, ale w żadnym wypadku nie do codziennego użytku. U nas bez idoli nie można. Idol — to nadzieja, czasem ostatnia z ostatnich. On da, zapewni, pomyśli za wszystkich i za nich też zrobi, rozsądzi, ukarze i ułaskawi, wskaże, dokąd iść. I jego pierwszego rozepną na krzyżu ogólnonarodowego gniewu, kiedy nie wszystkim da, nie tą miarą zapewni, nie tych ukarze czy ułaskawi”. Tutaj autorskie trafienie w dziesiątkę! Ale przecież króla robi otoczenie… I W. Baranow wyprowadza na scenę Majdanu oligarchę, przez prześladowanie którego Artemowi przyszło uciekać z Ukrainy. To unikalne pod względem precyzji wypisanie obrazu skrobogatego, cynicznego i bez zasad. Nie ma jego portretu, nie ma jego biografii, ale jest biblijne: “Po czynach ich poznacie ich”. I ten uogólniony ze wszystkich oligarchów Słoń, który na wyborach “rozkładał jajka do obu koszyków”, wiedział, że będzie miał “złote kurczęta”. Wyraźnie odnotował autor, że kiedy wszystko się zaczynało, “jego wtedy tam i blisko nie było. On wskoczył do pociągu już w biegu. Ale, wygląda na to, trafił do głównego wagonu”. I tutaj W. Baranow ustami Czeczeńca Szahajewa (jak pięknie wypisany obraz! — A. Sz.) przenikliwie stwierdza, że przyszły prezydent nie rzuci się wykonywać wygłoszonych na Majdanie obietnic. “On zacznie oddawać długi kredytodawcom. Kto w niego najwięcej włożył na wyborach, ten i otrzyma najwięcej. I nie tylko pieniędzmi… Stanowiskami, dostępem do ciała, wpływem na państwowe i niepaństwowe struktury. I Słoń będzie wśród najbliższych faworytów nowego gospodarza państwa”. I żadna rewolucja nie może obrócić zła w dobro, wszak zło, nie wykryte, tylko narzuca swoje żądło. Przytoczmy bolesne słowa Artema, który, zdaje się, pogodził się ze swoją przegraną: “Nowy prezydent musiałby wszystko wiedzieć i nie dopuszczać do siebie żadnego ze “słoni”. Żadnego! Inaczej po co on obiecywał nadzieją napawającemu narodowi, że bandyci będą siedzieć w więzieniach? Że bogaci podzielą się z biednymi?”. Ktoś może powiedzieć, że w tych dialogach i rozmyślaniach przebija publicystyka. Ale bez niej powieści o obywatelskim brzmieniu nie napiszesz! I dlatego w czasie ogólnego uniesienia, prawdziwego narodowego zrywu wszystko wewnątrz Antona jest puste. On wie, co będzie, bo widzi, jak “Prezydent w kole “słoni” staje się sam podobny do nich. Widzisz, jaki naturalny, kompozycyjnie doskonały w swojej ideowej całości grupowy portret z głównym Słoniem kraju”. Straszny i makabryczny obraz, ale tak się stało. A ten duch Majdanu już następna władza chciała ostatecznie zniwelować, organizując taneczny “Majdans”. Jednym z problemów, który ostro postawiono na stronach powieści, jest właśnie działalność dziennikarska, którą niekiedy nazywano “drugą najstarszą profesją”. Antypodem Artema staje się jego były redaktor i niby przyjaciel Martyn, który po kilku latach przebywania Artema w Moskwie wymaga nazywać go po imieniu i ojcu. Poznajcie obraz! Wszak powiedział Martyn, że w kraju słoni jeszcze będzie walka, a słoń, który zwycięży, obróci się w Mamuta, któremu także będą kopać dół, ale dopóki on tam wpadnie, najpierw otrzyma swój porządny łup. … A na obrzeżach Kijowa w kafejce bawi się młodzież, brzmi: “Oficerowie! Rosja nie! Niech wolność rozbłyśnie!..” I przed oczami Artema — gołąb, który nie dał się wziąć do rąk pomarańczowemu zwycięzcy… I czysto subiektywne. Kiedy doczytywałem powieść, w jej tonalności, w nastroju odgadywało się coś tak znajomego, tak bliskiego… Tak to przecież “Galileusz” Jewhena Płużnyka! I poza wszystkim, co było, co jest, brzmi w poemacie Płużnyka: “Słyszycie? // wszystko // jednak // obraca się!”. Ale nie tak w finale powieści W. Baranowa. Rozjechali się rewolucjoniści, gdzieś świętują wodzowie, w kilku namiotach jeszcze “trzymają obronę” jacyś bezdomni. I właśnie tutaj wspomina główny bohater “małych Ukraińców”, dla których, zdawało się, i powstał ten Majdan. Lecz nagle odczuwa, że on tutaj nie tylko nie jest gościem — on jest zupełnie obcy. “Majdan oddał swoją przychylność innym, a nie tobie, wiecznemu bojownikowi bez zwycięstwa, nieprzytulanemu tułaczowi między krajami i powstaniami”. To komuż oddał przychylność Majdan? 20 grudnia 2004 roku w “Nowoj Gazietie” O. Zabużko pisała: “Juszczenko zdołał stać się symbolem, który zjednoczył i skonsolidował naród!.. On reprezentuje rzadki (może, na takich przełomowych epokach historii i udany!) typ moralnego polityka” (Zabużko O., Let my people go, K., 2005, s. 93). O moralności W. Juszczenki pomilczmy, nałóżmy nacisk na istotny niuans, który wybrzmiał w powieści W. Baranowa “Zapława” i stał się głównym w publicystyce. To nacisk na dwa światy — sam Majdan i jego Scenę. W recenzji na “Zapiski ukraińskiego szaleńca” Liny Kostenko Iwan Dziuba pisał o “wysokiej etyce Majdanu” (Dzień, 2010, 30 grudnia), która i teraz przeciwstawia się zapomnieniu i odstępstwu jednych, złościwej huli innych. I dziwi się, że Majdan nie “zmaterializował się” w nową jakość społeczeństwa. Lecz do tego trzeba było popatrzeć na Scenę, gdzie porządnych ludzi po prostu wypychali nie tylko Słonie, ale i Dinozaury… Swoją drogą, my jeszcze spotkamy filologiczne badania prozy o czasach Pomarańczowej rewolucji, ale tam powinno być nie tylko opowiadanie O. Zabużko “Album dla Gustawa” (2005) o “nadpotężnym wybuchu ludzkiego materiału, który wypada raz na stulecie”, według słów autorki, ale i opowiadanie H. Tarasiuk “Pierogi dla powstańców”, gdzie kobietka przyniosła na Majdan pierożki, a na Scenie widzi przyczynę wszystkich swoich cierpień — miejskiego mera. Majdan rozbudził bohatera Liny Kostenko i on idzie tam, choć i wie: “Wszystko jedno za władzę będzie wstyd, za każdą władzę od czasu do czasu bywa wstyd. Ale za Ukrainę wstyd nie będzie i moje miejsce wśród tych ludzi”. Warto tu wspomnieć i powieść braci Kapranowych “Dziennik mojej sekretarki”. Powieść W. Baranowa “Zapława” powstaje o wiele ostrzejszą od innych utworów, ale jego bohater nie będzie miał w przyszłości “zespołu kaca”, który odczuli wielu uczestników wydarzeń tamtego czasu właśnie przez nieodpowiedniość Sceny ludzkiemu potężnemu Majdanowi. W ciągu 2011 roku wyszło w świat kilka powieści i opowiadań, których linie fabularne oraz postacie są ściśle powiązane z wydarzeniami wyborów 2004 roku, z tym polityczno-społecznym przesunięciem, które wstrząsnęło nie tylko Ukrainą, ale i całym światem. Wiemy, że wśród czytelników naszej gazety niemało takich, którzy przeczytali te utwory i będą mogli przyłączyć się do rozmowy, którą redakcja rozpoczyna drukiem pierwszej z cyklu literacko-publicystycznych recenzji. A więc, Majdan. Co dla Was w tym słowie, które, najwyraźniej, stało się nosicielem pojęć kategorycznych: zwycięstwo, porażka, zdrada, przeszłość czy przyszłość? Jak Wy, szanowny czytelniku, osobiście oceniacie to, co obecnie piszą o Majdanie? Zapraszamy do rozmowy pisarzy, krytyków literackich, socjologów, filozofów, polityków i wszystkich, komu ten temat nie jest obojętny. Redakcja “SP”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn