Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka 3 kwietnia, w dniu 99. rocznicy urodzin Olesia Honczara, odbyło się wręczenie nagród laureatom Międzynarodowej pozarządowej ukraińsko-niemieckiej nagrody im. Olesia Honczara (czyt. str. 9) Z ROSY I WODY DLA MYKOŁY KULCZYŃSKIEGO! PRZY KALINOWEJ ŚWIECY
Tłumaczenie maszynowe
Halyna PAHUTIAK
Kiedyś podróżowałam po Chmielnicczyźnie i podziwiałam ogromne pola pszenicy, które kryły się za horyzontem. Takie obrazki można zobaczyć w reklamach ukraińskich produktów albo kandydatów na posłów. Serce zamiera z zachwytu nad taką urodą. Równo, czysto, bez zarzutu, bez jednego kwiatu maku czy chabrów. Pamiętam małe, krzywe pola mojego dzieciństwa, kłosy tu wyższe, tam niższe, tu pełne, a tam ledwie wykiełkowane. I to, jak ludzie siali żyto, żeby mieć chleb do swojego placka, czarnego z kminkiem, ogromnego, który kroiło się na kawałki i nosiło sąsiadom, żeby spróbowali.
Przyjaciółka wysłuchała mnie i opowiedziała o sekrecie tych wspaniałych pól. We wsi, w której mieszka, na raka zmarło troje traktorzystów, którzy siali tę pszenicę. Ziarno było zaprawiane chemikaliami, a mężczyznom nikt nie powiedział, żeby założyli respiratory. Chleba teraz jest pod dostatkiem, a ja nie potrafię wybrać z niego choćby przeciętnie jadalnego, bo chleb, który czerstwieje następnego dnia, nie może być dobrej jakości.
Latem zbliżyłam się na odległość kilku kroków do takiego pola, z którego pochodzi nasz codzienny chleb. Nie ma tam nawet owadów. Nie ma ptaków, nie ma gryzoni, nie ma zwierząt. Jest człowiek, który przystosowuje się do wszystkiego drogą mutacji. Wynalazcy sterylnych pól, dających bogate plony, zadbali o to, by nic prawdziwego i wiecznego nie trafiło na duchowy stół Ukraińców. Przynajmniej za dnia.
Księgarnie są zaśmiecone niskiej jakości literaturą, epigońską albo grafomańską. Potrzebne książki wydaje się w nakładzie 100–300 egzemplarzy. Byle tylko książka była po ukraińsku, mówią, bo to ważne dla statystyki. Do tego dochodzą tłumaczenia, zazwyczaj trzeciorzędnych książek, które nazywa się bestsellerami, bo w innych krajach rynek pracuje dla konsumentów wyhodowanych w probówkach masowej kultury. Prawdziwa statystyka to liczba utworów ukraińskiej klasyki, wyrzuconych z programu i zastąpionych tandetą ukraińskiej literatury współczesnej. Podobnie jak liczba państwowych szkół z niepaństwowym językiem nauczania oraz liczba czasopism w języku państwowym w porównaniu z niepaństwowymi. Taka „kulturalna” polityka nie może być inaczej niż niekontrolowana i nieprzemyślana.
Coś podobnego działo się w XVIII wieku, kiedy kozacka starszyzna, żeby nie stracić majątków, jeździła na pokłon do rosyjskiej stolicy, a u siebie w domu przy stole śpiewała smutne ukraińskie pieśni i przeklinała władzę okupacyjną. Stąd wzięła się też pogarda dla matki, która przeszkadzała w tym, by całkowicie przemienić się w istotę skłonną do mutacji. Taką matkę trzymano z dala od gości ze stolicy, w najdalszym kącie pałacu. W folklorze są bajki i pieśni na ten temat; jestem przekonana, że należą one do tamtych czasów masowego przeistaczania się, i chodzi nie o to, że ktoś jest bogaty, a ktoś biedny, lecz o to, jaką cenę zapłacono za pochodzenie bogactwa. Nazywajcie kobietę strażniczką ogniska domowego, ile chcecie, ale jeśli jej nie bronicie, to ona was nie ochroni. Pobita matka w Dnieprze, wdowa po kiborgu, za to, że wychowuje dzieci na Ukraińców, jest symbolem Ukrainy takiej, jaka ona naprawdę jest. To sygnał, że degradacja ziemi prowadzi do degradacji myślenia i ogólnoludzkiej moralności. Bo ta poszkodowana kobieta nie jest pierwsza. Nasze zarobkowe emigrantki za granicą traktuje się jak mięso, a w domu jak prostytutki. I one w końcu mogą nimi stać się w oczach własnych dzieci. Kobieta z okładki glamour i kobieta, którą wykorzystuje się jako tanią siłę roboczą albo jako maszynę do rodzenia dzieci, to ten sam kawałek mięsa. Ludzie wymrą, a pozostaną tylko genetycznie zmodyfikowane wykrzywienia.
„TY WYRZEKŁEŚ SIĘ MOWY OJCZYSTEJ?!”
WIECZNIE MŁODZI...
12-13
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
My, Ukraińcy, czujemy, jak ona oddycha wiosną, latem, jesienią, jakie sny śnią jej się pod śniegami, jakie klucze zasiewają ją radosnym „kurły” wczesną wiosną i smutnym pożegnalnym krzykiem jesienią. I w tym jest wieczne, nie przez ludzi pisane prawo ziemskiego zjednoczenia narodu z ziemią, ustanowione przez Stwórcę. Dlatego mam ten lęk, jako Ukrainka z dziada-pradziada, z tych, których nazywano Oriami. I ten lęk ma całkiem konkretne podstawy. Do sprzedaży ziemi nie jest gotowe ani państwo, ani społeczeństwo. Państwo oligarchatu-korupcjonierów-złodziei skarbowych. Nawet strach wyobrazić sobie, jaką karę i przekleństwo pozna Ukraina, kiedy jej złodzieje-wirtuozi bez hamulców i sumienia zapuszczą swoje macki w te strumienie pieniędzy, które ruszą ze sprzedaży ziemi. Już na Donbasie ten trujący owoc wydał plon. Już ochłos, w którego biografii są drobne kieszonkowe wyczyny, haracze, gry w kasynie, za grosze nabył wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe. Obecnie „ruska wiosna”, którą tak aktywnie wzywali, spadła na nich niespodziewanymi mrozami, bo na każdego drapieżnika jest drapieżnik jeszcze bardziej drapieżny… I ten drapieżnik, który na „Gradach” i „Bukach” przyniósł na naszą ziemię „ruską wiosnę” i „koktajle Putina” — jest najbardziej krwiożerczy. I przyjaźni z nimi u tych, którzy przekształcili Donbas w enklawę miliardowych przepływów, śmiercionośnych kopalń i tanich niewolników, spragnionych kremlowskiej „wiosny”, nie wyszło. Ale dzieło zostało dokonane, a strat i ran Ukrainy nie sposób zliczyć. Pociesza, że ta zbrodnicza nieukraińska siła dostała pstryczka od swojego gospodarza. Co prawda, nie martwi się i wiesza Ukraińcom makaron na uszy, zaciska ich wzrastającymi taryfami za zużytą energię elektryczną, dowodzi, że bez ich antracytu się udusimy. Tak, jakbyśmy nie mieli swojego antracytu w kopalniach Zachodniej Ukrainy, na Czerkaszczyźnie, Dnieprszczyźnie, nie mieli elektrowni atomowych, które produkują tańszą energię elektryczną. I władza wtóruje tej histerii, straszy wyłączeniami energii elektrycznej, nazywa blokadę zbrodnią przeciwko Ukrainie, grozi aktywistom nie do zniesienia karami i co najsmutniejsze, jak mówią Francuzi, „déjà vu” — to już znamy. My coś podobnego widzieliśmy, my już przeżyliśmy Janukowycza i ten zbrodniczy legion, który zwał się jego partią i jego władzą. Oto tacy gospodarze gospodarują obecnie „na naszej, nie swojej ziemi”. Chociaż bardzo chce się, aby Gospodarz powrócił do ziemi w pełni. O, ile ukraińskich pól przekształciło się w ugory. A na wykupionych od wieśniaków udziałach gospodarują nieliczni właściciele. Z wieśniakami niby uczciwie dzielą się wczesną jesienią zbiorami, obdarzają ich ziarnem, olejem, mąką. I wieśniaka (częściowo tego, który mieszka w Kijowie czy innych miastach, ale ma kołchozowy udział po rodzicach), on przekształca w skuszonego „pracownika”. Przecież cały jego „trud” — to przewieźć z dawnego kołchozowego spichlerza 7—10 worków ziarna do własnego spichlerza oraz jeszcze wziąć opakowanie na olej i torby na mąkę. To opłacalne, bo ziarno można i niedrogo sprzedać. Oto w takich realiach żyjemy. I śmiech, i grzech, i nieszczęść pełny wór. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Kateryna MOTRYCZ. Ciąg dalszy. Początek w nr 13 z 2017 roku.
Wlałam w te słowa o rodzinnej ziemi może zbyt wiele uczuć i uwielbienia, bo boję się o nią, naszą rodzimą i jedyną. U mnie, w odróżnieniu od mojej przyjaciółki, już dawno w duszy zagościł strach — ciemny, kudłaty. Boję się, żeby ona, nasza rodzima ziemia, nie stała się towarem w rękach zręcznych i chciwych, nie stała się własnością handlarzy, ludzi niegodziwych i niepatriotycznych, którzy póki co siedzą w swoich kryjówkach i czekają, aż to, co już faktycznie uczynili swoją własnością, pozwolą im zalegalizować. Że wagarowicze-ustawodawcy jednak zbiorą się w ten fatalny dzień i dwieście dwadzieścia sześć przycisków zostanie naciśniętych na ich korzyść. I oni w mig staną się obszarnikami, wielkimi właścicielami ziemskimi z licznymi poddanymi, których również zdołają sobie przywłaszczyć. Boję się, żeby na sprzedaż naszych żyznych ziem nie zbiegło się pieniężne „arbajterstwo”, nie przyciągnęło na nasze czarnoziemy cystern z chemią, nie zalało ich nią i nie wycisnęło z niej wszystkich soków, całego próchnicy, całkowicie przeobrażając strukturę gleb, świata roślinnego, świata owadów, zwierząt, ptaków, które po prostu od tego skonają. Boję się potępienia, gniewu naszych potomków, którzy może będą mądrzejsi, bardziej patriotyczni i szczęśliwsi niż my, i żeby nie przeklęli nas, niemądrych, niedbałych, z mentalnością motyli jednodniówek, którzy zostawili im tak zniszczony i zmarnowany spadek, otrzymawszy go błogosławionym od swoich przodków. Boję się, żeby nowy właściciel-cudzoziemiec czy swój janczar, któremu wszystko jedno, nie przekształcił naszych czarnoziemów w prywatne wysypiska śmieci, krematoria, doły pogrzebowe dla chemii i odpadów radioaktywnych. I kto mu, dzikusowi-jaskiniowcowi, zabroni to robić na własnej ziemi? Czyż już nie jęczą ukraińskie wsie od takich biznesmenów-barbarzyńców, którzy zatruli gleby, stawy, studnie i powietrze swoimi przedsiębiorstwami, biznesowym barbarzyństwem, z czego oni mają zysk, a naród — choroby, masowe śmierci i zatrute życie. Już nawet trudnią się prywatni asenizatorzy, którzy opróżniają swoje cysterny w pobliżu wsi. U nich świadomość i hamulce moralne pozostają jaskiniowe i pchają się bezkarnie, zaciśniętą kamienicą w dłoniach, mniejsza o to, że ciało ich pojemnika porusza się w drogich autach. Boję się, żeby znieważona ziemia nie obraziła się na nas i nie odpowiedziała jeszcze bardziej niszczycielskim bumerangiem: zmianami klimatu, do których genetycznie nie przywykli Ukraińcy, jeszcze bardziej chorobotwórczymi pestycydowymi owocami, wyczerpującymi suchymi wiatrami i upałami czy niekończącymi się deszczami. Żeby nie zechciała uwolnić się od nas. (Zajmując się w ostatnich latach ziemią, nieoczekiwanie odkryłam zdumiewającą jej zdolność: ona wyrzuca z siebie niepotrzebne rzeczy. I ty gdzieś na ścieżce, w trawie czy na grządce nagle znajdujesz kamień, którego wczoraj nie było, kawałek szkła czy glinianego garnka). Ziemia wyrzuca to, co nieorganiczne dla niej, co narusza jej wewnętrzną harmonię. Daj Boże, żeby i nas ona, za nasze niemądre do niej podejście, nie odebrała jak odłamek skorup czy plastikowe naczynie. Ale ten mój strach ma jeszcze starszego brata. Jest większy i ważniejszy. Boję się, żeby sprzedaż ziemi i przyjście do naszych wsi nowych panów nie zrodziło nowego poddaństwa i nowego niewolnictwa. Ukraińscy wieśniacy przez lata niepodległości jeszcze nie uwolnili się od kołchozowego „raju”, od chamskich dyktatorów przewodniczących kołchozów, rozwydrzonych, przeklinających brygadzistów, krzykliwych przodowniczek, nie poczuli się wolnymi, samowystarczalnymi ludźmi. System narzucony przez północnego despotę — poddaństwo, kołchozy — gdzie człowiek był uprzedmiotowiony, bez paszportu, wszelkich praw i wolności (jeszcze i mojego pokolenia nie wypuszczali z kołchozu w wolne życie bez zgody tępego naczelniczka. Mnie, która skończyłam szkołę ze złotym medalem i wstąpiłam na Kijowski Uniwersytet Państwowy na wydział dziennikarstwa, przewodniczący rady wiejskiej nie chciał wydać zgody i drążył mnie: „Oto twój ojciec pracuje w kuźni jako kowal i ty byś kontynuowała jego dzieło. Po co masz wyjeżdżać ze wsi?”). Taki tępy despotyzm zrodził w naszych ludziach strach przed władzą. Jeszcze nie oczyściły się nowe pokolenia z tej dziedziczności, a już wykluł się z tego samego jaja smoka nowy wszystkożerny despota. On „pożera” wszystkimi paszczami naraz, miażdży zębami, mieli szczękami, u niego pojawiły się dodatkowe gruczoły wydzielania wewnętrznego i wydłużyło się jelito. U niego kurzy odruch — zagarniać pod siebie i odbytnica, która wymaga ciągłego, nieprzerwanego napełniania. Przez niego na Ukrainie tak śmierdzi ekskrementami… Bardzo się boję, żeby naród, nie wyprostowawszy się z kołchozowego niewolnictwa, nie wpadł w niewolę nowożytnych baronów i paniczyków, na straży których niestrudzenie będzie stał kupiony, a nawet sprywatyzowany cerber — system sądowniczy, który nigdzie i nigdy nie obroni prostego człowieka, chętnie rzuci go za kraty, żeby nie przeszkadzał, nie narzekał i nie plątał się pod nogami pieniężnego „pana życia”. Boję się, żeby przyjście do naszych wsi takich gospodarzy, którzy bezlitośnie będą wyciskać z ziemi wszystkie soki, nie dobiło tej warstwy kultury narodowej, która jeszcze gdzieniegdzie tli się. Kołchozowy sowietyzm już ją zrujnował, ten ogrom pieśni, przysłów, powiedzeń, które tworzyła wieś. Stały się one bogatą kulturą narodową. I te pieśni ludowe, które jeszcze tlą się w naszej kulturze pieśniarskiej, wypływają z minionych i przedminionych stuleci. Wymieńcie choć jeden pieśniarski majstersztyk z ostatnich 50—100 lat, który narodziłby się na wsi i stałby się ludowym. Który można by postawić obok „I tudy hora, i siudy druha”, „Misiac na nebi”, „Oj, hore tij czajci, czajeczci nebozi”. Z tymi kozackimi, pańszczyźnianymi, sierocymi, wdowimi, czumackimi, hajdamackimi, wyrobniczymi, rekrutskimi, strzeleckimi, z których można odczytywać historię Ukrainy. Wieś oniemiała, ją zgięto, wyrodzono, pozbawiono głosu i śpiewu. Ona dawno już nie śpiewa tak, jak kiedyś śpiewała na weselach, chrzcinach, parapetówkach i zaręczynach. Jej pieśniarski duch zapadł w śpiączkę, ona niezmiennie wyprawia wszystkie dominujące wydarzenia tak, jak wyprawiała, ale najedzona siedzi przy stołach, które uginają się od jadła, gwarzy o nowych potrawach, chorobach, przeklina złodziejską władzę, ale nie śpiewa. Nie śpiewa, jak kiedyś! Kiedy chutory rywalizowały wieczorami przy księżycu i gwiazdach, kto kogo przęśpiewa i kto zna więcej pieśni. Nawet poddaństwo zrodziło swoje pieśni. A obecnie przejedzona, przepracowana, zmęczona i… zdegradowana. Modli się przeważnie w cerkwiach moskiewskiego patriarchatu, bo „to nasza cerkiew i tak było zawsze”, ze śmieszną wymową modli się za „swoich krewniaków”, modli się za „władzę i wojsko”, nawet nie podejrzewając, że to za Putina i Cyryla oraz za tych, którzy zabijają ich synów. Taka ona jest obecnie — wieś, gotowa przyjąć każdą przemoc i każdego nowego gospodarza, nawet nie próbując dać mu jakiejś krytycznej oceny. We wsiach już dawno przyjęła się najemnicza fraza „robię na właściciela”. Ale jest w tym i pewien pozytyw: wieśniacy upewnili się, że nie można kraść, jak w kołchozie, nie można wchodzić w posiadłości „właściciela”, bo można wyjść kaleką albo w ogóle nie wyjść. Profesja dawnych kołchozowych objazdowych, którzy pilnowali, żeby nawet dzieci nie zbierały na polu kłosów, okrutnie bili ludzi, wlekli po ściernisku dzieci, odnowiła się w okrutniejszym wariancie. (Tak wlókł po ściernisku moją pięcioletnią siostrę i jego zatrzymała matka z kosą w rękach). Tych, którzy nie tylko będą wlec za nogi dzieci i dorosłych po ściernisku, ale i spokojnie wystrzelą w nich, bo to, powiadają, prywatna własność, będzie więcej, niż możemy sobie wyobrazić. I matek z kosami w rękach też wystarczy. I w wielu ukraińskich wsiach te procesy już wystartowały, chociaż oficjalnej sprzedaży ziemi jeszcze nie było. Było smutno i boleśnie, kiedy lat 7—8 temu przyjechałam do rodziny na wieś i rozmawiałam z naszą krewną. Ona jakoś pokornie, bogobojnie i jednocześnie radośnie opowiadała, że pracuje u nowego właściciela, i to „nie byle jakiego”, a Francuza, który, okazuje się, już dawno rządzi na naszych czarnoziemach. Uprawia buraki i wywozi je gdzieś za granicę. Szczodrze zalewa naszą ziemię chemią, „aż pole śmierdzi i nadychasz się jej tak, że w gardle piecze i wątroba boli”. Mówiła z pokorą, nie jak ta, która z dziada-pradziada zajmuje się ziemią, a jak bezprawny najemnik. Chwaliła się, że odważyła się na „odważny czyn”: poprosiła Francuza o przywiezienie takiej czapki, jak u niego, dla wnuka. Mój strach nie jest bezpodstawny. Bo tych ludzi, mentalnie niewolnych, którzy nie uwolnili się jeszcze od kołchozowego niewolnictwa, zbyt łatwo zagnać w nowe. I ich śmiałość dalej niż poprosić właściciela o „czapkę” nie pójdzie. I to będzie nowy ciężki cios w naród. Nieogłoszony feudalizm nie tylko puka do drzwi, ale dawno je uchylił, powaliwszy Ukraińców przerażającymi taryfami, za którymi kryją się nadzyski wczorajszych szulerów-reketerów, a dzisiejszych władców nie tylko gigantycznych gałęzi przemysłu, koncernów, ale regionów z milionami podległych półniewolników. W Donbasie już wszystko niby jest rozstrzygnięte. I naród (który niby tylko grał w statystowaniu w tym krwawym spektaklu, kiedy „właściciele” zorganizowali tę rzeź, pod „fajną” nazwą ATO, z wyjściem na DRL—ŁRL, a obecnie nieoczekiwanie dla siebie stracili nad nimi kontrolę i powoli zbierają plony ze swojego zasiewu) dziękuje za pomoc, upokarzające zestawy żywnościowe, które mu dają. Dziękuje ze łzami w oczach. On nie chce włączać myślenia i analizować, dlaczego odebrano mu to, do czego ma prawo, a teraz go podkarmiają, żeby nie umarł, jak bezdomnych włóczęgów czy żebraków. On przecież zna z nazwiska inspiratorów, przewodników i sponsorów tego Apokalipsy szachterskiego kraju pod kodową nazwą „ruska wiosna”. Zna cały stołeczny Kijów ich z nazwiska i drży od tych imion nawet Temida z wyłupionymi oczami, stroni od nich cała mantijna brać i nawet nie zbliża się do nich: zakodowana, jak alkoholik, zgięta, a gdzieniegdzie i klęcząca. Ich imiona wyryte są na tych skałach ogólnonarodowego gniewu i nienawiści, nad którymi stoi jedno słowo: „Przeklęci”. Władza zaś „z altruistycznych pobudek” pozwala im dalej połykać Ukrainę, nawet oddaje na własność rezerwaty. Tylko mądra i wieczna Ukraina wie, że zadławią się, jak zadławiła się nią cała reszta, która nie znała miary… Daj Boże, żeby w naszych wsiach nie stało się to, co stało się w Donbasie. Żeby na zmianę chamskim przewodniczącym kołchozów, rozwydrzonym brygadzistom i złodziejskim magazynierom nie przyszli okrutni właściciele ziemi i nie zagonili wieśniaków do nowych rezerwatów. Żeby nie zrujnowali odwiecznego kosmosu bytu tej części narodu, która odpowiada przed Stwórcą za ziemię. To, że cudzoziemcy, właściciele ziemi (jak to strasznie brzmi), i cudzoziemcy swoi znęcą się nad nią i zmarnują ją, nie ma żadnych wątpliwości. Może ktoś z tego będzie miał zysk (jak mieli z węgla, który wozili z okupowanych terytoriów), czyjeś ręce dobrze nagrzeją się i w tych pieniężnych potokach, które popłyną z naszej ziemi, ale nie Ukraińcy i nie ukraińskie wsie. Dla przybłędów i handlarzy ona jest tylko towarem, a dla nas — świętą, rodzimą, jedyną. Bo do nas ona przeszła od naszych przodków niezniszczona i nie zgładzona. Bo tylko
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
29 березня на сайті Полтавської обласної державної адміністрації опубліковано пояснення Геннадія Фасія, начальника Управління культури Полтавської ОДА: “З приводу ситуації, що склалась у Полтавській бібліотеці імені Котляревського” як відповідь на мою замітку у Фейсбуці. Змістові акценти коментаря вказують, що начальник облуправління культури або не захотів об’єктивно розібратися в суті питання, або від початку став на бік тих у бібліотеці, хто явно порушив норми професійної етики, свідомо й публічно зневажив українську мову, перекрутив факти. Цілком очевидно, що маємо справу з віддавна випробуваним способом переведення суті проблемного питання в інше русло — з використанням нечесних прийомів. У відповіді державного службовця ефектно використано одну із маніпуляцій, поширену в сучасних “інформаційних війнах”. У цьому випадку: працівниця бібліотеки, яка відкрито зневажає державну мову, але плете сітки для зони АТО, є, мовляв, більша патріотка, ніж київський професор, який переймається українською. Фактично підтримавши працівників важливої державотворчої інституції в області, які публічно хизуються тим, що українську вони на роботі ніколи не вживають і говорити нею ніхто їх не змусить, начальник облуправління культури, використавши маніпулятивний прийом із АТО, дав працівникам культурологічної сфери області відповідний сигнал. Що вже говорити, з якою втіхою деякі редакції газет і сайти з явно вираженим ан-
Георгій ЛУК’ЯНЧУК, фото автора
У березні виповнилося 140 років від дня народження відомого літературознавця, історика, фольклориста, бібліографа, редактора і видавця, упорядника першого наукового видання “Кобзаря” Василя Доманицького (1877—1910). З цієї нагоди, а також до 110-річчя виходу окремого видання його “Критичного розсліду над текстом “Кобзаря” (1907) Музей видатних діячів української культури приурочив виставку “Іван Франко і Василь Доманицький: на перехрестях літературознавчих студій”, відкриття якої відбулося у приміщенні музею Михайла Старицького. Василь Доманицький та Іван Франко були знайомі, листувалися, мали тісні творчі контакти у літературознавчій царині, нерідко паралельно працюючи над актуальними науково-видавничими проектами, як-от наукове текстологічне опрацювання спадщини Кобзаря. Текстологічна діяльність Василя Доманицького дістала високу оцінку Франка, позаяк, за його словами, “доконала поважну часть праці, яка повинна була бути виконана швидко по смерті Шевченка і для якої кілька поколінь української інтелігенції не зробило майже нічого”. Іван Франко водночас з Василем Доманицьким працював за дорученням НТШ над науковим виданням “Кобзаря”, що вийшло 1908 р. у Львові (у 2 т.), й зізнавався, що “з припливом матеріалів д. В. Доманицького [йотиукраїнським слідом у редакційній політиці поширюватимуть цю офіційну думку. Вони вже й почали це робити. Аксіомою є те, що в будьякому конфліктному питанні, для винесення власної, об’єктивної і незаангажованої оцінки тому, що сталося, керівник-перевіряльник зобов’язаний за будь-яких обставин з’ясувати позицію обох сторін конфлікту. Таким є стале правило, і не лише в журналістиці. Після публікації мого відгуку минуло більше тижня. Керівництво бібліотеки в особі заступниці директорки бібліотеки Людмили Власенко, замість з’ясувати обставини непорозуміння у всуціль зрусифікованому і неприхильному до української мови й українськомовних відвідувачів відділі комплектування вийшла у Фейсбук зі своїми звинуваченнями на адресу київського професора. Отож позиції учасників непорозуміння ставали діаметрально протилежними. Істина ж, кажуть філософи, має бути десь посередині. І цю істину покликаний був з’ясувати відповідальний працівник ОДА, поспілкувавшись перед оприлюдненням відповіді з обома сторонами непорозуміння. Втім, і в цьому випадку другу сторону проігнорували. Коротко аргументую, чому відповідь керівника культурного відомства області є заангажованою, неправдивою і непрофесіональною. 1. Вважаю наклепом і перекручуванням фактів ці два речення: “Він (тобто я — М. Т.) попросив показати картографічний довідник. Йому не сподобалося, що він там не перший, а останній. На цьому і виник конфлікт”. Начальник облуправління культури, очевидно, мав на увазі не якийсь абстрактний довідник, а елементарний алфавітний каталог видань. Але ж ще школяреві відомо, що тут, зазвичай, усі прізвища авторів вибудовуються за алфавітним принципом. Отож навіть якби мої амбіції “зашкалювали” до такого абсурду, щоб у полтавському “довіднику” я, з прізвищем на літеру “Т”, хотів бути першим, то цього ніяк і ніхто не міг би зробити. Бо це було б непрофесійно. І неправильно. Запитання: чи міг я, автор більше десятка підручників і посібників з основ видавничої справи, редагування, який упродовж десятиліть викладає ці дисципліни в університеті, ставити перед працівниками бібліотеки таку нікчемну і непрофесійну вимогу? 2. Непрофесіоналізм у бібліотечній справі проявив не лише начальник відділу культури ОДА, а й працівники відділу комплектування бібліотеки. Вони не могли мені чітко відповісти, чому позиції подарованого мною два роки тому багатотомного канадсько-українського видавничого проекту “Запізніле вороття” (а це 20 упорядкованих мною томів творів Івана Огієнка з моїми передмовами і примітками) показуються в електронному каталозі далеко не всі. Питання виникло у зв’язку з тим, що хотів з’ясувати, які книги з цієї серії були подаровані два роки тому, а які мав би привезти наступного разу. З’ясувалося, що в Полтавській бібліотеці не дотримуються одного і того ж принципу під часопису каталожних карток, зосібно там, де йдеться про упорядкування книг. Скажімо, на половині позицій книг Огієнка із цього проекту використано повний каталожний опис, включаючи упорядника, на кількох інших із цього ж проекту — такого немає. Це справді ускладнило пошук, бо слід було переглядати всі позиції цього автора, видані в різні роки, в різних країнах і різними упорядниками. Ото й усього. Запитання: що це — непрофесіоналізм бібліотечних працівників чи амбіції відвідувача? Таким чином, так звана мовна дискусія у відділі була пов’язана не з непрофесійно заповненим каталогом, не з вигаданими амбіціями та образами відвідувача, а з непрофесійним виконанням працівниками бібліотеки своїх безпосередніх обов’язків. Зокрема і щодо вживання мови. Мова в державній установі — передусім ознака професіоналізму, а не політики. І це я насамперед намагався пояснити працівникам. Тож якої образи я міг їм завдати? Насамкінець, уже як журналіст, зайшов до директорки бібліотеки і чесно та ввічливо (вона мала б те потвердити) проінформував її про те непорозуміння, загостривши увагу на відкрито демонстрованій нетерпимості й неповазі працівників відділу до державної мови. Після тієї розмови ухвалив рішення оприлюднити цю історію.
Виходячи з вищевикладеного: 1. Прошу Вас створити комісію з числа компетентних,
незаангажованих, професіонально підготовлених і патріотично налаштованих осіб, які не працюють у бібліотеці, і які могли б всебічно вивчити ситуацію з мовним питанням у цій бібліотеці та дати належну оцінку по суті антиукраїнським висловлюванням деяких працівників. 2. Прошу означити офіційну думку ОДА щодо того, чи мають право працівники державної бібліотечної установи принципово не вживати під час виконання професійних обов’язків державної мови і публічно заявляти відвідувачам, що нехтуватимуть нею й надалі. 3. Вимагаю публічного вибачення працівника облдержадміністрації пана Геннадія Фасія за образу моєї честі і гідності в його коментарі для преси, за неналежне, поспішне і необґрунтоване з’ясування обставин непорозуміння, що, своєю чергою, породило у Фейсбуці низку образливих для мене посилів, зосібно з боку тих, хто зневажає українську мову. 4. Прошу надіслати письмову відповідь по суті порушених у моєму листі до Вас питань. У разі не вибачення пана Фасія залишаю за собою право захистити свою честь і гідність у встановленому законом порядку.
З повагою Микола ТИМОШИК, доктор філологічних наук, професор, член спілок письменників і журналістів
29 березня 2017 р.
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
go] praca znacznie się ułatwiła”. Właściwie ten fakt współpracy naukowo-wydawniczej najbardziej przyczynił się do ich ścisłego twórczego zbliżenia. Najjaśniejsze epizody twórczej współpracy, osobiste i twórcze przecięcia na niwie literaturoznawstwa oraz działalności redakcyjno-wydawniczej Iwana Franki i Wasyla Domanickiego ma na celu przedstawić społeczeństwu ta ekspozycja. Eksponaty wystawy opowiadają o początkach działalności literaturoznawczej i naukowo-wydawniczej Wasyla Domanickiego w Kijowie pod koniec lat 90. XIX w. – na początku XX w., pierwszych kontaktach korespondencyjnych i osobistej znajomości z Iwanem Franką, ich działalności wydawniczej i redaktorskiej w latach 1900., korespondencji. W szczególności w sprawie przygotowania do druku pełnego, naukowo zweryfikowanego i chronologicznie uporządkowanego „Kobziarza” T. Szewczenki, autorstwa spuścizny literackiej Marko Wowczok, wymiany wydań książkowych itp. Zaprezentowane na wystawie pamiątki wizualizują dorobek twórczy obu literaturoznawców, ich epistolografię, dokumenty osobiste, prace drukowane, dedykacje oraz ikonografię. Na wystawie eksponowane są rzadkie fotografie, dokumenty, wydania książkowe i czasopiśmiennicze z archiwum Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, kilku archiwów prywatnych oraz kolekcji zbiorów Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej. W otwarciu wystawy wzięli udział: Ihor Hyrycz – doktor nauk historycznych, kierownik działu źródłoznawstwa nowej historii Ukrainy Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. M. S. Hruszewskiego NAN Ukrainy; Bohdan Tychołoz – kandydat nauk filologicznych, dyrektor Lwowskiego Narodowego Muzeum Literacko-Memoriałowego Iwana Franki; Mykoła Żarkych – kandydat nauk chemicznych, twórca stron internetowych „Myslene drewno”, „Encyklopedia życia i twórczości Iwana Franki”, „Encyklopedia życia i twórczości Łesi Ukrainki” i in.; Łarysa Kanewśka – kandydat nauk filologicznych, kierownik działu „Muzeum „Iwan Franko i Kijów” Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej Łesi Ukrainki, Mykoły Łysenki, Panasa Saksahanskiego, Mychajła Staryckiego. W ich wystąpieniach wybrzmiało niemało ciekawych i mało znanych faktów o postaci Wasyla Domanickiego jako jednego z inicjatorów stworzenia wydawnictwa „Wik”, które przygotowało i wydało pierwszy kilkutomowy zbiór prac I. Franki (w 3 t.; 1903–1905), redaktora i wydawcy „Historii Ukrainy-Rusi” Mykoły Arkasa, a także o jego aktywnym udziale obok Jewhena Czykałenki w szerzeniu wśród ukraińskiego chłopstwa postępowych metod prowadzenia rolnictwa oraz ruchu spółdzielczego na wsi. Przygotowały tę ciekawą wystawę Łarysa Kanewśka, Bohdan Cymbał i Maja Czumak. Wystawę można zwiedzać do 10 kwietnia 2017 r. pod adresem: Kijów, ul. Saksahanskiego 93 (muzeum Mychajła Staryckiego). Od lewej do prawej: Ihor Hyrycz, Łarysa Kanewśka oraz dyrektor Muzeum Mychajła Hruszewskiego Switłana Pańkowa na otwarciu wystawy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w syberyjskie ostępy. Piszą, że od jego zwracania się do miejscowej ludności „bracie!” wzięła się nawet nazwa narodu Buriatów — tak to słowo wymawiali aborygeni. Mój dziadek Eugeniusz był proboszczem cerkwi w mieście Dermań. Polacy wrzucili go do obozu koncentracyjnego Bereza Kartuska i znęcali się, jak chcieli. I ojca tam samo zgarnęli, tam się spotkali. — Co im zarzucano? — Dziadek Eugeniusz był aktywnym duchownym, stworzył wspaniały chór, kierował „Proświtą”. Polacy prześladowali zarówno prawosławnych księży, jak i działaczy „Proświty”. Ojciec też jeździł z chórami po wsiach, te koncerty były świętami ukraińskiego ducha, ukraińskiej kultury, a apologeci Polski „od morza do morza” tego nie ścierpieli. Dzisiaj prawicowo-radykalne siły Polski widzą tylko akcje odwetowe UPA i nie chcą wspominać tych stron historii, o których teraz opowiadam. Przeszłość nie powinna nas z Polakami dzielić, zwłaszcza przed zagrożeniem dla całej europejskiej cywilizacji ze strony putinowskiej ordy, ale pamiętać o przeżytym trzeba i dbać o ukraiński interes każdemu obywatelowi naszego państwa — trzeba. — Twój tata też był księdzem? — Ukończył seminarium w Krzemieńcu, wydział teologiczny Uniwersytetu Warszawskiego, tamże wydział języka i literatury ukraińskiej, jako wolny słuchacz uczęszczał też do konserwatorium. Bardzo kochał muzykę, dlatego został dyrygentem chóru cerkiewnego i diakonem. — Więc stąd twoja miłość do muzyki, twój „Mazepa-Fest”, który przyniósł tyle niezapomnianych wrażeń słuchaczom, którzy kochają się w ukraińskiej pieśni — i ludowej, i nowoczesnej! — Tak, to zasługa ojca. Chociaż moja mama Apolinaria z rodu Kyryczuków też bardzo kochała muzykę. Znała język francuski. Dziadka od strony matki, Serhija Kyryczuka, już nie widziałem, bolszewicy wpędzili go do grobu. Babcia od strony matki, Teodora, mówiła, że pochodziła z rodu wołyńskiej szlachty. Wielu potomków tych rodów zubożało, w perturbacjach XX wieku stali się chłopami,
Tłumaczenie maszynowe
Od 1987 roku, kiedy Mykoła Kulczynski, były więzień polityczny, zorganizował w Połtawie klub „Ridne słowo” (Rodzime słowo), z którego później wyrosły regionalne organizacje „Proświty” i Ludowego Ruchu Ukrainy, życie tego rycerza ukraińskiej niepodległości nieustannie toczy się na oczach naszej społeczności i wydawało się, że my, jego bracia i siostry, wiemy o Mykole wszystko. Polityk hartu Czornowoła, deputowany ludowy Ukrainy czterech kadencji, proświcianin z bożej łaski, publicysta i wydawca, utalentowany poeta, co potwierdził jego tomik „Zahratowane switło” (Kratowane światło) — na wszystkich polach swojej działalności Kulczynski osiągnął znaczący dorobek. Lecz oto w przededniu jubileuszu, z okazji którego przyjaciele będą gratulować Mykole Heorhijowyczowi 10 kwietnia, spotkaliśmy się z nim w jego proświcianckim gabinecie przy zaułku już nie Pionerskim, a generała Szuchewycza, rozmawialiśmy ze trzy godziny i wszystko, co przeżył Mykoła, ukazało mi się w nowym świetle. Właściwie cała nasza rozmowa była o Świetle. Świetle Wiary. Świetle Miłości. Świetle Wolności. I o wiecznej walce Synów Światła z pomiotami ciemności… „Rodzice marzyli, by Ukraina stała się prawdziwą Ojczyzną Ukraińców” Oj przebiśniegu kochany, oj przebiśniegu miły, oni przecież pilnują pilnie. To niech sobie pilnują, a ja sobie rosnę. Mykoła Kulczynski „Oni pilnują pilnie” — Druhu Mykoło, co pomogło ci nie stać się jednym z pokolenia straconego — w odróżnieniu od starszych szestdziesiatników? Wyniosłeś coś takiego ze swojego dzieciństwa, co pomogło się nie ukorzyć? Co było jasnego w twoim dzieciństwie na Wołyniu? — Jasnego było wiele, choć żyliśmy w strasznych warunkach. Tatę aresztowała rosyjska władza okupacyjna, kiedy byłem jeszcze niemowlęciem. Byli braciszek Bohdan i siostrzyczka Nadijka, a najjaśniejszą rzeczą była miłość między nami trojgiem i mamę bardzo kochaliśmy. Najjaśniejsze uczucia zawsze przeżywałem w cerkwi. Bardzo kochałem śpiew, nie mogłem oderwać wzroku od ikon, ręczników, malowideł świątyni (to w Dubnie w obwodzie rówieńskim). Cerkiew to taki piękny, cudowny świat i choć jeszcze nie rozumiesz wszystkiego, co dzieje się podczas liturgii, to jakoś wpływa to na ciebie, otula duszę światłem. Wielkanocna noc — barwy mojego dzieciństwa. Zapach tataraku i innych ziół na Zielone Świątki w domu — zapachy mojego dzieciństwa. We wczesnym dzieciństwie nie znaliśmy sowieckich świąt, to już w szkole tresowano nas na te święta apelami i paradami. Znaliśmy Boże Narodzenie, Niedzielę Palmową, Wielkanoc, Trójcę… Mój ojciec Jurij (na chrzcie Heorhij) Jewhenowycz Kulczynski pochodził ze starego rodu kapłańskiego. Mój kuzyn Petro, Królestwo mu Niebieskie, ustalił, że tradycja duchowej służby w naszym rodzie sięga jeszcze XV wieku. Z naszego rodu pochodzi też jeden święty — Innocenty Irkucki (urodzony w 1680 lub 1682 roku, zmarł w 1731). Ukończył Akademię Kijowsko-Mohylańską, przyjął postrzyżyny w Ławrze Peczerskiej i z misją poszedł tylko zachowali szalone pragnienie edukacji, kultury… Uczyć się, wykształcić dzieci — tym żyli. — Jak wiodło się twojej mamie, żonie więźnia politycznego, z trojgiem dzieci? — Bieda była w tym, że do pracy nie przyjmowali. I z mieszkania na ulicę wyrzucili zaraz po aresztowaniu ojca. Ale świat nie jest bez dobrych ludzi. Większość naszych rodaków znała cenę diabelskiej sowieckiej władzy i żyła według Chrystusowych przykazań dobra i miłosierdzia. Ksiądz naszej cerkwi pozwolił nam zamieszkać w stróżówce. Ona i dziś stoi, ta stróżówka, jeździłem patrzeć, tylko większa się stała, dobudowali ją, a my kiedyś gnieździliśmy się w ciasnym pokoiku. Potem główny lekarz szpitala w Dubnie dla chorych na gruźlicę zaproponował mamie, którą znał z gimnazjum w Krzemieńcu, pójście na kursy pielęgniarskie, a kiedy je ukończyła, przyjął do pracy, i to jeszcze na półtora etatu. Bywało, niesiesz ze sklepu bochenek chleba i kawałek kiełbasy wątrobianej — i to już radość… — Jurij Jewhenowycz Kulczynski dożył Niepodległości Ukrainy? — Tak, cieszył się bardzo! Ziemska droga ojca zakończyła się w 1996 roku. I mama z Niepodległości bardzo się cieszyła. Tylko nie mogła się doczekać, żeby Ukraina wreszcie stała się prawdziwą Ojczyzną Ukraińców. Była członkinią „Tryzuba”, młodzieżowej organizacji nacjonalistycznej, wszyscy marzyli o prawdziwie wolnej Ukrainie, a cóż to za Ukraina, kiedy wszędzie język rosyjski, rosyjska muzyka, rosyjska telewizja, rosyjskie kino… To i mnie zawsze paliło duszę. Dopiero teraz widzę konsekwentne dążenie do utrwalania ukraińskich wartości — krwią bohaterów zapłacono za letargiczny sen ufnego narodu i wierzę, że budowa prawdziwego Państwa Ukraińskiego wreszcie się zaczęła. Jest trudna, jest skomplikowana, ale weszliśmy na właściwą drogę.
“Partia prowadzi”? Ależ nie, ja lepiej opowiem o Rozstrzelanym Odrodzeniu!” — Twoja młodość, Mykoło, minęła w Nowomoskowsku — kozackiej Nowosielicy, sercu Samarskiej pałanki. Dlaczego wasza rodzina się tam przeprowadziła? — Ojcu powiedziano wprost: “Wyjeżdżajcie stąd”. Ojciec znalazł posadę regenta w nowomoskowskim kozackim soborze Trójcy Świętej — tym, który jest opisany w “Soborze” Olesia Honczara. I od tamtej pory moje dzieciństwo było owiane sławą kozacką. Bo tutaj, u nielicznych ludzi, wciąż żyła pamięć o Ukraińskiej Republice Ludowej, o Chołodnym Jarze, o Machnie. Wspaniały to kraj — Siczosławszczyzna! Rzeka Samara, pławnie, Dniepr… Kozacka Samar, Nowosielica… Ludzie przynosili nam (jeden drugiego słyszy, bolszewikom nie udało się zniszczyć wszystkich prawdziwych Ukraińców) czasopismo “Ridnyj kraj”, różne książki z czasów URL. Pamiętam do dziś przeczytane wtedy wersy: “Moskiewskiej nie słychać było mowy, sami Ukraińcy tutaj żyli”. Bardzo poruszyła mnie informacja o tym, jak po likwidacji Siczy Zaporoskiej jeszcze przez jakieś dziesięć lat wszędzie wyłapywano kozaków. Jak ktoś w szarawarach, z osełedcem na głowie — chwytają, w kajdany kują — i na Sybir! Na Wołyniu jako dziecko czasami kątem ucha słyszałem rozmowy dorosłych o powstańcach, o tym, kogo zabrali, rozstrzelali, zakatowali, nawet widziałem, jak wieźli rannych, zakrwawionych powstańców do dubieńskiego więzienia… A tutaj, w Nowosielicy, dowiedziałem się, jak walczyli z Moskalami Naddnieprzańcy. I, oczywiście, na mój światopogląd decydujący wpływ miał Taras Szewczenko. U nas w domu “Kobziarz” był wyjątkowy, miejsce wydania — Kijów—Jekaterynosław—Lipsk, już na emigracji dodrukowywany pod redakcją Wasyla Symowycza. Otóż to wszystko kształtowało ukraińskie wartości. I takie cechy charakteru, jak dążenie do prawdy, sprawiedliwości… A moja młodość była już naznaczona wieściami z Kijowa. Brat ukończył Uniwersytet Dniepropetrowski i pracował w stolicy w Instytucie Fizyki — fizyk-jądrowiec-eksperymentator. Przyłączył się do ruchu dysydenckiego i do domu przychodziła nam literatura samizdatowa — artykuły Wałentyna Moroza, Jewhena Swerstiuka, Iwana Dziuby… Pod jej wpływem i ja pragnąłem coś zrobić dla ukraińskiej sprawy. Chciałem pracować z młodszymi uczniami, ale kiedy zgłosiłem to pragnienie, powiedziano mi, że aby pracować jako opiekun, należy wstąpić do komsomołu. Tak w dziesiątej klasie wstąpiłem do komsomołu i od razu wybrano mnie sekretarzem organizacji komsomolskiej szkoły, bo byłem człowiekiem z umiejętnościami organizacyjnymi. Od razu zaproponowałem świętowanie dni Szewczenkowskich. To było moje małe zwycięstwo. I początek drogi z Szewczenką do ludzi. Bo, właściwie, pracując już tutaj, w Połtawie, w “Proświcie”, pragnąłem i pragnę przekazać rodakom całą niezmierną głębię i nieprzemijającą aktualność dziedzictwa naszego Proroka. Szewczenko — nauczyciel na wszystkie wieki! Hanna DENYSKO Co jeszcze było drogie i jasne tam, w kozackiej Nowosielicy, — to pieśni, których słuchałem na weselach, to psalmy, które słyszałem w soborze, na pogrzebach, — prawdziwy śpiew ludowy. Potem zapraszałem do Połtawy zespół “Bożyczi”, który nagrał i wykonuje te psalmy, a mnie jeszcze udało się je słyszeć od zwykłych ludzi, Ukraińców Stepowej Hellady. Życie trwało, z dążeniami do wysokich ideałów, z przyjaźnią, z miłością, nieszczęśliwą, co prawda… — A potem skończyłeś szkołę i wstąpiłeś… — Nigdzie po szkole nie wstąpiłem. Złożyłem dokumenty na wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego. Ale na egzaminie wstępnym z języka ukraińskiego i literatury trafiło mi się analizować wiersz Pawła Tyczyny “Partia prowadzi”, a ja już czytałem antologię Jurija Ławrynenki “Rozstrzelane Odrodzenie”, dużo wiedziałem o ukraińskiej kulturze lat 20. XX wieku i przez naiwność oraz młodzieńczy maksymalizm poniosło mnie, żeby pokazać, że tyle wiem. Naiwny, myślałem: “To przecież Uniwersytet Kijowski, tutaj wszyscy ludzie są nasi!” Jedna z egzaminatorek, która mi współczuła, próbowała przywrócić mnie do rzeczywistości, przerwać “kramolną opowieść”, wrócić do wiersza “Partia prowadzi”, a ja czytałem poemat Tyczyny “Skorbna matir” albo cytowałem: “Wcięli wam pola, w głowach topola, a głów nie ma…”. W rezultacie wlepili mi trójkę, ratując od więzienia (choć, ostatecznie, i nie uratowali), i poszedłem. Brat czekał na mnie na ulicy, dowiedziawszy się, co się stało, rzekł: “Ty co, zwariowałeś? Ty nie rozumiesz, gdzie żyjesz? Na wydział dziennikarstwa dostać się można, jeśli będzie jedna czwórka, a reszta piątki. A ty język rozpuściłeś. Uciekaj do domu!” I pojechałem do domu. I poszedłem do wojska, gdzie przyszło służyć dwa lata i osiem miesięcy. Droga do moskiewskiego piekła — I dokąd ci czarci, którzy przetapiali zniewolone narody w moskiewskim kotle, cię wywieźli — za koło podbiegunowe czy w kazachskie stepy? — A dokąd czarci mogą wywieźć? Tylko do piekła. Po moskiewsku — do adu. Wad — tak właśnie nazywało się moje miejsce służby. Wieś Wad w obwodzie gorkowskim. Zapamiętało się, jak wielu nas, rekrutów, wieźli z Dniepropetrowska. Ja to niewysoki, a tamtejsi rekruci — wysocy, smukli, prawdziwi potomkowie siczowników. Dostarczyli nas do Moskwy na dworzec. Pomieszczenie ogromne, my połowę go zajęliśmy. Jakiegoś
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
świadomego protestu przeciwko temu, że wywożą nas z rodzinnej Ukrainy w moskale, u nas nie było, ale nagle zrodziła się pieśń i połączyła wszystkich w jedną wspólnotę. “Czerwona ruta”, “Czeremszyna”, “Tuman jarom…”… Przybiegł pułkownik z opaską na rękawie, krzyczy: “Przekratić! Atstawiť!” — a my jeszcze głośniej! Ktoś z pasażerów, od których byliśmy odgrodzeni patrolem, krzyknął: “Puskaj pojut!” Dojechaliśmy do stacji Surowaticha, a dalej otwartymi ciężarówkami wieźli nas lasami do Wadu. Nie wiem, jak bym wytrzymał w tym sowieckim wojskowym piekle, gdyby brat nie prenumerował mi czasopism “Ukraina”, “Dukla” (czasopismo Ukraińców Słowacji), “Literaturną hazetę”, “Nasze słowo”, “Drużno wpered!”. W pułku naszym Ukraińców było wielu, a w dywizjonie rakietowym, gdzie służyłem, — tylko czterech. Dlatego ja, przeczytawszy otrzymane czasopisma i gazety, przy okazji przekazywałem je rodakom z innych pododdziałów, i oni byli szczęśliwi. KGB wtedy przespało moją pracę oświatową. Kiedy już mnie aresztowali, to pojechali zbierać kompromaty i do jednostki wojskowej, i nikt mnie nie wydawał, oprócz jednego świntucha, który, jak było napisane w sprawie, oświadczył: “Ja czuwstwowal, czto eto nie sowietskij czełowiek. On dawał czitat’ czeszskij żurnał na ukrainskom jazykie”. Na zawsze zapamiętałem jeden wieczór niedługo przed demobilizacją. Grały kijowskie “Dynamo” i moskiewski “Spartak”. Początkowo “Spartak” wygrywał 3:0, potem kijowianie wyrównali wynik i ostatecznie wygrali 4:3. My, trzech Ukraińców, nie ukrywaliśmy radości. I wtedy reszta, około 90 moskali, rzuciła się nas bić. Uratował nas starszyna, Ukrainiec z Charkowa. Ustawił wszystkich w szyku i zatrzymał samosąd. Ten rodak nieźle musztrował mnie, bywało, tylko wyjdę ze stołówki i kołnierzyk zapomnę zapiąć na te dwa guziki, które można rozpinać przy obiedzie, tak on już mi wlepia dwa dyżury w kuchni czy jeszcze gdzieś. A teraz zaprowadził mnie do magazynu i mówi: “Ja cię goniłem, bo jesteś mój rodak. Ja z ciebie robiłem żołnierza. Ty się na mnie nie gniewaj. Ja cię w krzywdę nie dam. Jak pojadę — wtedy tobie będzie ciężko. Do tego czasu ty masz zostać wojownikiem”. I dał oficerki na demobilizację. Z jakiegoś powodu uważano, że do domu z armii trzeba wracać z szykiem. O tych butach jeszcze wspomnę później.
“Teraz ani kropelki kłamstwa”
Pragnienie życia i pragnienie śmierci. Płonąć błękitnym płomieniem, szeleścić deszczem jesiennym czy kropelką wiosenną duszę kąpać. Pragnienie życia dla dobra. Pragnienie śmierci dla wolności. Mykoła Kulczynski “Młodość”
— Kiedy wróciłem z armii, to przygotowywałem się do wstąpienia na uniwersytet. Zatrudniłem się jako marynarz na statek pasażerski, który pływał po Samarze i Dnieprze. Praca marynarza bardzo mi się podobała. Takie krajobrazy, nocne wędkowanie… Kapitan gotował barszcz z linami. Unikalny człowiek. Chlapnie kieliszeczek przed barszczykiem, lina zje, mnie przy sterze postawi, pokieruj, powiada, dopóki pośpię. Obok Kaniowa przepływamy — ja sygnałuję długo, głośno, żeby i ojciec Taras usłyszał, i wszyscy pasażerowie naszego tramwaju rzecznego z Kobziarzem się przywitali.
Na tym statku mnie aresztowali… — Co było powodem? — Po powrocie z armii znowu otrzymywałem samizdat od brata i poznałem ukraińską inteligencję Dniepru. Za nimi wszystkimi śledzili, zaczęli śledzić i mnie. Wziąłem od Iwana Sokulskiego maszynę do pisania, przepisywałem na niej samizdat. Potem stało się jasne, że maszynę należy ukryć. Poprosiłem o to koleżankę z klasy. Powiedziała, żeby przychodzić rano, ojca w domu nie będzie, maszynę ukryjemy na strychu. A giebiści już za mną śledzili. Później przypomniałem sobie to, na co początkowo nie zwróciłem uwagi: kiedy podchodziłem do podwórka mojej koleżanki, to metrów dwadzieścia przede mną stała “Wołga”… A potem giebiści przeszukiwali moją kajutę na statku, zrywali nawet deski na pokładzie. Kapitan całkiem się przestraszył. Nic nie znaleźli. Mnie posadzili na kuter i przywieźli do Dniepru do KGB. Posadzili w korytarzu na krześle — godzinę siedzę, dwie siedzę… I tutaj przede mną przenoszą moją maszynę. Omdlałem. Wprowadzają do gabinetu. A ich tam osób piętnaście! No, mnie Pan Bóg dał siłę, ja nic im nie powiedziałem. O maszynie skłamałem, że kupiłem ją na bazarze, a o zakładce niedodrukowanej listu Wałentyna Moroza — że znalazłem na sąsiednim pustym siedzeniu w samolocie. Potem zrobiłem głupstwo. Rozumiałem, że wersja z kupnem maszyny na bazarze nie przejdzie, i pomyślałem, że kiedy powiem, że wziąłem ją od Iwana Sokulskiego, żeby wydrukować swoje wiersze, to Iwanowi to w niczym nie zaszkodzi. Nie wiedziałem, że właśnie na tej maszynie Iwan drukował List twórczej młodzieży Dniepropietrowska. Iwana aresztowali, my siedzieliśmy w sąsiednich celach i stukaliśmy do siebie. Zachowaliśmy się wobec siebie godnie. Potem wywieźli do więzienia i posadzili w celi do innych podsądnych. Ludzi wielu, ciągle ktoś się do ciebie klei, wypytuje. Do mnie dotarło, że podstawionych kaczek w tej celi nie brakuje. A potem zamknęli mnie w izolatce na jakieś trzy tygodnie. I kiedy samotność zaczęła gryźć duszę, podstawili do mnie do celi milicjanta, skazanego na cztery lata za to, że na przesłuchaniu tak pobił podejrzanego, że ten zmarł.
Mój współwięzień zaczął dawać rady. Mówił, że nic strasznego się nie stanie, jeśli podpiszesz to, czego od ciebie wymagają, okażesz skruchę, a w zamian wyjdziesz na wolność. Poucza: wszystko, co wiesz, trzeba opowiedzieć. Szczerze… Szykujemy się do snu, a on wciąż przędzie pajęczynę tych rad, a mój zmęczony umysł odmawia już szukania kontrargumentów na każdy jego argument… I nagle w radiu zaśpiewała Nina Matwijenko. “Wysoka wierzba, wysoka wierzba szeroki liść zrodziła, wielka żałość, wielka żałość żalu narobiła… Nad dziewczyną, nad młodą ojciec i matka płaczą, a nad kozakiem, nad młodziutkim tylko czarne wrony kraczą…” Jak ona tą pieśnią przecięła mi duszę! Jakby łuska spadła mi z oczu. Po co ja słucham tego człowieka, który radzi mi coś takiego — wyrzec się tego, w co wierzę! I tej wierzby, i rodzinnych topoli, i tego kozaka, i tej dziewczyny, i pieśni Niny, i poezji Szewczenki, i mężnego słowa starszych braci… Nigdy do tego nie dojdzie! …Na kolejne przesłuchanie idę nastawiony bardzo zdecydowanie. Godności swojej nie stracę. W jednej celi mają przesłuchiwać mnie, w drugiej — Iwana. Nasi śledczy wyszli na korytarz, o czymś rozmawiają, wstałem, podszedłem do drzwi, trochę je uchyliłem i słucham. Mój śledczy chwali się: “A mój, myślę, już gotowy. Podpisze, okaże skruchę…” Ledwo powstrzymałem się, by nie krzyknąć: “A figa z makiem!” Przesłuchanie się zaczęło i oświadczyłem, że niczego podpisywać nie będę, w niczym kajać się nie zamierzam, bo w niczym nie jestem winny. Nic złego nie robiłem. Moje prawa są zapisane w Konstytucji. Na sądzie też oświadczyłem, że winy nie uznaję. Iwan przyznał się do winy. Widać, na niego, człowieka o delikatnej duszy, uczciwego i wrażliwego, giebiści naciskali szczególnie pomysłowo. Być może wzięli go tym, że pozwalali matce go odwiedzać. A w ogóle Iwan był niezwykle jasnym człowiekiem, takich idealistów na całym świecie trzeba ze świecą szukać, był rycerzem Ukrainy. I w łagrze, i na wolności zachowywał się z niezwykłą odwagą, za co rosyjscy okupanci skazali go na kolejny wyrok — 7 lat obozu koncentracyjnego i 5 zsyłki, a kiedy odbył 7 lat, to skazali go w sfabrykowanej przez KGB sprawie na kolejne trzy lata, żeby nie dać mu wyjść z łagru. Wyszedł ciężko chory na serce, wkrótce zmarł. I do dziś tęsknię za nim, tak jak za Czornowołem, Swerstjukiem i za wszystkimi męczennikami za Ukrainę, ale za tą trójką — szczególnie.
“Jaki tobie tut tato? Paczemu nie papa?” — W 77. strefie w Berdiańsku czułem się jak w klatce wśród zwierząt, bo to była strefa, dokąd zwozili małoletnich przestępców po tym, jak kończyli osiemnaście lat. To były straszne istoty, dla nich uderzyć, zabić, zasztyletować nic nie znaczyło. Tam zobaczyłem Związek Sowiecki w całej okazałości. Jeśli w dużej strefie (niby na wolności) władza starała się ukrywać momenty dyskryminacji narodowej, to w strefie były one wszystkie na wierzchu. Tam panuje rosyjski szowinizm. Oper proponował mi wstąpienie do sekcji porządku wewnętrznego — odmówiłem. To niby drużynnicy, ich, jak wszystkich, którzy współpracują z administracją, “putiowi” nazywali “bykami”. I zawsze między putiowymi a bykami — waśń… Osadzili mnie w strefie do putiowych, żeby mnie przygięli, upokorzyli. Ale Pan mnie strzegł. Kiedyś w celi przejściowej na moich oczach rozegrała się straszna scena. Jednemu putiowemu spodobały się buty zwykłego faceta. Jeden z oprawców uderzył mężczyznę w twarz czubkiem buta, on upadł — i po tym oddał buty. Wtedy zaczęli krzyczeć, że on już nie jest suką. Najstraszniejsza, najbardziej bolesna sytuacja — na twoich oczach dzieje się niesprawiedliwość, a ty nie możesz tego zatrzymać, bo jak w pojedynkę pokonasz watahę? Zbiłem się w kąt, rozumiałem, że kolejną ofiarą będę ja, bo przecież miałem na sobie te buty, które na demobil wydał sierżant-charkowianin. To, że będę następny, zrozumiał nie tylko ja, ale i jeszcze jeden człowiek. Był tam złodziej w prawie, ale wykształcony — skończył fiztech — i z jakimiś arystokratycznymi manierami, jeśli tak można powiedzieć o złodzieju w prawie. Wypytał mnie, za co siedzę, i powiedział: “Jeśli będą bić — padaj, odgryzaj się, ale nie poddawaj się. Inaczej życie twoje stanie się piekłem. A będzie ciężko — pokażesz to i powiesz, że ja ci podarowałem”, — i daje mi aluminiowy kubek z jego imieniem i jeszcze jakimiś znakami. I kiedy przywieźli mnie do strefy i znowu osadzili z putiowymi, ten kubek rzeczywiście mi się przydał. Czepiają się: “My tut w kartiszki sigrajem, a ty na szuchierie pastoj”. Widzę, nie odczepią się, wyciągnąłem ten kubek, mówię, to mi dał ten i ten, to mój przyjaciel, żebyście wiedzieli. Jak ręką odjął. “Nu, raz tak, wstupaj k nam w siemju”. — “Nie, wstępować do was nie będę”. Tak nie wstąpiłem ani do byków, ani do putiowych, trzymałem się sam. Jedyne, co choć trochę uprzyjemniało dni niewoli, — książki. W strefie przeczytałem “Czarodziejską górę” Tomasza Manna i inne utwory tego autora — w więziennej bibliotece był jego wielotomowy zbiór. — A zdarzali się w tej więziennej administracji ludzie, a nie zwierzęta? — Zawsze z wdzięcznością wspominam jednego lekarza. Z armii przyszedłem z chorą wątrobą, a na więziennym wikcie sytuacja stała się jeszcze gorsza, bo co myśmy jedli? Rano kasza, szprotki, czarny chleb i herbata z cukrem, a wieczorem — tylko czarny chleb i herbata bez cukru. Myślę, pójdę do lekarza, może choć jakąś tabletkę da. Lekarz wypytał mnie, za co siedzę, i zaproponował: “Będziesz u mnie sanitariuszem. Zabieraj z baraku swoje rzeczy, przechodź tutaj”. Nauczyłem się robić opatrunki, myć wszystko, jak trzeba. Żyłem w luksusie cały miesiąc. Oper w tym czasie był na urlopie, lekarz mówił, że dogada się z nim o moją pracę sanitariusza, jak ten wyjdzie z urlopu (widocznie był mój lekarz tak samo naiwny jak ja). I oto oper się pojawił, lekarz do niego z wiadomością, że ma dobrego sanitariusza, — a ten patrzy wilkiem: “Żeby go tam i ducha nie było!” Wrócił lekarz zasmucony: “Będziesz musiał, Mykoło, do baraku wracać, bo rozkazał oper, żebym cię wygnał”. A co giebistów szczególnie rozwścieczyło, to to, że zdołałem przekazać na wolność wieść o przejawie antykomunistycznego protestu więźniów. Było tak. Lekarz brał mnie, kiedy szedł do PKT (“pomieszczenije krytogo tipa”, strefowego więzienia) robić opatrunki dwóm więźniom, którzy na znak protestu przeciwko okrutnym warunkom i naruszeniom praw człowieka wytatuowali sobie na czołach “Rab KPSS”. Lekarz mi opowiedział, że nadszedł rozkaz wycięcia tych tatuaży, co też zrobili pod narkozą, a teraz trzeba było zagoić te straszne rany. Ja tę informację przekazałem na wolność i ona gdzieś wybrzmiała — czy przez “Głos Ameryki”, czy przez “Radio Swoboda”. I to opera strasznie rozwścieczyło. Tak znowu znalazłem się w baraku i chodziłem do pracy w fabryce kabli. Kiedyś tata i mama przyjechali na widzenie i chcieli zobaczyć mnie choć na chwilkę, jeszcze kiedy więźniów prowadzili do pracy. Stoją, wypatrują, a my płyniemy czarną masą… Ja ich zobaczyłem pierwszy i krzyczę: “Mamo! Tato!” I tu ktoś z tyłu mnie nogą bęc: “Kakoj tiebie tut tato? Paczemu nie papa?” Tutaj, w strefie, rosyjski szowinizm, nienawiść do wszystkiego, co ukraińskie, odczuwało się po prostu fizycznie, tutaj już nie było żadnego cywilizacyjnego sztafażu. Komunistyczna władza wychowywała z Rosjan naród-okupanta. To samo dzieje się w Rosji i za reżimu Putina. …Okrutne warunki 77. strefy skłoniły mnie do ogłoszenia głodówki. Żądałem, żeby mnie przenieśli do Apołoniwki w obwodzie dniepropetrowskim, bo ówczesne prawa już mówiły, że masz odbywać karę tam, gdzie cię sądzili.
Zakończenie na str. 6
Odessa 2008. Protest członków połtawskiej Proświty przeciwko ustawieniu pomnika Katarzyny II
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na manowce, na drogę rozwoju oligarchicznego, bo tylko Ruch powstrzymywał od tej błędnej drogi. Gdyby żył Czornowił, wpływ oligarchów na życie polityczne byłby znacznie mniejszy. Zaprasza „Mazepa-Fest” i „Biblioteczka Proświty” — Otrzymałam zaproszenie połtawskiej „Proświty” na briefing z okazji 330. rocznicy wyboru Iwana Mazepy na hetmana Ukrainy… — Przychodź. Przyjadą aktywiści z Charkowa, z Kołomaka… W Kołomaku wznoszą pomnik hetmanowi Mazepie. Tam droga jest łatwiejsza niż ta, którą my musieliśmy przejść, bo i obwodowa administracja państwowa jest za, i rejonowa administracja, i sołtys z entuzjazmem przyjął ten pomysł. I choć historycy mówią, że rada w Kołomaku odbywała się nie we wsi Kołomak, a nad rzeką Kołomak, to dla uczczenia Mazepy nie jest to przeszkodą. — W każdym mieście czy wsi Ukrainy można wznieść pomnik hetmanowi, który rzucił iskrę niepodległościowego ognia w wieki, i będzie to słuszne. Swoją drogą, kiedy wreszcie pojawi się pomnik Mazepy w Kijowie, nie słyszałeś? — Nie słyszałem. A już dawno pora. Jeśli chodzi o 330. rocznicę wyboru Iwana Mazepy na hetmana, to dla uczczenia tej daty w ramach programu „Mazepa-Fest” przeprowadzamy w Połtawie Dni kina ukraińskiego — razem z Państwową Agencją ds. Kina. Przewodniczący Państwowej Agencji ds. Kina Pyłyp Illenko poszedł nam na rękę, obiecują pokryć główną część wydatków. Tak więc czekamy na widzów 7—9 kwietnia w kinie „Kołos”. — Masz jakieś nowe pomysły dotyczące wydawniczego projektu połtawskiej „Proświty” „Biblioteczka Proświty”? I jak, swoją drogą, on powstał? — Powstał w czasach „rozwiniętego regionowstwa”. Widziałem, jak ta janukowyczowska brać, która dorwała się do władzy, przepisuje podręczniki, łamie system edukacji, i budziło to wielki niepokój, bo znów próbowano izolować młodych ludzi od prawdy, tak jak robiono to w czasach komunistycznych czy robi się to teraz w putinowskiej Rosji. I my dla nauczycieli i uczniów, dla studentów zaczęliśmy wydawać dzieła rycerzy Ukraińskiego Ducha, wydaliśmy już dziewięć książek. Mam nadzieję, że i w tym roku z Bożą i ludzką pomocą wydamy książkę poświęconą 100. rocznicy Rewolucji Ukraińskiej, jej wybitnym postaciom, w szczególności Symonowi Petlurze. Iwan Mazepa, Taras Szewczenko, Symon Petlura, Wiaczesław Czornowił, których portrety mam tutaj w biurze Proświty, to wszystko moi nauczyciele. Mam trzeźwe spojrzenie na rozwój wydarzeń w państwie ukraińskim, bo miałem dobrych nauczycieli. Kultura parlamentarna polega na tym, że siła polityczna proponuje program lepszego rozwiązania tych czy innych problemów i opracowuje odpowiednie projekty ustaw, a nie tylko hałasuje. Moi polityczni nauczyciele, a są nimi Symon Petlura i Wiaczesław Czornowił, a duchowi Taras Szewczenko i Iwan Franko uczyli mnie rozmawiać z narodem uczciwie i prawdziwie, nie poniżać go, ale też nie przypodchlebiać mu się słodkimi obietnicami. — Więc nie zapomnijmy testamentów Rycerzy Wolności! Rozmawiała Hanna DENYSKO
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 4—5. Przywieziono mnie do Dniepru do więzienia, wsadzili do izolatki, dają herbatę, kawę. Major Wołyk przynosi papierosy „Marlboro”… Taka gratka… I cały czas prowadzi szczere rozmowy… Rozumiem, do czego zmierza, ale swoich myśli nie zdradzam. Niech jeszcze „Marlboro” przynosi. Gdzie ja w Związku Radzieckim te papierosy „Marlboro” widziałem? I oto wreszcie — propozycja wprost. Wystąpienie w radiu, list wyrzeczenia — i wychodzisz na wolność. „Po co wam ta Apołoniwka, ten obóz, my was zatrudnimy, odpoczniecie…” — „A nie, — mówię, — ja tego robić nie będę. Dziękuję wam za „Marlboro””. Twarz majora Wołyka od razu stężała, stała się podobna do popiersia Dzierżyńskiego. I już ani papierosów, ani szczerych rozmów… Następnego dnia odwieźli mnie do Apołoniwki. Tam pracowałem przy pilarce tarczowej i jakoś w nocną zmianę, bardzo zmęczony, na chwilę zasnąłem wprost podczas pracy i podsunąłem palce pod piłę. Krew lała się strasznie. Pobiegłem do szpitala — zamknięte. Znaleźli więźnia-sanitariusza, otworzył punkt medyczny, opatrzył — czekaj, mówi, do rana. Leżę, a opatrunek krwią nasiąka… Rano sanitariusz przyszedł, jeszcze raz opatrzył, ale i tym razem rany niczym nie przemył. Drugi dzień leżę — lekarz do mnie nie przychodzi. Już zacząłem się martwić, czy nie rozwinie się gangrena. I wtedy w nocy, kiedy byłem jakby w gorączce, przyśniła mi się Matka Boska. Rękę na głowę mi położyła… I ja w półśnie myślę: „Chwała Bogu, z ręką wszystko będzie dobrze”. Tej samej nocy ukazałem się mamie — cały we krwi. I mama zaczęła starać się o widzenie. Długo go nie dawali, potem jednak pozwolili na krótkie, czterogodzinne. Wyszedłem do matki, ręka jeszcze opatrzona, i ona mi opowiedziała o swoim śnie, a ja jej — o swoim. …Ten lekarz tak do mnie wtedy nie przyszedł, a przyszedł medyk-więzień. On oczyścił ranę, która już zaczęła ropieć, nałożył gips. Oto jak różni ludzie są. Ten na stanowisku — i nie raczy poszkodowanemu pomóc. A ten — więzień, a przyszedł i zrobił po ludzku. Tak moje palce zostały uratowane. Zakończenie ratowania odbywało się już po zwolnieniu w Instytucie Traumatologii w Kijowie, gdzie wstawiono mi sztuczny staw i więzadła. W Apołoniwce atmosfera nie była tak straszna, ludzie tam byli bardziej współczujący. Kapral, pamiętam, był z Nowomoskowska, on mi rozgrzeje parafinę, przyłoży do palców, zgina-rozmasowuje je… I oto wreszcie dwa lata i sześć miesięcy dobiegły końca. Naczelnik strefy wezwał mnie i pyta: „Kto po ciebie przyjedzie?” — „Mama”. — „Patrzże, od mamy — ani na krok, dopóki nie dojedziesz do pociągu, i tak samo w pociągu. Siadaj koło matki i siedź. Jak będziesz szedł — weź ją za rękę. Na nic nie patrz, na nic nie reaguj, dopóki nie przyjedziesz do domu…” Zrozumiałem, że przeciwko mnie szykuje się jakaś prowokacja. I rzeczywiście, kiedy weszliśmy na dworzec, to wprost przede mną dwóch chłopaków zaczęło bić dziewczynę — z założeniem, że rzucę się bronić. Tutaj od razu milicja wszystkich by zgarnęła, potem by ich wypuścili, a mnie by wsadzili znowu. Tak bolało mnie, tak wstyd, że nie interweniuję, ale pamiętałem ostrzeżenie naczelnika strefy, no i rozumiałem, że przede mną odgrywają spektakl i w rzeczywistości fizycznej szkody dziewczynie nie wyrządzą, a oto dlaczego ona wplątała się w taką niemoralną aferę — można tylko się domyślać… „Najdroższe — to dany mi przez Boga rodzinny świat jasnych ludzi” — Jak znalazłeś się w Połtawie? — Na weselu swojego przyjaciela poznałem połtawiankę Raisę Awramenko. Ona była druhną, a ja drużbą. Poznałem — i zakochałem się. Pobraliśmy się i przeprowadziłem się do Połtawy. Raja, syn Roman i córka Lesia, synowa Lesia, wnuki Sołomija, Arsen, Jasmina, Heorhij — to najdroższe, to dany mi przez Boga rodzinny świat jasnych ludzi. I dlatego jestem szczęśliwym człowiekiem. W Połtawie pracowałem jako dźwigowy. Spróbowałem wstąpić na filologię do instytutu pedagogicznego. Pierwsze dwa egzaminy — z języka ukraińskiego i literatury zdałem na „piątki”, ale już na trzecim egzaminie obok egzaminatora siedział osiłek z KGB… Tak że wykształcenie filologiczno-dziennikarskie zdobywałem później na wieczorowym uniwersytecie dziennikarstwa. — Jakie momenty okresu walki o Niepodległość przypominają ci się najczęściej? — To przede wszystkim konfrontacja z połtawską władzą — obwodową, miejską, wszystkimi tymi komunistami i esbekami. I do dzisiaj, niestety, w Połtawie nie ma władzy, która byłaby godna naszego miasta, działająca, bliska mi i sympatyczna. Z władzą obwodową dzisiaj współpracuję, prawda, współpracy przy przeprowadzeniu festiwalu sztuki „Mazepa-fest” tak i nie wyszło, choć bardzo na nią liczyłem. O miejskiej nie ma co nawet mówić. Wielkim szczęściem było — podniesienie flagi narodowej w Połtawie, cieszę się, że to organizowałem. Wiekami nasz niebiesko-żółty sztandar zakazywano, wsadzano za niego do więzień i obozów, jak choćby Saszkę Nahirnego, który w latach 70. podniósł niebiesko-żółty sztandar w Połtawie na wieży. Pięć lat trzymali go w psychiatryku. Wyszedł, ale niedługo pożył. Dobry człowiek był, kierował Towarzystwem więźniów politycznych i represjonowanych. Wielką radością było zwycięstwo Pomarańczowej Rewolucji, a jeszcze większą, lecz pełną wielkiego smutku, zwycięstwo Rewolucji Godności. — Pomimo szalonego oporu, podstępów i antypaństwowych działań takich wujów ojczyzny cudzej, jak były mer Matkowski czy obecny Mamaj, który „Sumienie Ukrainy” rozdawał w reklamówkach i sprzedał ostatecznie janukowyczańcom, — ty jednak doprowadziłeś do szczęśliwego zakończenia epopeję z postawieniem w naszym mieście pomnika Hetmanowi Iwanowi Mazepie — na radość wszystkim prawdziwym Ukraińcom… — Tutaj rolę odegrały trzy momenty — i to, że ludzie z całej Ukrainy zebrali środki na pomnik po tym, jak regionowskie marionetki z połtawskiej rady obwodowej odrzuciły z powrotem do Kijowa wydzielone przez państwo za czasów Prezydenta Juszczenki 1,7 miliona hrywien; i moja oraz moich towarzyszy wytrwałość; i to, że pojawił się przewodniczący obwodowej administracji państwowej Wałerij Hołowko. Przez wieloletnie zwlekanie z postawieniem przestały napływać datki i mieliśmy dług 250 tysięcy hrywien, a środków na postawienie pomnika w ogóle nie było, i Wałerij Anatolijowycz pomógł rozwiązać te problemy. Mieliśmy wsparcie Administracji Prezydenta, bo na mój list do Prezydenta odpowiedział, że wspiera moją walkę o postawienie pomnika wielkiemu Hetmanowi w Połtawie, bardzo dużo pomagał Wiaczesław Kyryłenko. Ministerstwo Kultury w istocie natychmiast wydawało nam niezbędne dokumenty, po które jeździł Iwan Mynak, uczestnik jeszcze studenckiej rewolucji na granicie i mój pomocnik-wolontariusz, bo ja w tamtym czasie już ledwo chodziłem i czekałem na operację wymiany chorego stawu biodrowego. — Trzeba byłoby wystawić rachunek i za te 250 tysięcy, i za odrzucone 1,7 miliona, i za ogromną szkodę moralną — tym, którzy tyle lat hamowali sprawę postawienia pomnika, wszystkim tym orłom gniazda czyjegoś Janukowyczowego, czy w ogóle esbeckiego… — Ja o tym też mówiłem. Nie mogą pozostać bezkarne antyukraińskie działania.
„Gdyby żył Czornowił, wpływ oligarchów na życie polityczne byłby znacznie mniejszy” — Byłeś deputowanym Rady Najwyższej czterech kadencji — 3, 4, 5, 6. Jakie są twoje najjaśniejsze i najbardziej przykre wrażenia z tamtych lat parlamentarnych? — Najjaśniejsze, oczywiście, Pomarańczowa Rewolucja, inauguracja prezydenta Wiktora Juszczenki. A najsmutniejszy moment — ratyfikacja porozumień charkowskich 27 kwietnia 2010 roku. To było bardzo smutne. Zrozumiałem, że nie ma już żadnego sensu być deputowanym. A potem była ustawa Kołesniczenki-Kiwałowa i Wiaczesław Kyryłenko zadzwonił i powiadomił: „Rozpoczynamy głodówkę pod Ukraińskim Domem. Dołączasz?” — „Będę za dwadzieścia minut”. Głodowaliśmy kilka dni. Niestety, tej akcji nie podchwyciły szerokie masy, jak to stało się później, kiedy Janukowycz na polecenie Putina spróbował zatrzymać ruch eurointegracyjny Ukrainy (a kiedy studentów pobito, to w ogóle poruszyło wszystkich). A dla mnie kwestia języka to kwestia tego, kim jesteś na świecie. Nie ma twojego języka — nie ma twojego narodu, nie ma ludu, nie ma niczego. To były ciężkie momenty. I jeszcze ciężki moment — pogrzeb Wiaczesława Czornowiła. Płakałem za nim, jak za własnym ojcem. Rozumiałem, że Ukraina już nie będzie taka, jak chcieliśmy. Bez Wiaczesława Czornowiła nasza siła polityczna słabła i słabła, i było jasne, że Ukrainę popychają
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ni rosyjskimi okupantami na stracenie. Głównym był dykański kozak, uczestnik Pierwszych Wyzwoleńczych Zmagań Hryhorij Momot. W 1918 roku utworzył w Dykance Kozacką sotnię, z którą stanął w obronie Państwa Ukraińskiego hetmana Skoropadskiego. Później, już pod sztandarem Symona Petlury, Hryhorij Momot kontynuował walkę o samodzielną Ukrainę. Ale wtedy, niestety, nie było mu dane obronić naszej niepodległości. Wśród tych „dziewiętnastu” najbardziej aktywnymi byli kozacy Maksym Kiszyk (wuj literata i regionalisty Wasyla Kiszyka) i Awramenko, a także Hryhorij Mayar — od 1905 roku członek partii ukraińskich eserowców. Według słów badacza, inicjatywę posadzenia dębu Mazepy poparli inni patrioci. Wśród nich — Danyło Brażnyk, urodzony w 1872 roku, Klymentij Zawhorodnij, urodzony w 1878 roku, Charyton Muchа. Naukowiec ma nadzieję odnaleźć ich potomków. Później śledczy Zełow, który prowadził sprawę powstańców — sierżant bezpieczeństwa państwowego, szef międzyrejonowej grupy operacyjnej do walki z bandytyzmem politycznym, nie mając żadnych dokumentów w sprawie, wystawił nawet zaświadczenie o tym, w którym wskazał — „никаких вещдоков по данному делу нет”. Jednak w 1938 roku przeciwko tej grupie 19 osób wszczęto sprawę jako przeciwko kontrrewolucjonistom, przygotowującym powstanie, i skazano wszystkich na karę najwyższą — rozstrzelanie. „Ta organizacja była, zasadniczo, grupą jednomyślnych, którzy byli gotowi stanąć na czele powstania i rozszarpać tę okupacyjną bolszewicką władzę, która znęcała się nad chłopstwem. Bo w latach 1929—30 rozpoczęła się kolektywizacja, kiedy ludzi „raskurkulano” — zabierano chłopom majątek, w 1932 roku rozpoczął się Hołodomor. Chłopstwo wrzało — jakaś iskra i wydawało się, że wszystko jest gotowe do zapłonu. Ale — znowu nie było im dane, bo siepacze agentury wszędzie pracowali. Wszystkich tych dziewiętnastu aresztowano w jedną noc. Dalej — krótkie śledztwo, sąd po półtora miesiąca rozstrzelano ich. Chcę, żeby ci ludzie byli znani i pamiętani”, — powiedział regionalista-prosvityanin Oleksa Puhacz. Na uroczystość poświęconą pamięci poległych bohaterów z Kropywnyckiego przyjechał wnuk Hryhorija Mayara — urodzony w Dykance 77-letni Wiktor Mayar wraz ze swoim synem Jurijem. I choć w miejscu, gdzie od samego początku w parku posadzono dąb Mazepy, od dawna stoją prywatne domy, aktywiści znaleźli nieopodal miejsce — to w przyszłości będzie nowy park. Pierwsze drzewa już zasadzono — w tym Wiktor Mayar osobiście wkopał dębowy sadzonek na cześć ukraińskiego hetmana. Panichidę za spokój duszy Iwana Mazepy oraz ludzi, którzy wieki temu przyłączyli się do upamiętnienia jego pamięci, odprawił Arcybiskup Połtawski i Kremenczucki Fiodor.
…towgar, członek Zarządu Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Historyk Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, koordynator regionalnych nagrań projektu „Majdan: historia mówiona” Tetiana Pryvalko zaprezentowała dwa zbiory wydane przez UINP: „Majdan z pierwszej osoby. 45 historii Rewolucji Godności” oraz „Majdan z pierwszej osoby. Sztuka na barykadach”. Elektroniczną wersję książek można bezpłatnie pobrać na oficjalnej stronie UINP. Tetiana Pryvalko podkreśliła, że strategicznym celem UINP jest stworzenie internetowego archiwum wszystkich nagrań świadków i uczestników Rewolucji Godności.
P.o. kierownika Teleradiokompanii „Łtawa” Anatolij Miszyn zaznaczył, że dziennikarze tego medium natychmiast przyłączyli się do projektu. Od lutego tego roku na Połtawskim kanale telewizyjnym „Łtawa” w cyklu audycji „Lekcje historii” rozpoczyna się nowy projekt specjalny „Majdan: historia mówiona”. Dziennikarze programu oraz aktywiści społeczni zaproponują telewidzom wspomnienia naszych rodaków, uczestników i świadków wydarzeń od listopada 2013 do lutego 2014 r. na Połtawszczyźnie, które weszły do historii jako Rewolucja Godności, aby zachować pamięć o tych rewolucyjnych miesiącach. A w obwodowym radiu „Łtawa” wyemitowano 8 tematycznych audycji radiowych „Nowa epoka”.
Materiały przygotował centrum prasowe Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
W dniu urodzin Iwana Mazepy, przy jego pomniku w Połtawie, Połtawskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zorganizowało briefing dla dziennikarzy i aktywistów społecznych. Następnie odbyła się konferencja prasowa z udziałem przedstawicieli Państwowej Agencji ds. Kina.
«Mazepa-fest». Dni kina
Festiwal filmowy, który Połtawskie Obwodowe Zjednoczenie «Proświty» organizuje w Połtawie wspólnie z Państwową Agencją ds. Kina, jest hołdem dla pamięci wielkiego hetmana-państwowca. Tak podkreślił przewodniczący połtawskich proświtian, inicjator i organizator dni kina «Mazepa-festu» Mykoła Kulczynski. Według jego słów zostanie pokazany nowy film fabularny o Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) «Żywa» (reżyser Taras Chymycz), kreskówka «Kyrylo Kożumiaka» oraz film Tarasa Tkaczenki o bolesnych problemach przymusowej pracowniczej emigracji Ukraińców «Gniazdo synogarlicy». Ponadto zaprezentowany zostanie dokument «Przełomowy moment» w reżyserii Olesia Sanina o wydarzeniach nowszej rosyjsko-ukraińskiej wojny oraz historyczny film fabularny Jurija Illienki «Księżna Olga» w nowej wersji. Zatem «Proświta» przedstawi na sąd połtawskiego widza nowe filmy, zrealizowane w ciągu ubiegłego roku.
«Połtawianom się poszczęściło, bo jesteśmy pierwszymi, którzy zobaczą to wydarzenie», — zaznaczył na konferencji prasowej Serhij Neretin, pierwszy zastępca przewodniczącego Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina. Według jego słów obecnie trwa praca nad 80 projektami, które «nadzoruje» Derżkino. Zatem pod koniec roku można spodziewać się co najmniej trzech premier o znaczeniu ogólnopaństwowym w dużych kinach. A jeszcze trzy lata temu premier w ogóle nie było, dominowało kino rosyjskie, które obejmowało 20% repertuaru kin na całej Ukrainie, a pozostałe 80% stanowiło kino hollywoodzkie i europejskie. «Obecnie, po uchwaleniu w 2015 roku ustawy o zakazie filmów z Federacji Rosyjskiej, kino rosyjskie stanowi jakieś 5%, a więc nisza się zwolniła i trzeba ją wypełnić. Dlaczego ma to być nie ukraińskie kino? Nadszedł na to czas», — uważa Serhij Neretin.
„Proświta” inicjuje powstanie spektaklu o Mazepie autorstwa wybitnego dramaturga Poltawskie OO WUT „Proświta” zainicjuje wobec obwodowej administracji państwowej, obwodowej rady oraz Poltawskiego Ukraińskiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Gogola utworzenie spektaklu na motywach dramatu „Iwan Mazepa” (1927 rok) Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej. O tym poinformował dziennikarzy przewodniczący organizacji. Negatywnie wypowiedział się o spektaklu obwodowego teatru im. Gogola „Ostatnia miłość hetmana”. „Uważamy sztukę „Ostatnia miłość hetmana” za nieudaną. Według nas zniekształcono w niej ukraińską historię, wizerunek hetmana jest nieprawdziwy, stronniczy, a w końcu nieudolny. Są sceny, których po prostu wstyd”, — oświadczył Kulczynski. Poinformował, że „Proświta” zainicjuje szeroką dyskusję na ten temat.
Poltawski ratusz sabotuje przyjęcie pomnika hetmana Mazepy na bilans miasta? „Od prawie roku w Poltawie stoi pomnik wielkiego ukraińskiego hetmana Iwana Mazepy na Placu Soborowym, lecz kwestia zarządcy bilansowego wciąż nie jest rozwiązana”, — powiedział dziennikarzom Mykoła Kulczynski. Jak mówił, od pół roku w Poltawskim Komitecie Wykonawczym Rady Miejskiej zarejestrowano dokument z wyceny wartości pomnika. „My, prosvitianie, jako praworządni obywatele wykonaliśmy zalecenie stałych komisji rady miejskiej, by „Proświta” dostarczyła dokument z wyceny mienia, niezbędny przy przyjęciu na bilans jako własność komunalna. Czyli potrzebny dokument sporządziliśmy i zarejestrowaliśmy go w radzie miejskiej. Od tego czasu minęło prawie pół roku, a nic nie zrobiono. Ani słychu, ani dychu. Numer wpływu mamy. Ratusz nie reaguje. Dążymy do tego, by pomnik przyjęto na bilans, by go chroniono, zainstalowano kamery monitoringu”, — oburzył się Kulczynski. Dlatego do tej pory zarządcą bilansowym jest obwodowe zjednoczenie WUT „Proświta”.
Rok – część festiwalu „Mazepa! Fest” odbędzie się w 2017 roku na Charkowszczyźnie. Już latem 2016 roku na Charkowszczyźnie utworzono Społeczną radę ds. obchodów 330-lecia wyboru Iwana Mazepy hetmanem Ukrainy, która wspólnie z obwodową administracją państwową opracowała plan działań. Aby uczcić pamięć hetmana w dniu jego urodzin, do Połtawy przyjechała także delegacja z Kołomaka na Charkowszczyźnie. Istnieją dane, że właśnie tam ponad trzy stulecia temu odbyła się Rada Generalna, na której wybrano Iwana Mazepę hetmanem. Obecnie osada Kołomak przejmuje sztafetę od Połtawy i zamierza także postawić pomnik Iwana Mazepy oraz przeprowadzić rockową część festiwalu „Mazepa-fest”. „Jeszcze 10 lat temu w Kołomaku postawiono duży pamiątkowy kamień z napisem, że tu powstanie pomnik Mazepy. Ale różne wydarzenia nie pozwoliły tego zrobić do dziś. Na Charkowszczyźnie były takie same przeciwdziałania, jak w Połtawie w poprzednich latach. Teraz zainicjowaliśmy budowę pomnika po raz drugi, przeprowadziliśmy konkurs na najlepszy projekt. Zwyciężyli w nim charkowski rzeźbiarz Wołodymyr Kocmar i młody architekt Nazar Bożyński. Istnieje projekt kompleksu memorialnego z pomnikiem o wysokości 2,5 m, a wokół niego 5 reliefów, na których w brązie zostaną przedstawione wydarzenia historyczne. Zbieramy na niego pieniądze jako społeczność, ponieważ nie chcemy, aby wznoszono go z funduszy budżetowych. Dlatego 10 hrywien z portretem Mazepy to najlepszy minimalny wkład w budowę tego pomnika” – poinformował współprzewodniczący Charkowskiej obwodowej społecznej rady ds. obchodów 330-lecia wyboru Iwana Mazepy hetmanem Wojska Zaporoskiego Wiktor Kozoriz.
“Postać Mazepy trzeba oczyścić z mitycznego mułu” Na bazie Charkowskiego Regionalnego Instytutu Administracji Państwowej planowana jest Międzynarodowa Konferencja Naukowa poświęcona tematyce władzy hetmańskiej na Ukrainie oraz postaci hetmana. Na podstawie wystąpień naukowców zostanie wydany zbiór prac naukowych. Charkowianie planują również wystawienie opery „Iwan Mazepa” na otwartej scenie w osiedlu Kolomak oraz na scenie Charkowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu im. M. Łysenki.
Tłumaczenie maszynowe
W powiatowym mieście Dykanka na Połtawszczyźnie przedstawiciele władz, Towarzystwa „Proświta” oraz miejscowego muzeum krajoznawczego upamiętnili ciekawą rocznicę: 100-lecie posadzenia przez działaczy Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 sztandarowych dębów ku czci Tarasa Szewczenki i Iwana Mazepy.
Dąb Wolności ku czci Tarasa Szewczenki przetrwał, a dziś ktoś o niego dba. Natomiast dębem ku czci wielkiego hetmana było mniej szczęścia – informacje o nim ukrywano od lat dwudziestych ubiegłego stulecia. Dane historyczne udało się ustalić połtawskim krajoznawcom. Jednym z nich jest Hryhorij Tytarenko, działacz „Proświty”, krewny tego człowieka, który własnoręcznie posadził dąb Mazepy. Dla przywrócenia sprawiedliwości historycznej i uczczenia pamięci poległych patriotów Hryhorij Wołodymyrowycz zorganizował uroczystość, podczas której zaproponował, by po stu latach ponownie posadzić dąb Mazepy.
„Gdy tylko ogłoszono utworzenie Centralnej Rady, w Dykance posadzono dwa drzewa ku czci wybitnych Ukraińców. Jedno z nich – dąb Wolności ku czci Tarasa Szewczenki, który i dziś można zobaczyć w centrum współczesnej Dykanki. W innym zakątku osiedla Hryhorij Mayar, należący do grupy miejscowych kozaków-petlurowców i antybolszewickich powstańców-patriotów, zorganizował wiec i posadził dąb Mazepy, który wykorzeniono dwa lata później, ponieważ po okupacji UNR rosyjscy bolszewicy znów, jak za czasów Imperium Rosyjskiego, ogłosili hetmana zdrajcą państwa” – zaznaczył w swoim wystąpieniu połtawski dziennikarz i krajoznawca Hryhorij Tytarenko.
Hryhorij Mayar był członkiem tak zwanej „grupy dziewiętnastu dykanian”, składającej się z kozaków, którzy bronili ukraińskiej państwowości, za co zostali skazani
Tłumaczenie maszynowe
Taką nazwę nosi ogólnoukraiński historyczno-oświatowy projekt Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP). Regionalnymi partnerami społecznymi w jego realizacji na Połtawszczyźnie zostali obwodowe zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki oraz obwodowa publiczna spółka telewizyjno-radiowa „Połtawa”. Szczegółowo o nim opowiedziano dziennikarzom na konferencji prasowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» w obwodowej agencji komunalnej.
Istota projektu: pracownicy UINP, dziennikarze i wolontariusze zbierają wspomnienia uczestników Majdanu. Ze zebranych materiałów powstaje archiwum w Instytucie Pamięci Narodowej, a najciekawsze relacje stopniowo udostępniane są w różnych programach telewizyjnych, radiowych, w dokumentalistyce, lub też tworzone są zbiory książkowe. — «Proświta» przez cały czas swojego istnienia uznawała wagę rozwoju pamięci historycznej i jej odrodzenia. Dlatego Towarzystwo chętnie poparło inicjatywę UINP dotyczącą stworzenia tak znaczącego i na szeroką skalę zakrojonego projektu. Naszym zdaniem jest on ważny dla uświadomienia sobie Majdanu jako ogniwa nieprzerwanego procesu walk o wyzwolenie narodu ukraińskiego, — mówi o projekcie „Majdan: historia mówiona” Oleh Pus-
Tłumaczenie maszynowe
Petro Soroka
Aby określić wewnętrzną istotę poezji Nadiji Kyrjan w literaturze ukraińskiej, można dobrać wiele jaskrawych i wymownych epitetów, ponieważ stoi za nimi wysokie i ciężkie słowo „los”, ale przychodzi mi na myśl jedno: przytłumienie. Autorce obce są piar, autoreklama i samochwalstwo. Jej zbiory przechodzą niemal niezauważone przez krytyków i literaturoznawców, ale nie przez czytelników. Pisze się o niej niewiele, nie trafia do żadnych poetyckich obsad, jednak prawdziwa poezja nie może pozostać nieprzeczytana. I niech przy jej jarzębinowej świecy dusze odmarzają i grzeją się tylko wybrani czytelnicy, to wystarczy, by słowo żyło i przebijało się w przyszłość, która, chciałoby się wierzyć, wszystko postawi na swoich prawowitych miejscach. Do żadnego innego zbioru, jak się wydaje, nie wracałem tak często, jak do jej wybranego „Święta wspomnień”. Co to za święto? Czym tak przyciąga i magicznie wabi, zmusza do ponownego czytania zarówno poszczególnych wierszy, jak i całego zbioru? Przede wszystkim tym, że to poezja wyjątkowo nastrojowa, która zostawia po sobie wzruszenie i tęsknotę. Czerpie się przyjemność nie tylko ze słów, z ich porządku w zdaniu, choć i to jest ważne, ale także z tego, co zamknięte między nimi. Nastrój jest tu rzeczą najważniejszą, determinującą, choć powiedzieć, czym się osiąga i od czego zależy, nie jest łatwo i raczej nikt nie zdołałby tego zrozumiale i logicznie wyjaśnić. Wszystko należy do tajemnicy poezji, jej najgłębszej domeny. Jeden z wierszy nazywa się właśnie „Nastrój”. Przytoczę go w całości, ponieważ wyrwanie fragmentu oznacza zniszczenie wszystkiego i niezrozumienie czegokolwiek.
Wstanę o czwartej i pójdę pieszo za miasto, będę wodzić wzrokiem za porannym księżycem, zakochawszy się w hulace. Kupię na Bessarabce nieśmiertelniki — niech położą mi je przy głowie, gdy umrę dobrowolnie albo gdzieś na pierwszej gałęzi powiesię. Oddam dwa pięćdziesiąt jakiejś ciotce z torbą, niech mnie sto razy oszukają, zasłucham się w dzwon Sobóru Włodzimierskiego i nie będę ani radosna, ani ponura… powiem dwadzieścia obraźliwych słów tym, za których jestem gotowa oddać duszę. Napiszę na wszelki wypadek testament za kilka dni: „Pochowajcie mnie pod sahajdacką gruszą…”
Widać, że wiersze, które weszły do „Święta wspomnień”, powstawały w różnych latach i należą do dwóch epok: totalitarnej i postradzieckiej. Ale głos autorki i tu, i tam brzmi jednakowo równo, granicznie szczerze, bez fałszu i bez oglądania się na cenzora — zewnętrznego czy wewnętrznego. U Nadiji Kyrjan nie ma wierszy przechodnich, każdy jest jak okno na świat, a może nawet na wszechświat. Ich nieprzeniknioność zjednuje i pokrzepia, porusza i zmusza do przeżywania. O każdym wierszu można napisać osobne, pełne opracowanie, dlatego trudno w niewielkiej objętościowo recenzji wypowiedzieć to, co najważniejsze i najistotniejsze, zmieścić to na ograniczonej przestrzeni gazetowego omówienia. Mimowolnie czuje się nie tyle ułomność własnego pisania, ile swoistą bezsilność wobec wierszy-gór lodowych, wierszy-kontynentów. Napisałem wiele, powiedzmy, o archetypie łzy, o tym, jak przez jej pryzmat załamuje się świat, i spotkałem jeszcze więcej wierszy na ten temat, dlatego spodziewałem się zobaczyć to u Nadiji Kyrjan. Ale u niej jest inaczej: „Nie płakałam już sto lat i nie zapłaczę”. A jeśli pisze o łzie (nie o sentymentalnym rozczulaniu się), to właśnie tak: Na dnie łzy drży wiśniowa gałązka, strząsając białe płatki wiosen na dno łzy.
U poetki wszystko zdaje się proste i jasne, przejrzyste i widzialne, bez jakichś szczególnie oszałamiających eksperymentów ze słowami i tropami, ale to jest ta prostota, która daje się bardzo trudno, i która może wprowadzić w błąd nieprzygotowanego czytelnika, zdezorientować, nawet zbić z tropu, ponieważ jej nieprzeniknioność nie otwiera się od razu i wymaga pracy duszy i umysłu:
Idę na palcach ku miłości w tajemnej ciszy wieczoru. Wszystko będzie życzliwie i grzecznie. Na dystansie duszy — bezpiecznie. Gorących pocałunków oczami się nie boję. Nikt ich nie widzi, nie słyszy i nie rozumie, ale dusza moja drętwieje…
W tym zbiorze są dwa rodzaje wierszy: rymowane i wiersze wolne. Rymowane z reguły są obszerniejsze, często przypowieściowe, z wyraźnie zarysowaną fabułą, wiersze wolne są niewielkie objętościowo, najczęściej sześcio- lub czterowersowe. A klony są takie szaleńczo żółte, można w ich tańcu utonąć… Tonęły tramwaje, autobusy i piesi, tylko samolot się zachwiał — i w oddali rozpłynął. Takie liryczne miniatury rodzą się z szczęśliwych odkryć, z głębszego wnikania w otaczający świat i świat rzeczy, z wyjątkowej spostrzegawczości, uważnego wpatrywania się w człowieka i przyrodę. Autorka dobrze zbudowała zbiór, układając go w siedem rozdziałów, lecz kompozycja wydaje mi się umowna, bo poszczególne wiersze z jednego rozdziału łatwo przepływają do innego, jakby chciały być tu i tam jednocześnie. Rzuca się w oczy, że autorka bardziej lubi epitety niż metafory (serce poezji), a jeśli ładunek metaforyczny jest obecny (bo jak bez niego?!), to z reguły składa się z dwóch słów: „dymy deszczów”, „dłonie nocy”, „skrzydła miłości”, „liście pocałunków”, „płonie jarzębina”, „chusteczki mniszków”, „sierp księżyca”, a epitety w przeważającej mierze kolorystyczne: „czerwone róże”, „żółte klony”, „zielone motyle liści”, „zielona nić”, „przemaluję czarne liście — zazielenieją przy oknie”… Dominują jednak dwa kolory: biały i niebieski. Tu „biało-niebieskie śniegi” i mnóstwo białych mgieł, białych skrzydeł, białych płatków śniegu, a także białych sikor, białych lasów, białych dróg i nawet białych drzew. „Stoisz w bieli jak młoda topola” — stwierdza poetka i wyznaje, że „…nawet rozpalone farby są zimne”. Autorka obywa się bez neologizmów i rzadkich słów, które poeci tak lubią wyszukiwać, by wprowadzać je z powrotem do obiegu literackiego, jednak wysoki stopień poezji N. Kyrjan od tego nie maleje. Zbiór „Święto wspomnień” jest bardzo smutny w swej wewnętrznej istocie. Jest tu wiele tęsknoty, bólu, nostalgii (za kim? za czym?) i takich wyznań-westchnień:
Nadija Kyrjan i Halina Kyrpa
— Ty jeszcze żywa? — pyta sąsiad. No cóż mam mu odpowiedzieć? Moje zielono-czarne gałęzie — granica między umarłym a żywym. Albo: „…Przyszliśmy z trawy. I pójdziemy w trawę… Martwo, martwo sypie się śnieg//, Jak mąka z gęstego sitka. …Czemuś tak smutno iść w zmierzchu… …I zwyczajnie — tak zwyczajnie, aż do utraty zmysłów, // ten wieczny ciężar — samotność — nieść…” …Nikt mnie słuchać nie chce, // oprócz czajnika, co na płycie… …O smutku, o żalu żurawi… …Ten smutek, który chwyta za duszę, stoi nieprzebytym polem…”
Gdzie smutek i żal, tam nieuchronny i nieznikający cień śmierci. A śmierć wyrywa świat ze świata. Okrutniejszej kary nie ma.
W zbiorze wiele motywów patriotycznych, ale pozbawionych trzaskliwej retoryki i nagiego patosu. Wszystko na napięciu, na bólach, na smutnych wewnętrznych olśnieniach: Objawiła mi się gorzka prawda. Mój naród — niewolnik. A ja jestem jego córką. Mój naród — niewolnik. A ja mam synów. Czyż niewolnikami będą i oni?
Pod sahajdackou gruszą
Osobny rozdział pod tytułem „Nostalgia” tworzą intymne wiersze, do których weszło zaledwie osiem poezji, ale rozwija się w nich niemal epicki dramat miłosny, gdzie każdy wiersz jest swego rodzaju epoką, bo „To nie miłość, ale to coś takiego, / Czemu i nazwy na ziemi nie ma….” Jeśli autorka próbuje eksperymentować na poziomie słowa, to robi to nie dla gołego sztukmistrzostwa czy samej gry, lecz po to, by uwolnić w słowie jego niezgłębioną istotę, odkryć słowo-wszechświat, słowo-czyn, jak choćby: Aresztują. Rehabilitują. Słodzą. I opluwają. Zdenerwujemy się. Poskaczemy — i przestraszymy się albo przyzwyczaimy. Zapomina się, i drzemie się, i kocha się, i śpiewa się… Wiersze, oczywiście, są dawne, ale czy nie brzmią dziś aktualnie w kraju, gdzie niewiele się zmienia? Programowy wiersz poetki pod tytułem „Wybór współrzędnych”, wyniesiony poza rozdziały i wystawiony na tarczę jako program, jako wezwanie: „Nie mają znaczenia lata ani stulecia. Łączy nas tylko cel bytu na świecie. Czy ty król, czy żebrak — to nie ma znaczenia. A to, co musisz uczynić — rób śmiało! Gdy wokół bezczeszczenie, nie działa prawo, gdy twoje państwo leci w tartar, a rodzinne miasto czy wieś pożera zepsucie, ty po prostu musisz powstrzymać ten upadek. I nie straszne ci wtedy ani śmierć, ani krata. Twój wybór oznacza: żyć! Nie istnieć”. Z tym wierszem koresponduje także taka wymowna i treściwa strofa:
Poeta zaczyna się od bólu,
Poeta zaczyna się od losu rodzinnej ziemi.
Poeta zaczyna się od krzyku koguta
I od kołysanki.
Poszczególne wiersze Nadiji Kyrjan przypominają bajkowe obrazy Maryi Pryjmaczenko i Hanny Sobaczko, tyle w nich niezwykłego, udziwnionego i cudownego: „Mama ulepiła skowronka, chciała upiec, a on odleciał. Od tego czasu każdej wiosny szukam w niebie ptaka ulepionego z ciasta”. A ponadto w „Świętych wspomnieniach” spotykamy wiersze, które wydają się przeznaczone do czytania dzieciom, ale, co ciekawe, nie wypadają ze struktury tej wycierpianej, „dorosłej” książki, lecz z zainteresowaniem się je czyta, podobnie jak Tycynowe „A ja w gaj chodziłam”, naturalnie wpisane w genialne „Słoneczne klarnety”.
Po wodzie rozciągnęła się księżycowa ścieżka.
Księżyc przechodzi pieszo przez rzeczkę w bród.
Obok wesoło biegną gwiazdki-gwiazdeczki,
jakby ktoś rozsypał tu złote ziarenka.
Wszystko u Nadiji Kyrjan opiera się na współczuciu dla człowieka („Najlepsze uczucie to współczucie”), na wszystko patrzy z niezmiennym smutkiem (bo nieuchronne jest odejście), a co najważniejsze, stara się zrozumieć i wypowiedzieć w słowie tragiczną istotę ziemskiego życia. I to, moim zdaniem, stawia ją w jednym rzędzie z tak głębokimi i utalentowanymi poetkami, jak Raisa Łysza, Walentyna Otroszczenko i Halina Kyrpa, które jakby pozostają w cieniu, publikują niewiele (z wyjątkiem ostatniej), ale dla tego, kto zna prawdziwą wagę poetyckiego słowa, określają oblicze współczesnej poezji ukraińskiej w jej głębokim sensie kształtowania się, zarówno osobnego, jak i duszy narodu (za Walerijem Illją).
Petrykiwski Las
Tłumaczenie maszynowe
Nadiya KYRYAN. Uroczystość rozpoczął przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski. Powitał on zebranych i poinformował, że NSPU prowadzi już prace organizacyjne związane ze stuleciem urodzin Olesia Honczara. Mamy nadzieję, że do tego przedsięwzięcia włączy się władza na szczeblu Ministerstwa Kultury oraz innych instytucji państwowych, ponieważ wśród luminarzy naszego ducha narodowego XX wieku wybitna postać Olesia Honczara znajduje się w pierwszym rzędzie. Na tegoroczną uroczystość wręczenia ukraińsko-niemieckiej nagrody przybył Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Niemiec w Ukrainie doktor Ernst Reichel, który życzył sukcesów twórczych nowym laureatom i podziękował organizatorom za wykonywanie tak ważnej pracy: „Być może można wyobrazić sobie rozwój osobowości bez literatury, ale bez wątpienia literatura niezwykle temu sprzyja. Literatura ukraińska znajduje ogromny oddźwięk w Niemczech i to nie tylko w kręgach specjalistów. Imiona takich pisarzy jak Jurij i Sofija Andruchowyczowie, Serhij Żadan, Oksana Zabużko i inni są dobrze znane niemieckim czytelnikom. A teraz cieszymy się z młodego pokolenia ukraińskich literatów. Być może wkrótce w niemieckich czasopismach przeczytamy coś napisanego przez obecnych laureatów. Oles Honczar, którego imię nosi nagroda, w niełatwych czasach dla działalności literackiej w Związku Radzieckim zdołał zachować przestrzeń wolności samodzielnego myślenia i swoją twórczością sprzyjał rozwojowi języka ukraińskiego oraz literatury, do dziś cieszy się ogromnym uznaniem. Życzę wszystkim laureatom, aby poradzili sobie ze swoimi wyzwaniami nie mniej skutecznie, jak zrobił to w swoim czasie Oles Honczar. Chcę zwrócić Państwa uwagę na rok języka niemieckiego w Ukrainie i języka ukraińskiego w Niemczech, który oficjalnie rozpocznie się już we wrześniu. Postawiliśmy sobie za cel otwarcie perspektyw dla młodych twórczych ludzi nie tylko w dziedzinie literatury, ale także we wszystkich innych kierunkach sztuki”. Młodych laureatów witali: fundatorka nagrody Tetiana Kusztewska, żona Olesia Honczara Wałentyna Daniłiwna, Bohater Ukrainy, pisarz Dmytro Pawłyczko. Dmytro Wasylowycz podkreślił, że szczytem twórczości Olesia Honczara jest powieść „Sobór”, przetłumaczona na wiele języków. Kiedy Honczar miał 50 lat, powieść wydrukował magazyn „Witchyzna”, potem pojawiły się przekłady w Moskwie. A dalej trafiła pod zakaz, usunięto ją z bibliotek. „Mnie wtedy wezwano do KC partii i ostrzeżono, że nikt na wieczorze jubileuszowym nie śmie wspomnieć o powieści „Sobór”. Powiedziałem: „Możecie mnie już wykluczać z członków Związku Pisarzy, bo o „Soborze” wspomnę”. Na wieczorze Honczara było wiele przemówień, wymieniano wszystkie powieści jubilata, ale „Soboru” nikt nie nazwał. Kiedy już pod koniec wieczoru w swoim wystąpieniu wspomniałem tę powieść, sala wybuchła owacjami, a Honczar się uśmiechnął. Tego dnia był smutny, bo jego również wezwano do KC, żądano, aby napisał, że zgadza się z krytyką powieści. Honczar odmówił. Honczar był w pierwszych szeregach szistdesiatnykiw. Kiedy w 1991 roku wyszliśmy z niebiesko-żółtymi flagami na ulicę, kiedy na Majdanie przy Soborze Sofijskim było dziesiątki tysięcy flag, Honczar napisał w swoim dzienniku: „To najlepszy dzień w moim życiu”. Niedawno, kiedy byłem w Polsce, polski prezydent, witając naszego prezydenta Petra Poroszenkę, powiedział: „Jesteśmy wdzięczni wam, że rozwaliliście Związek Radziecki, to straszne imperium”. Nasz prezydent odpowiedział: „Nie rozwaliliśmy my imperium”. Chcę, żebyście zapamiętali: wywalczywszy niepodległą Ukrainę, imperium, przeciwko któremu walczył i Oles Honczar, niestety nie rozwaliliśmy, i ono teraz walczy przeciwko nam rękami naszych zdradzieckich rodaków i swojej armii”. Mówcy dziękowali wszystkim, którzy przez dwadzieścia lat sprzyjali funkcjonowaniu młodzieżowego konkursu: obecnemu przewodniczącemu jury Petrowi Perebyjnosowi, Iwanowi Draczowi, który przewodniczył przez wiele poprzednich lat, artystom, którzy wspierali konkurs, w szczególności Dmytrowi Pawłyczce, Witalijowi Ablicowowi, Hałynie Tarasiuk, Olesiowi Łupijowi, Lubowi Hołocie, Łesi Honczar, Rusłanowi Najdzie, docentowi, wykładowcy Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa i Architektury Marii Smetanskiej i innym. Przewodniczący jury Petro Perebyjnis podkreślił, że głównym celem konkursu jest wsparcie eksperymentalno-intelektualnego kierunku młodej literatury ukraińskiej i nazwał zwycięzców konkursu. W nominacji „Proza” zwyciężyła młoda kijowska prywatna nauczycielka Hanna Czypko za powieść „Hrywna”, którą można nazwać encyklopedią charakterów. Zwyciężczynią została jeszcze jedna mistrzyni prozy Marija Karpiuk, nauczycielka języka angielskiego, psycholog, za zbiór opowiadań i nowel „Droga do domu”. W dziedzinie „Poezja” pierwsze miejsce otrzymał kandydat nauk filologicznych, redaktor elektronicznego czasopisma „szTOPOR” Kyryło Poliszczuk z Kropywnyckiego za zbiór „Las, o którym nikt nie wiedział”. W nominacji „Publicystyka” nagrodę otrzymał absolwent akademii wojskowej, oficer Nazar Piczak rodem z Iwano-Frankiwska za szkic artystyczno-publicystyczny „Oblicze wojny, antywojenne lekcje Olesia Honczara”. Najmłodsza uczestniczka konkursu Sofija Mostowa ze wsi Żyznomyr w rejonie buczackim w obwodzie tarnopolskim została 125. nominantką nagrody za pracę literaturoznawczą „Oles Honczar — obrońca języka ojczystego”. Dyrektor wykonawcza „Ogólnoukraińskiego funduszu odtworzenia wybitnych zabytków dziedzictwa historyczno-architektonicznego im. Olesia Honczara” Wałentyna Irszenko nagrodziła fundatorów nagrody wyróżnieniem Funduszu — pamiątkową statuetką z napisem „Strzeżcie Soborów swoich dusz” i dyplomem. W jednym z kolejnych numerów „SP” zostanie wydrukowany wywiad z Tetianą Kusztewską. W Kijowskim Domu Pisarzy po raz dwudziesty wręczono coroczną Międzynarodową pozarządową ukraińsko-niemiecką nagrodę im. Olesia Honczara, którą założyły pisarka Tetiana Kusztewska i przedsiębiorca Dieter Karrenberg. Jej laureatami zostało już 125 młodych autorów, którym wydano pierwsze własne książeczki. To wydarzenie, jak zawsze, odbyło się 3 kwietnia, w dniu urodzin pisarza, który obecnie skończyłby 99 lat. Ołeksij NEŻYWYJ, pisarz, doktor nauk filologicznych, profesor. Dziewczynka i klon. „Z tatą posadziliśmy klon obok naszego dziewięciopiętrowca, kiedy skończyłam trzy lata. Sadzonka była niewielka, ledwo sięgała do pasa. Jednak po dwóch latach już się zrównaliśmy, co sprawiało satysfakcję, nawet radość, wszak w pierwszym roku klonik trzeba było często podlewać, bo lato okazało się skrajnie suche. Tę pracę najczęściej wykonywałam ja, dlatego niektóre koleżanki nawet zazdrościły, kiedy klon zaczął gwałtownie rosnąć. Oto już zrównał się z drugim piętrem, potem wyżej. Kiedy skończyłam piętnaście lat, z naszego balkonu na czwartym piętrze można było dotknąć ręką jego delikatnie zielonych liści. Teraz szkołę muszę kończyć w Połtawie. Stoję na pięknej kasztanowej alei, a z jakiegoś powodu widzę nasz klon, chociaż w rodzinnym Ługańsku nie byłam prawie rok. Nawiasem mówiąc, tam uczyłam się w szkole ukraińskojęzycznej i rozmawiałam z rówieśnikami w języku ojczystym. W Połtawie wszystkie szkoły są, oczywiście, ukraińskie, ale koledzy z klasy mniej...
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
porozumiewają się jakąś mieszaniną, a ściślej mówiąc — surżykiem, a na dodatek zauważają, dlaczego, powiadają, nie rozmawiam tak jak oni”. Tę pracę twórczą „Najlepsze wspomnienie dzieciństwa” napisała uczennica jednej z połtawskich szkół, była mieszkanka Ługańska, albo, jak mówią oficjalnie, osoba tymczasowo przemieszczona. Jak widzimy, jej świat duchowy jest na zawsze związany z rodzinnym krajem, otoczeniem, gdzie się urodziła i dorastała. Ani ewakuować, ani tymczasowo przesiedlić lub zastąpić innym, tego co najdroższe po prostu nie sposób. Na tym właśnie polega tragizm, znaczne duchowe, psychologiczne próby dziesiątek tysięcy dzieci, uczniów, którzy zmuszeni są wyjechać z obwodów ługańskiego i donieckiego. Wydaje się, że właśnie oni są największymi ofiarami tymczasowej okupacji ukraińskich ziem. Dzieciństwo i młodość przede wszystkim potrzebują autentyczności i prawdomówności, czyli ogromnego humanizmu rodzinnego kraju. Pionierskie pierniki Dzisiaj znowu córka w sklepie poprosiła: „Tato, kup pierników”. Fiodor udawał, że nie dosłyszał i z jakiegoś powodu głośniej niż trzeba powiedział: „Zważcie nam ciastka, o te, najdroższe. Pół kilograma”. Córka wzięła paczkę z ciastkami. W drodze do domu milczeli. Fiodor znowu wspominał pierniki z internatowego dzieciństwa. Były zupełnie niepodobne do dzisiejszych. Jakieś jasnobrązowe w kolorze i ledwo-ledwo słodkie, a twarde-najtwardsze, bo żeby rozgryźć, trzeba wodą namoczyć. Z jakiej mąki zrobione, w smaku trudno określić, bo wtedy, na początku lat sześćdziesiątych, do żytniego chleba dodawano zmielony groch i kukurydzę. W trzeciej klasie on tak i nie skosztował żadnym piernikiem, chociaż w szkole z internatem dawali je codziennie na podwieczorek, trzy godziny po zawsze postnym obiedzie, kiedy jeść chciało się najbardziej. Rozkładał je dyżurny z listą w rękach. I Fiodor już wiedział, że piernika on nie skosztuje, bo znowu ukarany zgodnie z decyzją rady ich trzeciej klasy, czyli wybranego przez kolektyw organu samorządu, gdzie decydujące prawo głosu należało do wychowawczyni Wiktorii Mitrofanowny. Ona też określiła, wręczając listę dyżurnemu, kto jest pozbawiony jedynych łakoci ich sierocego dzieciństwa. Za jakąkolwiek winę lub, jak mówiono, naruszenie zasad socjalistycznego sposobu życia radzieckiego pioniera, piernik należało zjeść temu, kto pierwszy donosił wychowawczyni o winie kolegi z klasy: nie w porę pościelone łóżko, niewyprasowany pionierski krawat, otrzymaną dwójkę czy uwagę na lekcji, niezakręcony w porę kran, spóźnienie na apel lub kolejne ustawianie się. Jego sąsiad z ławki Serhijko znowu z dumnym wyglądem przeliczał swoje pierniki i, zadowolony uśmiechając się, mówił: „Dzisiaj aż sześć”. Przezywali go nawet z jakiegoś powodu Szostaką, albo Klepaczem, bo w uczniowskim żargonie donieść o jakimś naruszeniu oznaczało „naklepać”… „Znowu ciastek kupili, a o piernikach zapomnieli?” — to już żona nie złośliwie. Córka, rozumiejąc, spojrzała na ojca: „W sklepie powiedzieli, że jutro przywiozą. Prawda, tato?”. Niedawny sen Etiuda Tej nocy znowu sen jakiś niezwykły, nawet fantastyczny. Jak gdybym nie był profesorem i nie doktorem nauk filologicznych, a znowu asystentem-początkującym, jak ponad trzydzieści lat temu. Otóż składam tekst wykładu kierownikowi katedry, a ten spojrzał i mówi: „Nawet czytać nie będę, bo nie tym rozmiarem wydrukowano, nie według tej formy, która przeze mnie została zatwierdzona! A jeszcze możemy podjąć decyzję, że nie tylko publikacje wasze za 2016 rok uznać za nieważne, ale i życie na Połtawszczyźnie. O tak!” — Dlaczego? — pytam. — Bo nie odpowiadają profilowi… — Gdzież taką decyzję podejmiecie? Przecież życie i słowo rodzinne — to Dar Boży. — Na posiedzeniu biura komitetu obwodowego komsomołu! Gdzież indziej? — Co, znowu sekretarzujecie, czyli nie tylko kierujecie, ale i kierujecie oraz inspirujecie? A znaczek ten gdzie się podział? — My teraz szczególnymi znakami jesteśmy naznaczeni, jednak nie każdemu daje się prawo je rozpoznać. Taki oto sen przywidział się, wybacz Panie.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego
W wprowadzonej w 2012 roku i nadal obowiązującej, ku naszej hańbie, ustawie „O podstawach państwowej polityki językowej” w punkcie 1 artykułu 3 zapisano niemal unikatowe w światowym prawodawstwie postanowienie: „Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, i wybierać język komunikacji, a także uznawać siebie za dwujęzycznego lub wielojęzycznego i zmieniać swoje językowe upodobania”. Nie będziemy rozpatrywać politycznego aspektu tego postanowienia. Spróbujemy jedynie ustalić, na ile jest ono rzeczywiście humanitarne i jak jego stosowanie może zapewnić prawa człowieka.
Język istnieje w dwóch nierozdzielnych, wzajemnie zależnych procesach psychicznych: z jednej strony jest to zestaw środków językowych, które przechowujemy w pamięci, z drugiej zaś — mowa, która przejawia się w tworzeniu i odbiorze zdań i tekstu. Środki językowe wzbogacają się i doskonalą dzięki mowie. Mowa z kolei jest materialnym przejawem poziomu i jakości środków językowych jednostki, a więc także poziomu jej rozwoju umysłowego. Już Sokrates mówił: „Przemów, żebym cię zobaczył”.
Środki językowe istnieją w naszej pamięci jako idealne, w określony sposób pogrupowane fonemy (fonetyka), jako morfemy słowotwórcze, słowa i frazeologizmy wraz z przypisanymi do nich znaczeniami (leksyka) oraz jako schematy możliwych połączeń morfemów i słów, zapewniających określone środki do tworzenia wypowiedzi (gramatyka). Każdy z tych komponentów ma swoją, w określony sposób uporządkowaną strukturę i pełni swoją specyficzną rolę w języku. Również w myśleniu, ponieważ język jest podstawą myślenia i jednocześnie jego produktem.
Fonetyka z jednej strony formuje w pamięci idealne obrazy słów (połączenia fonemów), a z drugiej — jest zewnętrzną, materialną powłoką języka, to znaczy materialnie kształtuje słowa w wypowiedzi (łańcuchy dźwięków). Dzięki wyraźnie określonym dźwiękom przekazujemy innym ludziom informację i ją odbieramy. W tym przede wszystkim polega społeczna funkcja fonetyki.
Leksyka natomiast wiąże się przede wszystkim z głębokimi procesami psychicznymi człowieka. Nasz mózg (według różnych szacunków, od dziesięciu do stu miliardów neuronów i z mnóstwem połączeń między nimi) rejestruje i przechowuje wszystkie bodźce, które napływają z realnego świata. A napływają one lawinowo i chaotycznie. I właśnie tu słowa są tymi kotwiczkami, wokół których układają się i grupują nasze wrażenia. Innymi słowy, leksyka porządkuje wszechświat, który istnieje w naszej wyobraźni, na poszczególne większe i mniejsze, w różny sposób zależne od siebie części, i nadaje im nazwy, których używamy w komunikacji jako określonych symboli. Za każdym słowem w języku utrwalony jest określony uogólniony obraz — sygnifikat. Bez niego słowa byłyby pozbawione sensu.
Gramatyka swoimi umownymi środkami w uogólniony sposób odtwarza związki, które istnieją i mogą istnieć w rzeczywistości między rzeczami i zjawiskami, oraz oznacza pewne najogólniejsze właściwości bytu, takie jak czas, mnogość, zależność między rzeczami i zjawiskami itp. Za pomocą gramatyki łączymy słowa w zdania zgodnie z tymi związkami, które istnieją między zjawiskami w rzeczywistości, i zgodnie z konkretnymi potrzebami komunikacji.
Wróćmy do już zacytowanego artykułu z ustawy językowej: „Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, … i zmieniać swoje językowe upodobania”. Czy zmiana języka na inny język dokonuje się mechanicznie, jak przebranie? System fonetyczny każdego języka ma swoje, specyficzne cechy. Rosjanie na przykład nie rozróżniają ukraińskich dźwięków [і] i [и], ponieważ oba są przedniorzędowe, podczas gdy w języku rosyjskim analogiczne samogłoski [и] i [ы] są różnorzędowe — odpowiednio przednio- i środkoworzędowe, choć tworzą jedną fonemę. W języku rosyjskim, w porównaniu z ukraińskim, nie ma dźwięcznych afrykat [dż] i [dz], ale jest — w przeciwieństwie do ukraińskiego — nie tylko twarde, lecz także miękkie spółgłoski wargowe; spółgłoska [r] może być miękka w każdej pozycji; samogłoski nieakcentowane ulegają redukcji, dźwięczne spółgłoski na końcu wyrazu ulegają ogłuszeniu itd.
Weźmy jeszcze jeden blisko spokrewniony język — serbski. Samogłosek fonemowych jest w nim, podobnie jak w rosyjskim, pięć: dawnosłowiańskie fonemy [і] i [и] zlały się w jeden. Jednak samogłoski różnią się w nim ponadto akcentem i długością, która bywa długa wznosząca, długa opadająca, krótka wznosząca i krótka opadająca. Fonemów miękkich w języku serbskim jest zaledwie pięć: [j], [љ], [њ] oraz specyficznie serbskie [ћ] i [ђ]. W języku ukraińskim fonemów miękkich jest dziesięć. W angielskim i niemieckim nie ma ich wcale.
Oczywiście rozbieżności fonetyczne z ukraińskim są nawet w wymienionych tu językach rosyjskim i serbskim znacznie liczniejsze, nie mówiąc już na przykład o angielskim czy francuskim w porównaniu z ukraińskim. Ponadto melodyka mowy w różnych językach jest całkowicie różna. Zatem zmieniając językowe upodobania, człowiek, aby nie zniekształcać upodobanego języka, musi radykalnie przebudować połączenia między neuronami mózgu, które kierują pracą narządów mowy oraz odbiorem i analizą dźwięków. Wydaje się to kwestią techniczną, ale obcy akcent zawsze przy tym daje o sobie znać i nierzadko wypacza brzmienie słów.
Bardziej z głębokimi procesami psychologicznymi wiążą się różnice gramatyczne między językami. Dlaczego w języku rosyjskim w trybie oznajmującym jest tylko trzy czasy czasownika, w ukraińskim — cztery, w serbskim — sześć, w francuskim — dziesięć, w angielskim — dwanaście? Dlaczego w ukraińskim, serbskim, francuskim językach są trzy formy syntetyczne trybu rozkazującego: druga osoba liczby pojedynczej,
pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, a w języku rosyjskim i angielskim tylko dwie: druga osoba liczby pojedynczej i druga liczby mnogiej? Ten ostatni fakt świadczy o tym, że wymienione języki zostały tym narodom narzucone z zewnątrz przez zdobywców, którzy w rozmowie z miejscową ludnością nie mogli używać trybu rozkazującego w pierwszej osobie liczby mnogiej, co oznaczałoby wezwanie do wspólnych działań. W jednych językach istnieją przypadki, w innych ich nie ma, a tam, gdzie one są, ich znaczenia bynajmniej się nie pokrywają. Wszystko to, podobnie jak inne, tu niewymienione osobliwości struktury gramatycznej, wiąże się z mentalnością nosicieli danego języka, z ich postrzeganiem świata i ostatecznie z cechami myślenia. Czy łatwo jest w pełni przełączyć się z jednego sposobu widzenia świata na inny, z narodowego sposobu myślenia na obcy? Tu zubożenie myślenia jest nieuniknione. Jeszcze bardziej uderzające różnice istnieją w leksyce. Na pierwszy rzut oka wydaje się, jakby, powiedzmy, woda we wszystkich językach była „wodą”. Tymczasem w języku serbskim słowo voda w kontekście może oznaczać także „pot” (znoj), „łzy” (slana voda, suze), „ślinę” (pljuvačka); w angielskim water to również „akwarela”, „moczyć”, „polewać”, „nawadniać” itd., nie mówiąc już o różnych znaczeniach tego słowa we frazeologizmach. Albo weźmy słowo ręka. W języku ukraińskim jest to „część ciała człowieka od stawu barkowego do koniuszków palców”; w angielskim takiego pojęcia nie ma: jest hand „dłoń” i arm „od dłoni do barku”. W języku ukraińskim palec występuje zarówno na ręce, jak i na nodze — w angielskim na ręce finger, na nodze toe. W języku serbskim są cztery prsti i piąty — palac (mając na myśli kciuk) — i wyrażenie znaj kao svoje pet prstiju byłoby tu niestosowne. W języku ukraińskim to rozróżnienie zachowało się we wyrażeniu один як палець (nie перст, jak bezpodstawnie jest w języku rosyjskim). Całkowicie słuszny jest wniosek językoznawcy: „Identyczność znaczeń w różnych językach jest raczej wyjątkiem niż normą. Pełna zgodność znaczeń dotyczy jedynie nazw własnych — osobowych i geograficznych, terminów naukowych i technicznych, nazw miesięcy i dni tygodnia, a także liczebników” (Kocherhan M.P. Osnowy zistawnoho movoznavstva. — K.: VC „Akademija”, 2006. — S. 305). Ale i to, dodam, nie zawsze. Uważanie takich rozbieżności między językami wyłącznie za przypadek raczej nie jest uzasadnione. Są one uwarunkowane pewnymi psychicznymi, a nawet fizjologicznymi cechami nosicieli tych języków. Przecież z jakiegoś powodu obce języki, narzucone z zewnątrz, ich nowi użytkownicy przyswajają nie zupełnie idealnie, lecz z istotnymi odchyleniami. Łatwo rozpoznać Ukraińca, Białorusina, Gruzina, który mówi po rosyjsku; język amerykańskiego Murzyna różni się od języka amerykańskiego Anglosasa — i to nie tylko akcentem. W tym przypadku dają o sobie znać nie tylko różnice w nabytych umiejętnościach, lecz także cechy dziedziczone na poziomie genetycznym. Udowodniono, że istnieją wrodzone programy zachowań społecznych ludzi; zatem z równym prawdopodobieństwem można zakładać istnienie u człowieka wrodzonego etnicznego programu językowego. „Na pierwotną pustkę, którą ma wypełnić zarodek w łonie matki, genetycznie podawany jest program,
która zawiera już przeżyte przez przodków życie” (Rastorguiew S. P. Wojna informacyjna. — Moskwa: Radio i Swiaź, 1999. — S. 28). Noworodek, jak doszli do wniosku uczeni, do dwóch lat zachowuje w sobie pamięć genetyczną zapisaną przez wszystkich jego historycznych przodków, a więc także skłonność do określonego języka jako podstawowego nośnika ducha narodu. Czy można lekkomyślnie to lekceważyć?
Językowe opanowywanie świata, a tym samym językowe wyposażenie intelektu każdego człowieka, odbywa się stopniowo i przez długi czas. Niemowlę jeszcze przed szóstym rokiem życia zaczyna rozróżniać w ludzkim głosie intonację, wysokość, siłę, a zwłaszcza barwę, która jest podstawowym elementem różnicującym dźwięki mowy. Ta właściwość stanowi podstawę dalszego postrzegania i przyswajania dźwięków języka ojczystego. Przy tym charakter wymowy głosek w każdej wspólnocie etnicznej pozostaje niemal niezmienny przez wiele stuleci: język ukraiński w ustach Ukraińców brzmi znacznie bliżej hiszpańskiego czy włoskiego niż rosyjskiego, w którym wymowa jest ugrofińska, choć słowa są słowiańskie; język białoruski zachowuje pradawny litewski charakter wymowy.
Kształtowanie myślenia człowieka jest ściśle związane przede wszystkim z przyswajaniem leksyki. Jak twierdzą psycholodzy, noworodek postrzega całościowy, nierozczłonkowany obraz świata. Gdy zaś w jego mowie pojawiają się pierwsze słowa, w dotychczas jednolitym obrazie świadomości zaczynają powstawać rozproszone wysepki świadomości: mama, tata, daj, dać. Do końca pierwszego roku w mózgu dziecka tworzy się do dwunastu takich słów-wysepek. Kiedy zgromadzi się pewna masa krytyczna ich, dziecko nagle (w wieku półtora–dwóch lat) uświadamia sobie swoje „Ja”, to znaczy wyodrębnia siebie ze świata otaczającego, który staje się dla niego obiektywną rzeczywistością.
Z czasem, w normalnych warunkach, jeśli dziecko stale słyszy język ojczysty i aktywnie poznaje świat, liczba słów w jego świadomości nieustannie rośnie — od 1000 w wieku trzech lat do 4000 i więcej w wieku siedmiu. Przy tym w dziecięcej świadomości stale zachodzi korekta znaczeń każdego słowa i jego związków z innymi słowami, w zgodzie z otoczeniem, które coraz bardziej — poprzez środki masowego przekazu, literaturę, wychowanie w przedszkolu — poszerza się do ogólnonarodowego. I na tej podstawie odpowiednio rozwija się myślenie dziecka.
Słownik czynny dorosłego człowieka liczy, jak twierdzą psycholodzy, średnio 6—8 tysięcy słów, a słownik bierny jest mniej więcej taki sam, a może nawet większy. Ten słownik w procesie porozumiewania się (słuchania, czytania w języku ojczystym) wzbogaca się nie tylko o poszczególne słowa, lecz także o ich znaczenia przenośne, które jest więcej niż słów, tak że w normalnych warunkach zasób słownikowy człowieka okazuje się niemal dwukrotnie większy niż liczba przyswojonych przez niego leksemów. Taki słownik zapewnia mu adekwatne postrzeganie rzeczywistości, a zatem i tworzenie własnego językowego obrazu świata, zgodnego i współmiernego z językowymi obrazami świata ludzi bliskiego i dalekiego otoczenia, ludzi tej samej kultury narodowej i mentalności, a więc także wzajemnego zrozumienia w społeczeństwie i adekwatnej wymiany myśli.
Językowego obrazu świata w ogóle, który odpowiadałby człowiekowi dowolnej narodowości, nie istnieje — to abstrakcja. „Realnie istnieją i mogą być analizowane tylko językowe obrazy świata konkretnych języków narodowych — narodowe obrazy świata językowego” (Kornilow O.A. Języki obrazy świata jako pochodne narodowych mentalności. — wyd. 2. — Moskwa: ČeRo, 2003. — S. 113). Językowe obrazy świata kształtują się na podstawie języków narodowych. Inwariantny obraz świata odnosi się do cech kultury narodowej i psychiki, ponieważ „u podstaw światopoglądu i rozumienia świata każdego narodu leży jego własny system znaczeń przedmiotowych, stereotypów społecznych, schematów poznawczych. Dlatego świadomość człowieka zawsze jest uwarunkowana etnicznie, widzenia świata jednym narodem nie można jednym „przekodowaniem” przełożyć na język kultury innego narodu” (Leontjew A. A. Świadomość językowa i obraz świata // Język i świadomość: paradoksalna rzeczywistość. — Moskwa, 1993. — S. 20). I języki narodów, i językowe obrazy świata poszczególnych ludzi są niepowtarzalne i cenne dlatego, że są narodowe, to znaczy zbudowane na zbiorowym, wielowiekowym doświadczeniu wielkiej wspólnoty narodowej. Beznarodowych języków, podobnie jak beznarodowych kultur, nie istnieje.
Mądrze powiedział kiedyś wielki filozof Hryhorij Skoworoda: „Każdy musi poznać swój naród i w narodzie siebie. Czy jesteś Rusinem? Bądź nim… Czy jesteś Lachem? Bądź Lachem. Czy jesteś Niemcem? Bądź Niemcem. Francuzem? Bądź Francuzem. Tatarem? Bądź Tatarem. Wszystko dobre jest na swoim miejscu i w swoim obliczu, i wszystko piękne jest, co czyste, naturalne, czego nie jest podróbką, nie zmieszane z obcym według rodu”.
Wiadomo, że dosłowny, to znaczy dosłowny przekład dowolnego tekstu z jednego języka na inny zniekształca oryginał. Tak samo przy wulgarnej zmianie językowych upodobań, przy zastąpieniu języka ojczystego innym, rzekomo ojczystym, niszczy się wcześniej zbudowany i w dużej mierze genetycznie uwarunkowany w świadomości jednostki językowy obraz świata — oczywiście, jeśli istnieje i jeśli jest należycie uporządkowany. Czym innym jest znać kilka języków i w razie potrzeby się nimi posługiwać, a czym innym wyrzec się swojego, wypielęgnowanego przez wiele poprzednich pokoleń stosownie do warunków istnienia.
Słowa, pożyczone z obcego języka, okazują się wyszarpane, pozbawione wielu znaczeń przenośnych i skojarzeń ubocznych: Wiśniowy ogródek przed chatą, majowe chrząszcze bzyczą nad wiśniami. Traci się psychologiczny związek z otaczającą rzeczywistością, gwałtownie zawęża się baza dla przeżycia estetycznego i myślenia asocjacyjnego. Tak więc punkt 1 artykułu 3 ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej” należy z pełnym uzasadnieniem oceniać tak samo jak publiczną zachętę do zażywania narkotyków. Humanitarnie? Na pozór jakby tak: przecież chodzi o zaspokajanie potrzeb człowieka. Jaka różnica? Ale w rzeczywistości to jest ukierunkowane na ogłupienie, debilizację osobowości ludzkiej, a w konsekwencji i całego społeczeństwa. Czy więc warto wyrzekać się swojego języka, języka swoich przodków, i przechodzić na obcy?
Tłumaczenie maszynowe
Iryna KOSTENKO, Maryna OSTAPENKO. Popularyzacja tej informacji to nieoceniony wkład w pracę na rzecz konsolidacji narodu ukraińskiego. Jednocześnie te same fakty i świadectwa obalają głupstwa „kanonicznych” ideologemów epoki imperialnej, takich jak „wspólna świętość”, „jednolita narodowość o wspólnych zwyczajach i mentalności”, „wspólna kolebka” i tym podobne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wszystko to jest bardziej niż oczywiste. Jednak odwiedziwszy trzykrotnie wycieczkę w soborze (nie specjalną, a taką, która odbywa się co godzinę każdego dnia roboczego dla wszystkich, którzy kupili bilet i chcą słuchać przewodnika), nie usłyszeliśmy wielu rzeczy ważnych państwowo i narodowo. I właśnie dlatego postanowiliśmy zaproponować informację z kilku autorytatywnych źródeł naukowych radzie naukowo-metodycznej rezerwatu. Bo to właśnie ona tworzy i proponuje podstawę informacyjną tekstu wycieczkowego. 1. „Orda chana Batyja w czasach staroruskich zadała największe zniszczenia i grabieże świątyni” — opowiadają przewodnicy. W Latopisie ruskim oraz pracach naukowych Kostomarowa, Hruszewskiego, Arkasa, Brajczewskiego zaznaczono, że pierwszym w historii Rusi Kijów i Sofię złupiło wojsko Andrieja Bogolubskiego. Stało się to 71 lat przed Batyjem. Pretendując do zwierzchnictwa w państwie ruskim, suzdalski książę splądrował stołeczny Kijów. „Grabili oni całe miasto — pisze kronikarz — i klasztory, i Sofię, i Dziesięcinną Bogurodzicę, i nie było litości dla nikogo: cerkwie płonęły, chrześcijan zabijano (...) i wszystkie świętości zabrali...” Ten najazd stał się zjawiskiem dotąd niespotykanym na Rusi. Kijów zawsze był obiektem politycznych sporów, toczono o niego zaciętą walkę. Ale zdobywając Kijów, nie plądrowano go. „Bogolubski zrujnował Kijów wraz z wszystkim tym, co od wieków było święte dla całej Rusi” — pisał Mykoła Kostomarow. 2. „W 1482 roku Sofię i Kijów ograbiło i zniszczyło wojsko chana Mengli Gireja” — to z tekstu wycieczki. Mychajło Hruszewski pisze, że chan niszczył i grabił Kijów na zlecenie moskiewskiego księcia: „Mengli Girej, zachęcony darami i naleganiami moskiewskiego księcia Iwana, aby szedł na Podole i Kijów, dokonał najazdu na Kijowszczyznę, zdobył Kijów, spalił kijowski zamek, zniszczył kijowskie okolice i z triumfem posłał Iwanowi złotą czaszę i dyskos ze świętej Sofii Kijowskiej”. Zgodzicie się, że w takim kontekście ideologemy o „wspólnej kolebce” czy „jednolitej narodowości o wspólnych zwyczajach i mentalności” nabierają bardzo fałszywego brzmienia. 3. „Graffiti (wydrapane napisy) na ścianach Sofii napisane są w języku cerkiewnosłowiańskim” — opowiadają podczas wycieczki. Językoznawcy Krymski, Szachmatow, Maksymowycz, Szewelow, Żytecki szczegółowo uzasadnili, że językiem potocznym dawnej Rusi był język ukraiński. Tak, u podstaw graffiti leży język cerkiewnosłowiański. Ale pisali je różni ludzie, którzy nie zawsze doskonale władali cerkiewnosłowiańskim (ówczesnym literackim). I tam, gdzie brakowało wiedzy, mimowolnie używali słów i form słów języka potocznego. O tym, że był on właśnie ukraiński, a nie żaden inny, świadczy wiele cech językowych tekstów graffiti. Na przykład wołacz w zwrotach (Pantelejmonie, Sofije, Onufrije), imiona męskie w celowniku mają końcówkę -owi, -ewi (Wasylowi, Pawłowi, Borysowi), formy imion męskich na -o (Marko, Mychałko, Dmytro), imię Wołodymyr pisze się tylko (!) z pełnogłosem -olo- i tak dalej. Dokładniej można się z tym zapoznać w pracach naukowych wymienionych uczonych. 4. „...dwanaście krzyżowych filarów, które dzielą przestrzeń wewnętrzną na pięć naw, filary i łuki galerii...” — przewodnicy bardzo szczegółowo wyjaśniają osobliwości budowy świątyni. Oczywiście taka informacja jest interesująca dla specjalistów i przygotowanych słuchaczy. Ale przeciętny turysta nie zawsze jest zaznajomiony z definicjami dotyczącymi naw, absyd czy kontrforów. To po pierwsze. A po drugie, Sofia to duchowa świętość. Jest bardzo dobre zdanie na ten temat u Skoworody: „Jaki pożytek daje duszy znajomość wymiarów i kształtu Arki?”. Świętość i wielkość Sofii tworzyły osoby i wydarzenia, o których przewodnicy wspominają zbyt pobieżnie lub nie wspominają wcale. W szczególności kijowski metropolita Iłarion, który w Sofii napisał „Słowo o Zakonie i Łasce”. W tym utworze uzasadnił ideę sławy jako archetyp idei narodowej. Mądry metropolita rozumiał, że tylko tworząc własny pozytywny obraz, naród może uświadomić sobie, że jest gospodarzem na swojej ziemi. (Dlaczego nie brać tej mądrości za wzór?) Petro Mohyła w 1633 roku rozpoczął renowację Sofii, lakonicznie informują przewodnicy. Ale metropolita odbudowywał świętość i odnawiał właśnie kijowsko-ruskie prawosławie z ukraińskim językiem nabożeństw w celu podniesienia ducha narodowego. Doktor nauk historycznych Nadija Nikitenko nazywa Mohyłę „najbardziej wyrazistym przedstawicielem kościelno-politycznej koncepcji Ukrainy jako spadkobierczyni Rusi Kijowskiej”. Iwan Mazepa. O sławnym hetmanie warto mówić nie jednym skąpym zdaniem, a tak starannie, jak na przykład informują wszyscy przewodnicy o rosyjskim fabrykancie Demidowie, którego kosztem w soborze położono podłogę. Ale czy może się to równać z tym, co zrobił dla Sofii „hojną ręką w pobożnym zamiarze” Mazepa? Starania hetmana sprawiły, że „metropolia Ruska” zyskała majestatyczne oblicze architektoniczne i stała się ucieleśnieniem idei ukraińskiej państwowości. Mazepę nazywano godnym spadkobiercą księcia Wołodymyra, kontynuatorem jego świętego dzieła. W raporcie komisji benderskiej szczegółowo wymieniono olbrzymie sumy, które hetman przeznaczał na odbudowę i wystrój soboru metropolitalnego. Ogółem za czasów Mazepy na Ukrainie powstały lub zostały odnowione dziesiątki cerkwi i klasztorów. Właśnie za jego hetmanowania Kijów zaczęto nazywać „drugą Jerozolimą”. Świętości. W Sofii przechowywano duchowe skarby, do których co roku przychodziły setki tysięcy pielgrzymów. Najsłynniejsze to Lubiecka ikona Matki Bożej, ikona świętego Mikołaja (Mokrego), relikwie świętego męczennika Makarego. Przy nich działy się liczne cuda, które szczegółowo odnotowano w kronikach. Ale w wycieczkach o tym — ani słowa. (Nawiasem mówiąc, przewodnicy w Mediolanie, Wiedniu, Rzymie poprzez opowiadanie podobnych historii tworzą szczególną aurę informacyjną swoich narodowych świętości). 5. Zgodnie z tekstem wycieczki, po najeździe Batyja państwo Ruś Kijowska, niczym tajemnicza Atlantyda, gdzieś bez śladu znika.
Przypomnijmy, że w ubiegłym roku, z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy, Petro Poroszenko wystąpił z hasłem „25 lat Niepodległości — tysiąclecie państwowości”. Bez wątpienia warto wyjaśnić, z jakich źródeł historycznych korzystał prezydent, formułując właśnie taką tezę. A po wyjaśnieniu — opowiadać o tym turystom. 6. Na pytanie dotyczące pochodzenia nazwy Ukraina przewodnik odpowiedział, że po raz pierwszy pojawiła się ona za czasów Chmielnickiego. Polski uczony Mychajło Krasuski w pracy „Starożytność języka ukraińskiego” (1880 rok) uważa inaczej: „Należy wspomnieć o pochodzeniu nazwy »Ukraina«. To oczywiście żadne »obrzeże« (takiego słowa w języku ukraińskim w ogóle nie ma — jest »okolycia«), ponieważ w XII wieku, kiedy pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o takiej nazwie, obok nie było żadnego państwa, które mogłoby nazwać potężne jeszcze imperium »obrzeżem«. Natomiast prawdopodobne jest, że nazwa »Ukraina« składa się z dwóch słów »u« (czyli »w«, »wewnątrz«) oraz »kraina«. Tak oznaczano metropolię lub ziemie etniczne Rusinów — gospodarzy Rusi Kijowskiej, bez uwzględnienia podległych terytoriów. Czyli Ruś minus podległe jej terytoria równa się U!kraina (»ziemie wewnętrzne«). W języku niemieckim również istnieje podobny termin Inland (in- w, Land — ziemia, kraj), który używany jest w przeciwieństwie do Ausland (zagranica)”. Powstanie tej nazwy było uwarunkowane koniecznością osobnego oznaczenia terytoriów „niekolonialnych”. Ale stara nazwa Ruś zachowywała się przy Ukrainie jeszcze dość długi czas, o czym świadczą liczne dokumenty i kroniki. A Rosja ma do dziedzictwa historycznego i kulturowego Rusi Kijowskiej mniej więcej taki sam stosunek, jak do odpowiedniego dziedzictwa Cesarstwa Rzymskiego (Roma) ma jej dawna kolonia Rumunia (Romania)”. Na zakończenie wycieczki turystów prowadzi się do popiersia Jarosława Mądrego i informuje, że książę przedstawiony jest w tradycyjnym stroju książęcym: „futrzana czapka, płaszcz z fibulą i kosoworotka”. Pozwolę sobie zapytać, z jakich źródeł historycznych naukowcy wydobyli informacje dotyczące kosoworotek jako tradycyjnego stroju książęcego czasów dawnej Rusi? Będziemy wdzięczni za odpowiedź. Nie mamy żadnych wątpliwości, że z dodaniem informacji od wymienionych autorów tekst wycieczki nabierze treści, która będzie odpowiadać artykułowi 26 Ustawy Ukrainy „O muzeach i działalności muzealnej”, a zatem zapewni „formowanie i realizację polityki państwowej w sferze działalności muzealnej”. Sofia Kijowska — „matka cerkwi ruskich”, największa świętość narodu ukraińskiego. Jej tysiącletnia historia składa się z faktów i świadectw, które genialnie rozwiązują problem samoidentyfikacji Ukraińców.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Walentyna STRIŁKO, prezes Międzynarodowego Fundacji Edukacyjnej im. Jarosława Mądrego
Jasne twarze członków chóru przy Boryspilskiej „Proświcie” z 1918 roku (na zdjęciu) uważnie patrzą na nas, jakby pytając: „Czy kochacie Ukrainę równie szczerze jak my?”. Wśród uczestników, od lewej do prawej: 1. Marczenko W. S. (1. w 1. rzędzie), 3. Konopla K. M., 4. Dyrygent chóru Rajewski J. W., 5. Pradka J. J. W 2. rzędzie: 1. Lewczenko A. J., 2. Opryszko M. W., 3. Lewczenko J., 4. Jurczenko M., 5. Koszman M. W 3. rzędzie: 1. Żuk W., 4. Konoplicz M. W 4. rzędzie: 1. Hołowaty M. L., 3. Picz, 4. Sycz, 5. Biłokiń A. Kobiety (od lewej do prawej) 1. rząd: 1. Kudrja P., 2. Hruszewska K. P., 3. Perlatowa, 4. Hubar A. 2. rząd: 1. Hubar M. I., 2. Kudrja M. Z., 3. Hubar K. P., 4. Łohwyn H., 5. Hubar A. P., 6. Koszman O., 7. Zabołotna. Na fotografii sprzed stu lat ktoś starannie podpisał nazwiska każdego uczestnika chóru. Właśnie to dało unikalną możliwość zbadania losów naszych rodaków. Najwięcej informacji, niestety, otrzymujemy z archiwów sowieckiego KGB. Pierwszy z lewej w pierwszym rzędzie — Marczenko Wasyl Stepanowicz, urodzony w 1893 roku, rodem z miasta Boryspola, wykształcenie podstawowe, rachmistrz artelu krawców. Trójka przy UNKWD obwodu kijowskiego 22 grudnia 1937 roku skazała go na rozstrzelanie. Od 1923 do 1933 roku Wasyl Marczenko był kapłanem jednego z boryspolskich kościołów. W zaświadczeniu-charakterystyce Boryspolskiej wiejskiej rady Boryspolskiego rejonu obwodu kijowskiego z 13.XI.1937 roku, znajdującym się w materiałach sprawy karnej, zapisano: „Wydaje się niniejsze zaświadczenie-charakterystykę obywatela wsi Boryspola Marczenki Wasyla Stepanowicza. Rok urodzenia 1895, w tym, że jest chłopem!średniakiem, od początku Rewolucji został popem. Brał czynny udział w powstaniu przeciwko Władzy Radzieckiej w Borysplu w 1920 roku. Pracy społecznie pożytecznej nie wykonuje, ma ścisły związek z nacjonalistami Pietrusiem, Kotko i innymi. Cały czas agituje przeciwko zarządzeniom Władzy Radzieckiej, zwłaszcza,
prowadzi kontrrewolucyjną agitację przeciwko wyborom do Rady Najwyższej. Mówiąc ludności, że trzeba wybrać swoich ludzi, którzy będą bronić naszych ukraińskich nacjonalistycznych interesów i będą niezależni od Związku Radzieckiego, a utrzymywać związek z Polską i Niemcami, wtedy my zniszczymy komunistów. Przewodniczący rady wiejskiej /podpis/ (Syt-nyk) Sekretarz /podpis/ (Sediuk)” [1]. Wasyl Marczenko miał żonę, syna Mykołę i córkę Uljanę. Ale władza nie mogła wybaczyć naszemu rodakowi ani czynnego udziału w boryspolskiej Proświcie, ani wystąpienia przeciwko władzy radzieckiej w Borysplu w 1920 roku. Znaleźli się także współwieśniacy, którzy zeznawali o jego antyradzieckiej działalności. Wyrok oskarżycielski był krótki: „Sprawa nr 14622 Akt oskarżenia W sprawie obywatela Marczenki Wasilija Stiepanowicza, ur. 1893, z art. 54-10 KK USRR. Do Boryspolskiego Rejonowego Oddziału NKWD wpłynęły dane, że w miejscowości Borisply mieszka pop, dawny organizator powstań przeciwko władzy radzieckiej, MARCZENKO Wasilij Stiepanowicz, który przebywając we wsi wśród ludności prowadzi pracę kontrrewolucyjną i przejawia tendencje terrorystyczne wobec aktywu wsi. Na podstawie tych danych Marczenko został przeznaczony do aresztowania. Przeprowadzonym śledztwem ustalono, że MARCZENKO był organizatorem powstania przeciwko władzy radzieckiej w 1920 r., począwszy od rewolucji, a do 1933 r. był popem Kościoła ukraińskiego, agituje przeciwko istniejącemu ustrojowi, k. 3 akt. Marczenko w dniach październikowych uroczystości krytykował święto, śmiał się z haseł i portretów wodzów partii i rządu, wypowiadając się: „Komuniści obchodzą swój karnawał już ostatni rok, 1938 r. Po nich nie zostanie nawet prochu, wszystko ma swój koniec i dla komunistów nadchodzi koniec panowania” (k. 16 akt). W okresie przygotowań do wyborów do Rady Najwyższej Marczenko wśród ludności, w obecności świadka Krasnopira, wypowiadał się: „Władza radziecka cokolwiek podejmie, aby zapewnić wybory na korzyść komunistów, to jednak im się nie uda, nasi ludzie nie śpią ani wewnątrz kraju, ani za granicą, tylko my wszyscy nie możemy spać, trzeba działać zorganizowanie, aby przy wyborach przeszli tylko nasi ludzie, a tę zgraję komunistów nadszedł czas zniszczyć” /k. 16 akt/. W odniesieniu do rozstrzelanych wrogów ludu, a szczególnie o Jakirze, Marczenko z żalem, w obecności świadka Koreckiego, wypowiadał się: „Jakir był dobrym wodzem, kochały go ukraińskie wojska, w razie wojny zdołałby obronić prawa Ukrainy i ona stałaby się wolna, komuniści to wzięli pod uwagę, uczynili go wrogiem ludu i rozstrzelali”, (k. 16 akt). Oskarżony Marczenko w przedstawionym mu oskarżeniu winnym się nie uznał (k. 10 akt). Na podstawie powyższego uważałbym za właściwe: Sprawę śledczą nr 14622 w sprawie Marczenki Wasilija Stiepanowicza, ur. 1893, piśmiennego, żonatego, Ukraińca, obywatela USRR, byłego sługi kultu religijnego, skierować do rozpatrzenia przez TRÓJKĘ KOU NKWD USRR. Informacja: Aresztowany Marczenko W. S. przebywa pod strażą w więzieniu kijowskim i od dnia dzisiejszego został przekazany Trójce KOU NKWD. Dowodów rzeczowych w sprawie nie ma. Pomocnik pełnomocnika podpis (Kaczuk) „Zatwierdzam” naczelnik Boryspolskiego RO NKWD starszy porucznik bezpieczeństwa państwowego (Łapin)” [1]. Jeszcze krótszy był wyrok: „Wypis z protokołu nr 132 posiedzenia Trójki przy Kijowskim Obwodowym Zarządzie NKWD USRR z 22 grudnia 1937 r. Wysłuchano: Sprawę nr 14622 Boryspolskiego RO NKWD w sprawie Marczenki Wasilija Stiepanowicza, ur. 1893, urodzonego i zamieszkałego w Borysplu, obwód kijowski, Ukraińca. Dawny organizator powstania przeciwko władzy radzieckiej, były ksiądz. Postanowiono: Marczenkę Wasilija Stiepanowicza ROZSTRZELAĆ Należący do niego majątek KONFISKOWAĆ Oskarża się o to, że wśród ludności prowadził działalność kontrrewolucyjną, rozpowszechniając prowokacyj-
Tłumaczenie maszynowe
3 kwietnia 2017 roku mija 100 lat od powstania Proświty w Borysplu. Publikujemy badanie o aktywnych działaczach Proświty tego regionu oraz o ich tragicznych losach za czasów sowieckich.
...pogłoski o nieuniknionej zagładzie władzy sowieckiej. Prowadził działalność wywrotową przeciwko wyborom do Rady Najwyższej, wzywając ludność do zorganizowanego działania w celu wprowadzenia do Rady Najwyższej osób wrogo nastawionych do władzy sowieckiej. Wyrażał ubolewanie z powodu rozstrzelania wroga ludu Jakira. Zgodne z prawdą: Sekretarz Trójki /Altsitser/” [1].
W aktach sprawy karnej znajduje się również wypis z aktu o wykonaniu wyroku: „Wypis z aktu. Postanowienie Trójki UK NKWD obwodu kijowskiego z 22 grudnia 1937 r. o rozstrzelaniu Marczenki Wasyla Stepanowicza wykonano 25 grudnia 1937 r. o godzinie 24. Komendant NKWD USRR kapitan plutonu gosudarstwiennego /Szaszkow/” [1].
Miejsce pochówku Wasyla Marczenki jest nieznane. Został on pośmiertnie zrehabilitowany na wniosek syna Mykoły Wasylowicza Marczenki w 1989 roku, w związku z Ukazem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 16 stycznia 1989 roku „O dodatkowych środkach przywrócenia sprawiedliwości w stosunku do ofiar represji, które miały miejsce w okresie lat 30.–40. i na początku lat 50.”. [1].
W czwartym rzędzie, pierwszy z lewej — Hołowatyj Maksym Leontijowycz, ur. 1899, rodem z Borysphola, wykształcenie podstawowe, aktywny uczestnik ruchu antybolszewickiego na Boryspholszczyźnie w latach 1920–1921. Jest to ojciec Bohatera Związku Radzieckiego Hołowatego Jurija Maksymowicza. Od 1934 roku Maksym Hołowatyj mieszkał we wsi Stawysze w obwodzie kijowskim, pracując jako inspektor rejonowego wydziału finansowego. W zaświadczeniu-charakterystyce rady wiejskiej Boryspola z 24 sierpnia 1938 roku, znajdującym się w materiałach sprawy karnej, zapisano: „Wydano (zaświadczenie) obywatelowi miasta Boryspola Hołowatemu Maksymowi Lewkowiczowi w tym, ur. 1899, z pochodzenia społecznego biedak, jego matka wyszła za mąż za obywatela miasta Boryspola Liwszyca, który posiadał następujący majątek: dom, szopę; po śmierci jej męża jego matka Hołowata otworzyła zajazd (postojowy), a za niewypłacanie podatków państwowych jej majątek sprzedano w 1931 roku. Sam Maksym Hołowatyj brał udział w bandach powiatu boryspolskiego. Z Boryspola wyjechał około 1921 roku i od tego czasu do Boryspola nie powrócił”. Przewodniczący rady wiejskiej /podpis/ (Sytnyk). Za sekretarza /podpis/ (Borysenko)”.
Specjalnym posiedzeniem przy NKWD ZSRR 15 października 1938 roku Maksym Hołowatyj został skazany na 8 lat pozbawienia wolności. Z radzieckich obozów koncentracyjnych nie powrócił; zrehabilitowano go w 1958 roku. Główny zarzut wysunięty wobec Maksyma Hołowatego brzmiał: „udział w ukraińskiej nacjonalistycznej organizacji powstańczej”, która stawiała sobie za cel obalenie władzy bolszewickiej na Ukrainie. „Akt oskarżenia. Oskarżenie wobec: Hołowatego Maksyma Leontjewicza, Pałańskiego Stiepana Grigoriewicza, Janowskiego Karpa Dmitriewicza, Gurskiego Iwana Jakowlewicza, Zajca Siemiona Grigoriewicza na podstawie art. 54-2, 54-10 i 54-11 KK USRR
Rejonowy wydział NKWD w Stawyszczach wykrył i zlikwidował ukraińską nacjonalistyczną organizację kontrrewolucyjno-powstańczą, którą założyli byli oficer armii carskiej i uczestnik powstania przeciwko Armii Czerwonej w 1920 roku Złotarow Michaił, były kierownik oddziału sowchozu buraczanego w Hengongu, i aktywny petlurowiec, nauczyciel Hurtowenko Mykoła (obaj skazani w 1938 roku). We wsiach rejonu stawyszczańskiego założono grupy powstańcze, które prowadziły szeroką nacjonalistyczną pracę przygotowawczą do powstania przeciwko władzy sowieckiej, mającego na celu jej obalenie w chwili wojny. Powstanie planowano na okres wojny Polski i Niemiec przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Ponadto uczestnicy tej organizacji prowadzili szeroką działalność dywersyjną w gospodarce narodowej.
W tej sprawie jako aktywni uczestnicy ukraińskiej kontrrewolucyjno-powstańczej organizacji figurują mieszkańcy Stawyszcz z tego samego rejonu: Hołowatyj Maksym Leontijowycz, Pałanski Stepan Hryhorowycz, Janowski Karp Dmytrowycz, Hurskyj Iwan Jakowyczowycz i Zajac Semen Hryhorowycz.
Kontrrewolucyjna organizacja powstańcza stawiała sobie za zadanie obalenie istniejącego ustroju sowieckiego i oderwanie Ukrainy od ZSRR poprzez wywołanie powstania na tyłach Armii Czerwonej w okresie ogłoszenia wojny. W czasie pokoju kontrrewolucyjna organizacja powstańcza prowadziła podrywową działalność antysowiecką, zmierzającą do rozkładu dyscypliny pracy w kołchozie, rozpowszechniała prowokacyjne pogłoski o bliskości wojny i porażce ZSRR w niej, prowadziła wśród kołchoźników agitację antysowiecką, zmierzającą do zdyskredytowania władzy sowieckiej i zerwania jej zarządzeń na wsi, zajmowała się werbowaniem nowych osób do organizacji i przygotowywała je do zbrojnego powstania.
W niniejszej sprawie oskarża się: Hołowatego Maksyma Leontijowycza, urodzonego w 1899 roku, rodem z Boryspola, mieszkańca Stawyszcz w obwodzie kijowskim, Ukraińca, obywatela ZSRR, bezpartyjnego, który w 1921 roku był kandydatem na członka WKP(b), wykluczony za bierność i oderwanie od organizacji partyjnej, z chłopów biednych, do aresztowania pracował jako inspektor w rejonie boryspolskim, za to, że: a) jest uczestnikiem ukraińskiej nacjonalistycznej organizacji powstańczej, został do niej wciągnięty w marcu 1937 roku przez Janowskiego Karpa Dmytrowycza (aresztowany). Jako uczestnik organizacji był gotów do powstania przeciwko władzy sowieckiej w okresie wojny państw faszystowskich przeciwko ZSRR (k. 60); b) z polecenia Janowskiego wciągnął do organizacji nowe osoby: Serafimowycza Ustyna Andrijowycza (poszukiwany), Hurskiego Iwana Jakowyczowycza (aresztowany) i Jaценka Jakowa Iwanowycza (poszukiwany) (k. 61); c) wśród pracowników wydziału finansowego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozpowszechniał prowokacyjne pogłoski o tym, że państwa faszystowskie wkrótce napadną na Związek Radziecki, a ten ostatni zostanie rozgromiony, zaś władza radziecka zostanie zniszczona. Tamże wyrażał ubolewanie z powodu zdemaskowania wrogów ludu — Tuchaczewskiego i innych, twierdząc, że chcieli oni zrobić dla ludu wiele dobrego /k.s. 64/. Hołowatyj Maksym w przedstawionym mu oskarżeniu przyznał się do winy. Obciążają go zeznania i konfrontacje ze współuczestnikami organizacji: Wynnyckim Afanasijem (skazany), Pałanśkim Stepanem (aresztowany) oraz zeznania świadków: Basińskiego Tadeusza, Macharyńskiego Hryhorija i Nadobęnki Iwana /k.s. 57; 70; 100; 101; 102/”. Jego syn Hołowatyj Jurij Maksymowycz godnie walczył na frontach II wojny światowej i w 1943 roku został Bohaterem Związku Radzieckiego, a w 1944 roku zginął. Jego imię nadano Boryspolskiej Szkole nr 1. W drugim rzędzie pierwszy od prawej Koszman Matwij, urodzony w Boryspolu. Stworzył wspaniały zespół bandurzystów, który z powodzeniem występował nie tylko w Boryspolu i okolicznych wsiach, ale także koncertował po Ukrainie. Rodzinę Koszmanów za antyradziecką propagandę okrutnie prześladowała moskiewsko-bolszewicka władza: Koszman Iwan Jakowycz, urodzony w 1888 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, mało piśmienny. Mieszkał w Boryspolu, tymczasowo nie pracował. Trójka przy UNKWD obwodu kijowskiego 27 sierpnia 1937 roku skazała go na 10 lat pozbawienia wolności. Koszman Omelan Herasymowycz, urodzony w 1880 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w Boryspolu, rolnik indywidualny. Trójka przy Kolegium GPU USRR 10 marca 1930 roku skazała go na karę śmierci przez rozstrzelanie. Obaj zostali zrehabilitowani w 1989 roku. W drugim rzędzie drugi od lewej Opryszko Mykoła Wasylowycz, jeden z najaktywniejszych prośwician. Mykoła Opryszko urodził się 6 października 1898 roku we wsi Rohoziw w rejonie boryspolskim w rodzinie miejscowego księdza, gdzie w szczególnym poważaniu były ludowe tradycje i zwyczaje. Uczył się w Połtawskim Seminarium Duchownym, którego nie udało się ukończyć z powodu nagłej śmierci ojca w 1915 roku. Młodzieniec zmuszony był wrócić do domu i zatrudnił się jako nauczyciel w szkole. Jednocześnie był pierwszym pomocnikiem kierownika kółka śpiewaczego Serhija Rajewskiego, syna znanego w Boryspolu księdza. W 1918 roku Opryszko M. W. wykładał w Boryspolskim Ukraińskim Gimnazjum im. Pawła Czubynskiego i był członkiem rady pedagogicznej gimnazjum. Tak zafascynował się pieśnią ludową, że sam zaczął zapisywać ludowe perły. Z czasem przeniósł się do Kijowa, gdzie nauczał i kierował kółkiem bandurzystów Pałacu Kultury Pracowników Przemysłu Spożywczego. Odczuwając brak niezbędnego wykształcenia zawodowego, w 1923 roku wstąpił do Instytutu Muzyczno-Dramatycznego im. M. W. Łysenki na wydział dyrygencko-chórmistrzowski. Jak zaznacza miejscowy krajoznawca Andrij Zyl, po ukończeniu instytutu zaproszono go do pierwszej ukraińskiej kapeli kobziarzy, jednego z wybitnych ukraińskich zespołów muzycznych. W jego repertuarze było około dwustu dum, pieśni historycznych i czumackich. Zespół ten występował na całej Ukrainie, w Powołżu, na Syberii, w Gruzji, Leningradzie, Moskwie, na Dalekim Wschodzie. W kwietniu 1930 roku Mykoła Opryszko został kierownikiem artystycznym kapeli. Wzbogacił jej repertuar utworami M. Łysenki, M. Łeontowycza, K. Bohusławskiego, W. Werchowyncia, a także własnymi opracowaniami pieśni ludowych na bandurę. W Czornuchyńskim Muzeum Literacko-Memoriałowym H. Skoworody można zobaczyć afisz z 1932 roku Wszechukraińskiego Państwowego Teatru Czerwonej Armii, na którym zaznaczono trasy koncertowe „TEKANS” — tak nazywał się Teatralno-Koncertowy Zespół Czerwonoarmiejskiej Pieśni, Muzyki i Tańca. Kierownik — Mykoła Opryszko. Program koncertowy składał się bezpośrednio z występu zespołu, solistów, numerów baletowych, czytania artystycznego. Andrij Zyl, który zbadał życie i twórczość naszego rodaka, pisał: „W związku z reorganizacją sztuki kobziarskiej w marcu 1935 roku kijowska kapela połączyła się z połtawską. W tym samym roku Mykoła Opryszko został kierownikiem nowo utworzonego zespołu bandurzystów Ukraińskiego Komitetu Radiowego. A już w maju słuchacze po raz pierwszy zapoznali się z występem tego sześcioosobowego zespołu, który szybko zyskał popularność wśród słuchaczy Ukrainy. Już w następnym, 1936 roku, zespół wziął udział we Wszechzwiązkowym Festiwalu Radiowym. Za mistrzowskie wykonanie programu jury nagrodziło zespół wyjazdem do Moskwy. Bandurzyści obsługiwali jednostki wojskowe, występowali przed kolektywami pracowniczymi szeregu obwodów Ukrainy, brali udział w różnych kampaniach politycznych. W tym czasie zespół urósł do 25 osób. Oprócz bandurzystów dołączyli do niego poszczególni soliści-śpiewacy. W repertuarze liczono ponad 250 ukraińskich pieśni. W tym zespole z pełną mocą rozkwitł jego talent jako organizatora, kompozytora i śpiewaka. Znacznie powiększył zespół, uzupełniając grupę instrumentalną z bandur skrzypcami, fujarkami, cymbałami, kontrabasami. Był to swoisty model przyszłej orkiestry instrumentów ludowych. Zespół dwa-trzy razy w tygodniu występował w radiu z nowymi programami. W przedwojennych latach zespół pod jego kierownictwem dał ponad tysiąc koncertów w radiu. Twórcza praca jako kierownika zespołu bandurzystów Ukraińskiego Komitetu Radiowego, wykładanie klasy bandury w Kijowskim Konserwatorium Państwowym, szkole muzycznej, Domu Twórczości Ludowej i licznych kółkach amatorskich dały możliwość zgromadzenia wielkiego doświadczenia praktycznego, opanowania bogatego repertuaru. Artysta nieustannie eksperymentował, sprawdzał i utwierdzał w praktyce najlepsze zasady sztuki kobziarskiej. Swoje bogate doświadczenie i praktykę pedagogiczną udało mu się wyłożyć w podręczniku „Szkoła gry na bandurze”, którego na Ukrainie dotąd nie było. W przedmowie do wydania muzykolog M. M. Hordijczuk pisał: „Będąc doskonałym znawcą faktury chóralnej i technicznych możliwości wyrazowych instrumentu, stworzył na podstawie melodii ludowych znaczną liczbę utworów dla różnego składu zespołów chóralnych z akompaniamentem bandury. Szczególnie udane było jego wspaniałe opracowanie pieśni „Oj popłyń, kaczko”, którą śmiało można uważać za klasyczny wzór twórczości tego typu”. Rękopis podręcznika Opryszki datowany jest na 1941 rok. Ale wydać podręcznika wtedy mu się nie udało. Zaczęła się wojna. Zważając na stanowisko, jakie zajmował w sztuce, Mykoła Opryszko mógł ewakuować się na wschód i kontynuować zajęcia ulubioną pracą, ale poszedł na front bronić rodzinnej ziemi i zginął w boju pod Czornuchami 21 września 1941 roku. Jego rękopis przez 26 lat przeleżał w zbiorach Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy, dopóki nie natrafił na niego były uczeń Mykoły Opryszki Andrij Omelczenko. Należycie oceniając znaleziony skarb, wydał go jako osobną książkę w 1967 roku. Z tego podręcznika bandurzyści uczą się do dziś. Trzytysięczny nakład w mgnieniu oka rozszedł się wśród miłośników sztuki kobziarskiej. Już w następnym, 1968 roku, drugi uczeń Mykoły Opryszki, Jakiw Pryłypko, w recenzji „Skarb zwrócony narodowi”, wydrukowanej w piątej księdze czasopisma „Twórczość ludowa i etnografia”, pisał o konieczności drugiego wydania podręcznika „Szkoła gry na bandurze” i podkreślał: „Dziedzictwo utalentowanego artysty powinno służyć na radość ludziom, dla których tworzył i za których oddał życie” [3]. W drugim rzędzie na fotografii pierwszy od lewej Łewczenko Andrij Jakowycz, urodzony w 1892 roku, rodowity boryspolanin, wykształcenie średnie, agronom Boryspolskiego Rejonowego Wydziału Rolnictwa. Trójka przy UNKWD obwodu kijowskiego 28 kwietnia 1938 roku skazała go na karę śmierci przez rozstrzelanie za udział w Boryspolskim powstaniu antybolszewickim w 1920 roku oraz antyukraińską propagandę. W zaświadczeniu-charakterystyce Rady Wiejskiej w Boryspolu z 16.02.1937 roku, znajdującej się w materiałach jego sprawy karnej, zaznaczono: „Dana ta (charakterystyka) za Łewczenkę Andrija Jakowycza w tym, że urodził się we wsi Boryspol w rodzinie kułaka, ojciec jego miał 22 dziesięciny ziemi, 3 konie, 2 krowy, oprócz tego ojciec zajmował się handlem mięsem. Sam Andrij Łewczenko po rewolucji miał 5 dziesięcin ziemi. Ale rolnictwem nie zajmował się, a był cały czas urzędnikiem-agronomem. W życiu społecznym wsi żadnego udziału nie brał. Przewodniczący Rady Wiejskiej /podpis/ (Sytnyk). Za sekretarza /podpis/ (Borysenko)”. „Akt oskarżenia w sprawie śledczej nr 16511 w sprawie oskarżenia: Łewczenki Andrija Jakowycza o przestępstwa przewidziane w art. 54-2, 54-11 Kodeksu Karnego USRR. Boryspolski Rejonowy Oddział NKWD wykrył i zlikwidował kontrrewolucyjną organizację powstańczą stworzoną w 1936 r. przez ukraińskiego nacjonalistę, byłego oficera denikinowskiego Łemenczuka Dmytra Hryhorowycza. Na podstawie zeznań uczestnika tej organizacji Pyłypejki Kyryła Andriowycza obciąża się go o aktywną kontrrewolucyjną działalność powstańczą i o przynależność do organizacji — Łewczenkę Andrija Jakowycza, na podstawie czego został aresztowany. W procesie śledztwa ustalono, że Łewczenko w przeszłości był aktywnym petlurowcem, ukraińskim nacjonalistą, przez szereg lat prowadził kontrrewolucyjną działalność nacjonalistyczną. Na podstawie powyższego oskarża się: Łewczenkę Andrija Jakowycza, ur. 1892 r., rodowitego i mieszkańca Boryspola, Ukraińca, obywatela”
obywatelstwa ZSRR, bezpartyjny, kułak, w 1918 r. służył u Petlury na stanowisku kasjera przy Centralnej Radzie. W 1934 r. został skazany na 1 rok robót przymusowych za sabotaż w kołchozie. Jest aktywnym uczestnikiem kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, do której został zwerbowany w 1937 r. przez kułaka Pyłypejka K.S. Prowadził kontrrewolucyjną działalność sabotażową w rolnictwie. Jako planista w rejonowym oddziale rolnictwa z celami sabotażowymi przeprowadzał planowanie powierzchni zasiewów w kołchozach. Szerzył oszczerstwa na temat Rządu Radzieckiego, prowadził kontrrewolucyjną agitację w kwestii Konstytucji Stalinowskiej. Lewczenko przyznał się do winy w przynależności do kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej”. „Wypis z protokołu nr 229 posiedzenia Trójki UNKWD obwodu kijowskiego z dnia 28.04.1938 roku. Słuchano: 31. Sprawa nr 16511, grupy operacyjnej w Perejasławiu/Boryspolskiego Rejonowego Oddziału NKWD/ w sprawie oskarżenia: Lewczenko Andrij Jakowycz, ur. 1892 r., pochodzenie i zamieszkanie m. Boryspol, obwód kijowski, Ukrainiec, kułak, służył w armii petlurowskiej, był na stanowisku kasjera przy Centralnej Radzie, karany. Postanowiono: Lewczenko Andrij Jakowycz — rozstrzelać. Osobiście należący majątek — skonfiskować. Z oryginałem zgodne: Sekretarz Trójki UNKWD obwodu kijowskiego Altzicer”. Wyrok wykonano 20 maja 1938 roku, o czym sporządzono odpowiedni akt. „Wypis z aktu Wyrok Trójki UNKWD obwodu kijowskiego, prot. nr 234 z dnia 10 maja 1938 r. nad skazanym na rozstrzelanie Lewczenko Andrijem Jakowyczem, ur. 1892 r., wykonano 20 maja 1938 r. o godz. 23. Komendant NKWD /podpis/ Zarząd NKWD Komendantura nr 2 obwodu kijowskiego”. Miejsce pochówku Andrija Lewczenki jest nieznane. Został zrehabilitowany w 1963 roku. W drugim rzędzie na fotografii trzeci od lewej to brat Andrija Lewczenki — Lewczenko Jakiw. Pierwsza od lewej na fotografii w pierwszym rzędzie to Kudria Pełahija, urodzona w Boryspolu, jedna z najaktywniejszych uczestniczek chóru, śpiewaczka, przez piętnaście lat była przykuta do łóżka. Pod koniec życia często wspominała chór proświtański i cicho śpiewała „Szcze ne wmerła Ukrajina”. Na fotografii jest wiele kobiet z rodziny Hubarów: Hubar A., Hubar M. I., Hubar K. P., Hubar A. P. O życiu tych opiekunek domowego ogniska jest mało informacji. A oto z mężczyznami z tej rodziny władza radziecka rozprawiła się okrutnie: HUBAR Hryhorij Iwanowycz, urodzony w 1889 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Boryspol, tymczasowo nie pracował. Postanowieniem Kolegium GPU USRR z dnia 17 marca 1930 roku wysiedlony na 3 lata poza granice Ukrainy. Zrehabilitowany w 1989 roku. W drugim rzędzie na fotografii czwarta to aktywna chórzystka Łohwyn H. Jej rodzinę bolszewicy zniszczyli prawie w całości: Łohwyn Hryhorij Stepanowycz, urodzony w 1891 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Boryspol, tymczasowo nie pracował. Trójką przy UNKWD obwodu kijowskiego 27 czerwca 1937 roku skazany na 10 lat pozbawienia wolności. Z radzieckich obozów koncentracyjnych nie powrócił. Zrehabilitowany w 1989 roku [2]. Łohwyn Mykoła Pawłowycz, urodzony w 1901 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Boryspol, chłop-indywidualista. Kolegium GPU USRR 5 marca 1930 roku wysiedlony na 3 lata poza granice Ukrainy. Z radzieckich obozów koncentracyjnych nie powrócił. Zrehabilitowany w 1989 roku [2]. Łohwyn Pantełej Semenowycz, urodzony w 1889 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Kijowie, ochroniarz w handlu obwodowym. Trójką przy UNKWD obwodu kijowskiego 5 września 1938 roku skazany na rozstrzelanie. Wyrok wykonano 7 września 1938 roku. Miejsce pochówku nieznane. Zrehabilitowany w 1989 roku [2]. Łohwyn Choma Stepanowycz, urodzony w 1875 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Boryspol, tymczasowo nie pracował. Trójką przy UNKWD obwodu kijowskiego 29 grudnia 1937 roku skazany na rozstrzelanie. Wyrok wykonano 8 stycznia 1938 roku. Miejsce pochówku nieznane. Zrehabilitowany w 1959 roku [2]. Łohwyn Pyłyp Semenowycz, Łohwyn Wasyl Semenowycz, Łohwyn Iwan Semenowycz zostali rozstrzelani lub zesłani do obozów koncentracyjnych, z których na Ojczyznę nie powrócili. Trzeci w czwartym rzędzie Pic Tymofij Kyryłowycz, urodzony w 1883 roku, chłop z Boryspola. Z wykształceniem podstawowym, bezpartyjny, do 1914 roku służył jako odbiorca ładunków na przystani w m. Odessie. Do 1920 roku był w niewoli. Od 1920 roku w m. Boryspolu zajmował się rolnictwem. Nie był sądzony ani objęty śledztwem. Jego syn, Pic Pawło Tymofijowycz, urodzony w 1914 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie wyższe, który mieszkał w m. Boryspol, był bibliotekarzem biblioteki rejonowej. Sądem obwodowym w Kijowie 10 kwietnia 1937 roku skazany na 4 lata pozbawienia wolności. Zrehabilitowany w 1990 roku. Antonowi Biłokoniowi cudem udało się przeżyć, ale represyjna machina radziecka zniszczyła wielu z jego sławnej rodziny: Biłokiń Wołodymyr Fedotowycz, urodzony w 1870 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, słabo wykształcony. Mieszkał w m. Boryspol, tymczasowo nie pracował. Trójką przy UNKWD obwodu kijowskiego 22 grudnia 1937 roku skazany na rozstrzelanie. Wyrok wykonano 28 grudnia 1937 roku. Miejsce pochówku nieznane. Zrehabilitowany w 1989 roku. Biłokiń Pawło Wołodymyrowycz, urodzony w 1903 roku, m. Boryspol, Ukrainiec, wykształcenie podstawowe. Mieszkał w m. Boryspol, tymczasowo nie pracował. Sądem obwodowym w Nowosybirsku 1 kwietnia 1942 roku skazany na 10 lat pozbawienia wolności. Zrehabilitowany w 1966 roku. Losów pozostałych uczestników chóru na razie nie udało się zbadać, ale z tej fotografii zawsze będą patrzeć na nas wiecznie młodzi boryspolscy proświcianie, którzy przez całe swoje krótkie życie dumnie nieśli w sercu wielką miłość do Ukrainy. Ortografia i interpunkcja dokumentów zachowana. Wykorzystane źródła: 1. Centralne Państwowe Archiwum Organizacji Społecznych. Sprawa 14622. 2. Zrehabilitowani przez historię. Obwód kijowski. Cz. 2. 3. Andrij Zyl. Bandurzysta Mykoła Opryszko.
Tłumaczenie maszynowe
— Proszę opowiedzieć, czym Pan się zajmował, zanim stanął Pan na czele „Domu Ukraińskiego”. — Działalnością duchową, społeczną i oświatową. Wcześniej kierowałem obwodową federacją organizacji „Kozacki Hopak” w Iwano-Frankiwsku. Po przybyciu do stolicy kierowałem kijowską federacją obwodową. Stworzyłem sieć sekcji „Kozackiego Hopaka” przy klubach sportowych. Po Rewolucji Godności zaproponowano mi objęcie stanowiska szefa „Domu Ukraińskiego”. Przedsiębiorstwo było zniszczone w 70%, pozostały praktycznie tylko ściany. A teraz, wchodząc do „Domu Ukraińskiego”, mogą Państwo zobaczyć, że zrobiono wiele. Oto kilka liczb. Jeśli w 2015 roku przeprowadziliśmy około tysiąca wydarzeń, to w 2016 – ponad cztery tysiące, a od początku tego roku – ponad dwa tysiące wydarzeń. Wyremontowano wszystkie gabinety, pomieszczenia administracyjne, sale konferencyjne. Dziś przedsiębiorstwo jest w pełni odnowione i rozwija się. Jeszcze przed uchwaleniem przez Radę Najwyższą Ukrainy ustawy „O dekomunizacji” „Dom Ukraiński” odrzucił symbole komunistyczne. Z szacunkiem odnosimy się do dziedzictwa kulturowego, ale symbole komunistyczne nie mogą znajdować się na tak poważnych instytucjach państwowych. — Jakie są główne kierunki działalności „Domu Ukraińskiego”? — Zgodnie ze statutem pełnimy funkcje reprezentacyjne: organizacja wydarzeń Prezydenta, Gabinetu Ministrów, Rady Najwyższej Ukrainy, Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony. Oprócz tego jesteśmy zorientowani na klienta VIP o znaczeniu narodowym. Z drugiej strony jest to platforma dla organizacji społecznych i ruchów patriotycznych. Pojawiła się u nich możliwość komunikowania się między sobą. — Jakie znaczące wydarzenia mógłby Pan wymienić? — Takich wydarzeń jest wiele. Skupię uwagę na tym, że „Dom Ukraiński” wziął na siebie taką funkcję, jak narodziny idei narodowej. Dlatego główne siły, które staramy się przyciągnąć na naszą platformę, reprezentują sfery kultury, duchowości, medycyny i sportu. To cztery filary, na których buduje się osobowość. Mamy wiele innych innowacji, ale właśnie te cztery pozycje staną się fundamentem narodzin ukraińskiej idei narodowej. — Ma Pan zbyt wysokie opłaty za wynajem, nie wszyscy mogą sobie na nie pozwolić. Na przykład z tego powodu Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” zrezygnowało z przeprowadzania swoich wydarzeń w „Domu Ukraińskim”. — Wcześniej, kiedy prąd i gaz kosztowały grosze, można było mówić o innej cenie. Do tego nie jesteśmy finansowani z budżetu państwa, a funkcjonujemy w relacjach rynkowych. Aby jakoś przetrwać, jesteśmy zmuszeni zarabiać na usługach VIP. Ale będziemy starali się robić wszystko, aby organizacje patriotyczne, w tym „Proświta”, były obecne na naszej platformie. — Wśród afiszy Pańskich wydarzeń zdarzają się rosyjskojęzyczne. Jak może Pan to skomentować? — Takie przypadki zdarzają się, gdy dotyczy to działalności międzynarodowej. Ogólnie mamy wymóg – tylko język ukraiński. I tego formatu będziemy trzymać się zawsze. — Wcześniej w „Domu Ukraińskim” była Świetlica Kobziarska. Czy istnieje ona teraz? — Tak. Do tego jest zmodernizowana. Chciałoby się, aby powstała na większej powierzchni, ale na razie kwestia rozbija się o aspekt finansowy. — Na ile jest Pan zadowolony ze swojej pracy w czasie, gdy kieruje Pan „Domem Ukraińskim”? — Od 1991 roku „Dom Ukraiński” praktycznie nie był rekonstruowany, jeśli nie brać pod uwagę sali koncertowej. W ciągu ostatnich dwóch i pół roku w rekonstrukcję przedsiębiorstwa zainwestowano ponad 10 mln hrywien i nie są to środki budżetowe, a pomoc wolontariacka. W szczególności odnowiono ścianę od strony ulicy Triochswiatytelśkiej. Staramy się robić wszystko, aby panował tu ukraiński duch i ukraińska kultura. Aby „Dom Ukraiński” stał się tym centrum, które będzie prezentować Ukrainę jako silne państwo. Jeśli dwa i pół roku temu prawie wszyscy pracownicy przedsiębiorstwa porozumiewali się po rosyjsku, to teraz większość przeszła już na ukraiński. — Jakie są plany „Domu Ukraińskiego”? — Obecnie staramy się zrealizować nasz cel strategiczny – stać się centrum idei narodowej. Na jego realizację pewnie pójdą lata. Ale już dziś aktywnie propagujemy tę misję, którą wzięliśmy na siebie, staramy się maksymalnie przekazywać ją w przestrzeni informacyjnej ludziom. — Jak ocenia Pan stan, w jakim dziś znajduje się Ukraina? — Stan jest skomplikowany. Z jednej strony rozumiemy, że oprócz kluczowych osób, które zmieniły się na politycznym olimpie, w terenie do 60% pozostało ludzi starego myślenia, o pozycjach komunistycznych. Z drugiej – trwa wojna na wschodzie, której przyczyną jest wieloletnia propaganda „ruskiego miru” na tych terenach. Ale mimo wszystkich problemów Ukraina ma wielką przyszłość. — W kraju zarejestrowano ponad 300 partii politycznych. Niedawno stanął Pan na czele Partii Politycznej „Dom Ukraiński”. Jaka była potrzeba tworzenia nowego projektu politycznego? — W tym projekcie zawarta jest ciekawa składowa ideologiczna – chrześcijańska demokracja. Mówimy o tym, że oprócz praw i wolności człowiek powinien mieć odpowiedzialność przed Bogiem, rodziną, swoim narodem. Dziś różne wyznania chrześcijańskie ciągle kłócą się między sobą, ich wzajemne relacje mają charakter destrukcyjny, niszczycielski. Wojny religijne nie powinny wpływać ani na suwerenność, ani na bezpieczeństwo kraju, ani na jego rozwój. Nasza zasada ponadwyznaniowości mówi o tym, że moralność chrześcijańska i interesy państwowe muszą być ponad wszystko. Od 1991 roku na Ukrainie nie stworzono żadnej partii ideologicznej. Wierzę, że właśnie nasza ideologia będzie w stanie zjednoczyć naród ukraiński, dlatego mówimy o gospodarzu, o rodzinie, o rodzicach, o szacunku do starszego pokolenia. I kiedy to, co materialne, i to, co duchowe, schodzą się w jednym wektorze, to taki naród jest niezwyciężony. — Jak spędza Pan wolny czas? — Poświęcam go swojej rodzinie. Preferuję aktywny wypoczynek. Mieszkam w prywatnym domu z ogrodem i warzywnikiem, więc pracy nie brakuje. Jestem duchownym, dlatego nie mogę używać walki wręcz i trzymać w rękach broni, ale w duszy jestem wojownikiem. Jestem pewien, że z Bożą pomocą, konkretnymi codziennymi sprawami będziemy w stanie zmienić Ukrainę i podarować jej nadzieję na przyszłość. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. W lipcu 2014 roku Międzynarodowe Centrum Wystawienniczo-Kongresowe Kijowa „Dom Ukraiński” objął Jurij Stelmaszczuk. O tym, co udało się osiągnąć w tym czasie, nasza rozmowa z panem Jurijem.
Tłumaczenie maszynowe
Film o Łesi Ukraińce W bibliotece im. Pawła Usenki w rejonie dnieprowskim stolicy zaprezentowano film poświęcony Łesi Ukraińce. Podstawą obrazu są fragmenty monodramu Julii Sak „Bez nadziei mam nadzieję”. Państwowa instytucja naukowa „Wydawnictwo Encyklopedyczne” zaprezentowała pierwszy tom „Wielkiej encyklopedii ukraińskiej”, który ukazał się przy wsparciu Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii w ramach programu „Książka ukraińska” w 2016 roku. „Wielka encyklopedia ukraińska” to uniwersalne wielotomowe usystematyzowane wydawnictwo encyklopedyczne, pierwsza wielka uniwersalna encyklopedia Ukrainy, która ukazuje się w czasach niepodległości. Pierwszy tom encyklopedii to 592 strony zawierające około 1700 artykułów encyklopedycznych (litery „A-Akc”). W encyklopedii zamieszczono ponad 1000 kolorowych ilustracji: zdjęć, rysunków, schematów, tabel, diagramów oraz ponad 35 map. W przygotowaniu pierwszego tomu wzięło udział ponad 300 wiodących naukowców Ukrainy. W Wielkiej Sali Konferencyjnej Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, gdzie prezentowano wydawnictwo, zebrali się akademicy, pracownicy instytucji naukowych, wykładowcy szkół wyższych oraz zespół redakcyjny „WEU”. Swoje gratulacje dla twórców narodowego wielkoskalowego projektu wydawniczego przekazali Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko oraz Przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Andrij Parubij. Za znaczące wydarzenie dla NAN Ukrainy i ukraińskiego społeczeństwa uznał wiceprezes NAN Ukrainy Anatolij Zahorodnij wydanie pierwszego tomu encyklopedii. Doktor nauk fizyczno-matematycznych Maksym Stricha, wspominając o sceptycyzmie, z jakim przyjmowano na początku ten pomysł, podkreślił, że Ukraina po raz kolejny udowodniła, iż ma prawo do swojej encyklopedii, która jest intelektualnym paszportem narodu i państwa. Mówcy podkreślali, że ten projekt stał się możliwy dzięki wsparciu państwa. Kierownik zespołu autorskiego „WEU”, kandydat nauk historycznych Ałła Kyrydon, opowiedziała o dalszych planach wydawnictwa encyklopedycznego. Przede wszystkim jest to wydanie wersji drukowanej „WEU”, do 2026 roku planuje się wydać prawie 30 tomów. Po drugie, jest to stworzenie rozszerzonej wersji elektronicznej encyklopedii, a wreszcie – funkcjonowanie portalu elektronicznego, co pozwoli zrealizować w praktyce ideę stworzenia narodowej encyklopedii, odpowiadającej współczesnym tendencjom zglobalizowanego świata informacyjnego. Biuro prasowe Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii Eduard OWCHARENKO Julia Sak wraz z reżyserką Ołhą Tychyną-Janowską pracuje nad solowym projektem. W jej repertuarze znajdują się monodramy „Nika Turbina. Lot”, „Zagadka Wiery Chołodnej”, „Melodia miłości” (według utworów Zinowiji Duszkowej), „Szekspir. Goethe”, „Chwila i wieczność” (poświęcony poetce Linie Oszerowej), „Siedem kobiecych historii”, spektakl-koncert „Wielostronność”. Znaczna część twórczości artystki poświęcona jest tematyce ukraińskiej. W szczególności w jej repertuarze znajdują się „Motywy żałobne” Pawła Tychyny, „Marusia Czuraj” Liny Kostenko, „Roksolana” Pawła Zahrebelnego. Jako pierwsza wśród ukraińskich artystów zaczęła wykonywać utwory poetyckie współczesnej pisarki Marii Morozenko. Planuje zagrać w monodramie według utworów Mykoły Hohola. Oprócz tego Julia aktywnie występuje w filmach. Stworzenie spektaklu według utworów Łesi Ukrainki w 2006 roku zaproponowało kierownictwo Domu Aktora Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. Z tą inscenizacją Julia Sak objechała wiele miast Ukrainy, była na występach gościnnych na Białorusi. Obecnie jest zaproszona ze spektaklem na Wołyń. Zaprezentowany film stworzono w studiu „Złoty Feniks”. Weszły do niego fragmenty spektaklu „Bez nadziei mam nadzieję”, nakręcone w różnych latach. Tutaj widzowie mogą zobaczyć przeżycia Lubaszy z „Błękitnej róży”, dzielną Kasandrę z dramatu pod tym samym tytułem, niepowtarzalną Mawkę z „Pieśni leśnej”, a nawet Łesię Ukrainkę (wiersz poświęcony pamięci Serhija Merżynskiego).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
języka, nie dawali wiary. Przecież szacunek do języka to szacunek do narodu, który powierzył ci stery państwa, wśród którego się urodziłeś lub żyjesz. Taką pełną szacunku postawę, a co najważniejsze – zakorzenienie w ojczystej ziemi, czuje się w artystycznym, obrazowym języku Iwana Pyłypenki. Ale nie tylko tym zachwycają jego płótna. Ich konstrukcja kolorystyczna opiera się na półtonach, gdzie w niezgłębionej tajemnicy nieziemskiej mgły zlewa się wewnętrzny świat artysty ze światem natury. I znów przypominają się słowa jego nauczyciela, Mykoły Storożenki. To on mówił, że Pyłypenko „intuicyjnie (to jego ład) słyszy tajemnicę bez konfliktu – on poznaje tajemnicę tajemnic bieli i czerni oraz „wydobywa” inkarnat bieli z „wrogiej” ciemności nieruchomego, żywotność rzeczywistości białego ciała, u podstaw którego leży obraz bieli – tego Tronu światła cherubinów”. Jak tu nie wspomnieć o chińskim malarstwie, gdzie kolor należy do wiecznie nieobecnego, symbolicznego świata. „Mglista aura”, powietrzny woal, który ukrywa wszelkie zewnętrzne punkty orientacyjne przestrzeni, służy jako swoisty ekran, wywołujący szczególne wewnętrzne duchowe olśnienie. Jeśli chodzi o rozmycie formy w umownej przestrzeni i neutralnym tle całości oraz detali, to go nie ma. Dzieje się tak dlatego, że artysta mimo wszystko nie odrzuca w rysunku linii i dekoracyjności obrazu. W ten sposób wszystko razem – od zamysłu po realizację – czyni jego obrazy uduchowionymi, wysoce estetycznymi i wyrafinowanymi. Gdyby Mykoła Storożenko był obecny na jubileuszowej wystawie swojego ucznia-następcy, to zapewne powiedziałby o nim, tak jak dziesięć lat temu: – O swoim uczniu, koledze, o jego wysokiej twórczości mówię: Iwan Pyłypenko – to artysta! A co jest wyżej? Chyba tylko: Twórca. Twórca – to BÓG. przyjęli bardzo dobrze i to zainspirowało do dalszej pracy nad udoskonaleniem programu „Czerwoną różę daruję tobie”. Wszystkie numery programu są w języku ukraińskim. – Czy ma Pan plany dotyczące dalszej działalności koncertowej? – Zaproszono nas z tym programem do Czerniowiec i Złotonoszy. W czerwcu zamierzamy odwiedzić Monachium (Niemcy). A w dalszej perspektywie – tworzenie nowych koncertów-spektakli. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Walerija OŁEJNYKA
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła CYMBALIUK Na wernisażu jubilata znajduje się ponad sześćdziesiąt płócien. Pierwsza część to w większości ławrska seria pejzaży: „Ławrska dzwonnica”, „Świątynia wszystkich świętych”, „Ławrska drukarnia”, „Ławrska jesień”, „Świątynia refektarzowa w Ławrze”, „Wiosna na pieczarach” i inne. „Uławrowiony Iw-An (od Antów z rodu Pyłypenkiw) — mówił Storożenko jeszcze dziesięć lat temu — wrośnięty w ławrskie wzburzone wzgórza, w ożywione niziny, ukryte w świętość, w sanktuarium: „Ławra”. Iw-An wszczepiony w Ducha ziemi, w Dusze świętych, w magnetyzm blasku złotych kopuł, które nad Dnieprem (między Iżewskiem a Hileją)… tutaj jest epicentrum, stąd biały promień…”. Porównywał jego obrazy do białych ptaków-duchów na płótnach, które na trampolinach — dziełach są gotowe do wzlotu w wieczność. Dzisiejsza ekspozycja „białych ptaków-duchów” zaczęła się od niewielkiego „Portretu”, który osobno i skromnie wisiał przy wejściu: jasna maskowata twarz z przymrużonymi czy wręcz zamkniętymi oczami, w prawej dłoni — świeca. Asocjacyjnie w pamięci od razu wypływa „Autoportret ze świecą” Tarasa Szewczenki. I jako echo z nim — portret Tarasa autorstwa Mykoły Storożenki, który otwiera pierwsze strony jego artystyczno-filozoficznego Kobziarza — „Mój Szewczenko”. W eseju „Spowiedź przed Autoportretem ze świecą” pisał: „Z czołem w niebiosa. Siedlisko myśli i obrazów. // On zjawą swoją wypełnia przestrzeń, // życiem swoim dopełnia życie, by znakami duszy ożyć // czoło — siedlisko, święta droga do świątyni — idę na pielgrzymkę… // Nad świątynią świeca — do nieba głos. // Płonie w dłoni Twórcy…”. Do tego nieziemskiego światła — nie po prostu bieli — artysta Pyłypenko kroczył nie jeden rok ciernistą drogą. Jeszcze w latach studenckich, które przypadły na tak zwany okres przebudowy, kolorystyka jego płócien (na przykład „Kopuły w Baku”, 1985 r., „Anioły”, 1995 r.), w tym także wystawionych kilka bułgarskich i azerskich pejzaży, ukazuje nam rękę jakoby zupełnie innego artysty. Wszystkie one wykonane są w minorowo-ciężkich, ciemnych tonach, od których wieje smutkiem, niepokojem, oczekiwaniem nieprzewidywalnego. Autor wyjaśniał, że dla niego był to okres nie najlepszego życia i twórczości. Wtedy, pod koniec lat 80. — na początku lat 90., było to typowe dla wielu twórców. Więc można go zrozumieć, gdyż każde dzieło artystyczne jest przede wszystkim odzwierciedleniem psychofizycznego stanu twórcy, co odbija się na postrzeganiu świata i tworzeniu obrazów. W 1992 roku, dzięki pomocy przyjaciół-artystów, Pyłypence udało się wyjechać do Wielkiej Brytanii, do miasteczka Cheltenham. (To już później staną się zwyczajnymi jego twórcze wyjazdy do Włoch, Niemiec, Francji, Holandii, Norwegii, Chin, Kanady i dziesiątek innych krajów). Nowi angielscy znajomi, którzy wystosowali mu zaproszenie i przyjmowali za granicą, byli małżeństwem. On — ksiądz, ona — wykładowczyni języka francuskiego i niemieckiego w miejscowym college'u. Przez dwa miesiące pobytu Iwan odwiedził wiele muzeów i galerii, bezpośrednio poznał dawne i nowoczesne sztuki Zachodu. Jedyne, co przeszkadzało, to słaba znajomość angielskiego. Jakie znaczenie dla życiowego sukcesu i po prostu ludzkiej godności ma bezbłędne władanie językiem, czy to ojczystym czy obcym, zrozumiał na obczyźnie. Opiekunowie zapoznali go z miejscowymi Ukraińcami-emigrantami. W ukraińskim klubie, do którego zawitał, gospodarze od razu zapytali: „Znasz język ukraiński?”. Dla nich, którzy przyjechali na obczyznę pół wieku temu, było to ważne. Jak i znajomość angielskiego. W Wielkiej Brytanii, opowiadali potem rodacy, nic, co dotyczy oceny godności człowieka, nie jest drugorzędne. Zwłaszcza — język. U nich bardzo ważne jest poprawne mówienie po angielsku. Kiedy usłyszeli, że u nas nawet prezydenci nie znają ka” (muz. Jurija Wasylkiwskiego, sł. Wołodymyra Buhy), „Pieśń Ostapa Bendera” (muz. Maksyma Szorenkowa) oraz inne. Baletmistrz zespołu, zasłużona artystka Ukrainy Lilija Czernous, przygotowała numery taneczne. — Ile trwało przygotowanie teatralizowanego koncertu? — Pół roku. Po raz pierwszy wystąpiliśmy z nią w listopadzie ubiegłego roku w Centralnym Szpitalu Klinicznym Państwowej Służby Granicznej Ukrainy. To był ważny egzamin, gdyż wśród naszych widzów byli żołnierze ATO. Występ Tak Mykoła Storożenko nazwał Iwana Pyłypenkę — niezwykle ciekawego i oryginalnego artystę, kolegę, docenta Warsztatu malarstwa świątynnego i kultury w jednym ze swoich artykułów, poświęconych jego twórczości. Pozostał on w rękopisie, nad którym Mykoła Andrijowycz pracował w ostatnich dniach swojego życia, ale nie zdążył go dokończyć. Narodziny młodego talentu obserwował niemal od pierwszych jego kroków w wysoką sztukę. Pyłypenko był jego studentem, a później, sześć lat po ukończeniu Instytutu Artystycznego, pod jego kierunkiem odbywał staż w warsztatach twórczych asystentury przy Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury. Obecnie były uczeń zastąpił Storożenkę na stanowisku kierownika Warsztatu. Ale niewidzialna, duchowa więź z Mistrzem szczególnie odczuwalna jest na jubileuszowej wystawie Iwana Pyłypenki, która otworzyła się w Akademii.
Tłumaczenie maszynowe
W Kongres-Holi na Placu Lwowskim w stolicy odbył się koncert teatralizowany artysty ludowego Ukrainy Anatolija Hnatiuka „Czerwoną różę daruję tobie”, w którym wziął udział Akademicki Zespół Pieśni i Tańca Państwowej Służby Granicznej Ukrainy. Do tego koncertu A. Hnatiuk szedł 20 lat. Dzisiaj pan Anatolij jest gościem „Słowa Proświty”. — Od czego zaczynała się Pana działalność koncertowa? — Mój wykładowca na uczelni, która wtedy nazywała się Kijowski Państwowy Instytut Teatralny im. I. Karpenki-Karego, Ołeksandr Mychajłow mówił, że koniecznie będę występował na scenie jako piosenkarz. Jestem wdzięczny za jego szkołę, za to, że dostrzegł we mnie piosenkarza i pomógł zrealizować moje marzenia. W 1996 roku mój brat, artysta ludowy Ukrainy Mykoła Hnatiuk, zaproponował, abyśmy wspólnie wykonali piosenkę „Oj, smereko”. Nasz wspólny występ odniósł sukces, a piosenka stała się popularna. Po tym było niemało występów, zarówno solowych, jak i zbiorowych. Ale chciało się przygotować program, w którym brzmiałaby nie tylko piosenka, ale żeby był to teatralizowany, sceniczny koncert. Do tego marzyłem o występie razem z orkiestrą symfoniczną. Częściowo marzenie udało się wcielić w życie podczas spektaklu-koncertu „Ukraiński romans. Nostalgia”, który był prezentowany w repertuarze Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Przy akompaniamencie orkiestry teatru (główny dyrygent, zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Hdański) rozbrzmiewały ukraińskie romanse klasyczne i współczesne. W spektaklu grałem rolę naczelnika stacji i wykonywałem kilka piosenek. Chciałbym podziękować chórmistrzowi naszego teatru, zasłużonemu artyście Ukrainy Anatolijowi Nawrockiemu. Ma on wielką szkołę kształcenia solistów. Swego czasu występował w znanym zespole „Kobza”. — Kto pomógł przygotować spektakl-koncert „Czerwoną różę daruję tobie”? — Los zetknął mnie z kierownikiem artystycznym Akademickiego Zespołu Pieśni i Tańca Państwowej Służby Granicznej Ukrainy, zasłużonym działaczem sztuki Ukrainy Hennadijem Synioookiem. Opowiedziałem mu o swoim marzeniu, a on powiedział, że zespół chciałby popracować nad takim programem. Teatralizowany koncert składa się z kilku bloków. Jednym z centralnych miejsc jest tematyka społeczna. Brzmią tematy „Rozstrzelanego Odrodzenia”, heroizm naszych żołnierzy, którzy bronią Ukrainy na wschodzie, utwory o Strzelcach Siczowych, likwidatorach awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Piosenki przeplatają się z monologami. Wyreżyserował ten program znany ukraiński reżyser, artysta ludowy Ukrainy Dmytro Czyrypiuk. To nasza wspólna praca z reżyserem, muzykami orkiestry i utalentowanym baletem. Dzięki orkiestrze i baletowi podczas wykonywania piosenki „Róże na peronie” tworzy się atmosfera dworca; wesoła piosenka „Kaczuszka” pomogła przypomnieć musical „Mister Skoworoda”; „Smerekę” wykonywałem razem z widzami. Brzmiały nowe utwory: „Moi bliscy” (muz. Oresta Krysy, sł. Wołodymyra Cybulka), „Czarowny kwiat-
Tłumaczenie maszynowe
Iwan PROSYANYK, zielarz. Nalewka 1:3. Alkohol 60%. Dwa tygodnie w naczyniu z ciemnego szkła w ciepłym miejscu, codziennie wstrząsając. Przecedzić, zażywać po 1 łyżce deserowej trzy razy dziennie, przez trzy tygodnie. Astma oskrzelowa, radikulitis, reumatyzm, różne bóle stawów. Świeżo zerwane w środku lata płatki 1:3 (alkohol 60%) nastawia się w ciemnym ciepłym miejscu w naczyniu z ciemnego szkła przez dwa tygodnie. I starannie wciera podczas ataków kaszlu lub bólu. Kaszel bardzo szybko ustępuje, ból zostaje uśmierzony. Chutoryjskie znachorstwo szeroko wykorzystuje grzybienie białe przy najróżniejszych dolegliwościach (kłącze, kwiaty i liście). Liście stosuje się przy kamicy nerkowej, naprzemiennie z korzeniem dzikiej róży. Rozdrobnione liście grzybieni, rozparzone w gorącej wodzie, przykłada się na dwie-trzy godziny do zapalonych miejsc na skórze. Znające się na rzeczy wiedźmy radzą zażywać lekarstwa z kwiatów przy nadmiernym pobudzeniu, bezsenności, stanach gorączkowych, krwotokach macicznych. Jednak ostrzegam: z rośliną należy obchodzić się niezwykle ostrożnie. Jest silnie działająca i wymaga ścisłego dawkowania. Do tego jest nasenna. Oto skąd jej właściwości przeciwbólowe i ludowa nazwa. Kłącze zaś, oprócz wymienionych, ma też czynnik przeciwnowotworowy, ale stosuje się je tylko w mieszankach. Bezsenność. Nerwice. 1 łyżeczkę płatków zalać 250 ml wrzątku, gotować do 5 minut. Zaparzyć pod przykryciem do wystygnięcia. Pić, zaczynając od drugiej połowy dnia o 15:00, 19:00 na godzinę przed jedzeniem. A przed snem — godzinę po jedzeniu. Po 1 łyżce stołowej przez dwa tygodnie. Tydzień przerwy i kontynuować leczenie jasnotą białą. Wypadanie włosów. 30—50 gramów korzenia zalać 3 litrami wrzątku, gotować do 5 minut na słabym ogniu. Zaparzyć pod przykryciem do wystygnięcia. Myć głowę z jajkiem. Spłukać naparem. Owijać głowę płóciennym ręcznikiem. Dwa razy w tygodniu. Można jednocześnie wcierać nalewkę z ciemierzycy 1:50 na 60% alkoholu. Ale potem starannie myć ręce, bo roślina, zwłaszcza czosnaczek, jest skrajnie trująca. Niewydolność serca. Wziąć po 2 łyżki stołowe kwiatów grzybieni białych oraz kwiatów głogu krwistego. Zalać 400 ml wrzątku. Zaparzyć pod przykryciem do wystygnięcia. Zażywać po 1—2 łyżki stołowe co dwie godziny. Parch, trądzik, owrzodzenia, piegi. Dwie łyżki stołowe płatków grzybieni zalać 400 ml wrzątku. Zaparzyć na noc pod przykryciem. Obmywać ciało. Odmładzanie twarzy. Bierze się po równo wagowo płatki grzybieni, wosk, miód, dusi się w kąpieli wodnej przez godzinę. Cedzi się ciepłe, wcierać w skórę twarzy wieczorem. Na 1 godzinę. Zmyć ciepłą wodą przed snem. Miksturę przechowywać w lodówce. Chutoryjskie lekarstwo z powodzeniem stosuje grzybienie do wygaszania pobudliwości płciowej i przy różnorodnych krwotokach macicznych (tutaj lepiej naprzemiennie z krwawnicą lub goździkiem polnym) i nawet przy nowotworach. Jednak, moim zdaniem, tutaj grzybienie występują jako środek uspokajający, przeciwbólowy. Oprócz tego kwiaty naparza się w woreczku i przykłada, ocieplając, do chorych stawów. Jednak tata nazywał kwiaty lipy lepszym środkiem. W jednym leczniczym rzędzie obok grzybieni białych stoi też grzybień żółty. Oficjalna nazwa — grążel żółty. Łacińska nazwa — Nuphar lutea. Ludowe nazwy: korzeń makowy, główki wodne, jaskier wodny, żółte pływacze, grzybień żółty, żółta lilia wodna. Rodzina grzybieniowatych. Grążele mają podobne, jednak nieco odmienne od grzybieni białych właściwości. Już dawno wykorzystywano je przy porażeniu narządów płciowych dolegliwościami grzybiczymi, zażywając korzeń wewnętrznie i do irygacji. Jednocześnie chutoryjskie lekarstwo stosuje wywar z korzenia (1 łyżkę stołową dobrze rozdrobnić na 300 ml wrzątku, pić po 1 łyżce stołowej 3—4 razy dziennie na 30 minut przed jedzeniem), przy stanach zapalnych przewodu pokarmowego, gorączce, chorobach skóry, nadmiernych miesiączkach, oziębłości kobiecej i niemocy płciowej. Choć przy tej ostatniej dolegliwości tata usilnie radził zażywać zwykłą gorczycę polną podczas kwitnienia w sałatkach, smak lepszy niż rzodkiewki. Nalewkę zaś przygotowuje się w proporcji 100 g kwitnącej rośliny na 1 l mocnej wódki w naczyniu z ciemnego szkła. Nastawiać dwa tygodnie, codziennie wstrząsając, trzymać w ciemności. Zażywać po 1 łyżce stołowej trzy razy dziennie na 15 minut przed jedzeniem. Wypić wszystko bez przerwy. Albo wziąć 40 g rozdrobnionego korzenia narcyza na 0,5 litra mocnej wódki. Nastawić tak samo. Pić po łyżce stołowej trzy razy dziennie na pół godziny przed jedzeniem. Jak się skończy, po dwóch tygodniach przerwy, zażywać nalewkę z goździka polnego. 30 gramów suchych kwiatów na 0,5 litra mocnej wódki, po łyżce stołowej trzy razy dziennie na pół godziny przed jedzeniem. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Цілющі властивості Латаття білого
Латинська назва — Nymphaea alba. Народні: купава біла, водяна лілія, ладний цвіт, маків’янка, маковиця. Родина лататтєвих. Вперше я доторкнувся до цілющих властивостей цієї, без перебільшення, дивовижної рослини, уже у зрілому віці. Матінка мого приятеля, викладачка рідної мови та літератури, користувала купавою своїх подруг, сільських бабусь при запаленнях жіночих органів, при ерозіях шийки матки. І завжди з безперечним успіхом. Отож беремо старий (він схожий на бурячок) корінь латаття білого, добре подрібнюємо й чайну ложку його заливаємо 0,5 л окропу. Кип’ятити на окріпному ключі до 10 хвилин у щільно закритій посудині. Настоювати вкутаним до охолодження. Пити, казала Лідія Степанівна, по три невеликі ковточки 4 рази на день незалежно від їжі, водночас цим же теплим наваром спринцюватися. Бажано в цей час уникати любощів. За три тижні недуж покине вас. Можна зробити й горіл-
П П ЕЕ Р Р ЕЕ Д Д П П Л Л А А ТТ А А — — 22 00 11 77 ВВааррттііссттьь ппееррееддппллааттии ((зз ддооссттааввккооюю іі ппоошшттооввииммии ввииттррааттааммии))::
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 73. Na 1 miesiąc 11 hrywien 46 kopiejek. Na 3 miesiące 33 hrywny 68 kopiejek. Na pół roku 65 hrywien 66 kopiejek. Na rok 130 hrywien 12 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278%01%30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Wydział kultury Eduard OWCHARENKO 279%49%47 Wydział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279%41%46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 108B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład w kwietniu — 16 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę.
Tłumaczenie maszynowe