Strona · s. 8strona oryginału ↗
Przy kalinowej świecy, czyli poeta zaczyna się od bólu
Слово Просвіти, №14 за 2017 рік
Petro Soroka
Aby określić wewnętrzną istotę poezji Nadiji Kyrjan w literaturze ukraińskiej, można dobrać wiele jaskrawych i wymownych epitetów, ponieważ stoi za nimi wysokie i ciężkie słowo „los”, ale przychodzi mi na myśl jedno: przytłumienie. Autorce obce są piar, autoreklama i samochwalstwo. Jej zbiory przechodzą niemal niezauważone przez krytyków i literaturoznawców, ale nie przez czytelników. Pisze się o niej niewiele, nie trafia do żadnych poetyckich obsad, jednak prawdziwa poezja nie może pozostać nieprzeczytana. I niech przy jej jarzębinowej świecy dusze odmarzają i grzeją się tylko wybrani czytelnicy, to wystarczy, by słowo żyło i przebijało się w przyszłość, która, chciałoby się wierzyć, wszystko postawi na swoich prawowitych miejscach. Do żadnego innego zbioru, jak się wydaje, nie wracałem tak często, jak do jej wybranego „Święta wspomnień”. Co to za święto? Czym tak przyciąga i magicznie wabi, zmusza do ponownego czytania zarówno poszczególnych wierszy, jak i całego zbioru? Przede wszystkim tym, że to poezja wyjątkowo nastrojowa, która zostawia po sobie wzruszenie i tęsknotę. Czerpie się przyjemność nie tylko ze słów, z ich porządku w zdaniu, choć i to jest ważne, ale także z tego, co zamknięte między nimi. Nastrój jest tu rzeczą najważniejszą, determinującą, choć powiedzieć, czym się osiąga i od czego zależy, nie jest łatwo i raczej nikt nie zdołałby tego zrozumiale i logicznie wyjaśnić. Wszystko należy do tajemnicy poezji, jej najgłębszej domeny. Jeden z wierszy nazywa się właśnie „Nastrój”. Przytoczę go w całości, ponieważ wyrwanie fragmentu oznacza zniszczenie wszystkiego i niezrozumienie czegokolwiek.
Wstanę o czwartej i pójdę pieszo za miasto, będę wodzić wzrokiem za porannym księżycem, zakochawszy się w hulace. Kupię na Bessarabce nieśmiertelniki — niech położą mi je przy głowie, gdy umrę dobrowolnie albo gdzieś na pierwszej gałęzi powiesię. Oddam dwa pięćdziesiąt jakiejś ciotce z torbą, niech mnie sto razy oszukają, zasłucham się w dzwon Sobóru Włodzimierskiego i nie będę ani radosna, ani ponura… powiem dwadzieścia obraźliwych słów tym, za których jestem gotowa oddać duszę. Napiszę na wszelki wypadek testament za kilka dni: „Pochowajcie mnie pod sahajdacką gruszą…”
Widać, że wiersze, które weszły do „Święta wspomnień”, powstawały w różnych latach i należą do dwóch epok: totalitarnej i postradzieckiej. Ale głos autorki i tu, i tam brzmi jednakowo równo, granicznie szczerze, bez fałszu i bez oglądania się na cenzora — zewnętrznego czy wewnętrznego. U Nadiji Kyrjan nie ma wierszy przechodnich, każdy jest jak okno na świat, a może nawet na wszechświat. Ich nieprzeniknioność zjednuje i pokrzepia, porusza i zmusza do przeżywania. O każdym wierszu można napisać osobne, pełne opracowanie, dlatego trudno w niewielkiej objętościowo recenzji wypowiedzieć to, co najważniejsze i najistotniejsze, zmieścić to na ograniczonej przestrzeni gazetowego omówienia. Mimowolnie czuje się nie tyle ułomność własnego pisania, ile swoistą bezsilność wobec wierszy-gór lodowych, wierszy-kontynentów. Napisałem wiele, powiedzmy, o archetypie łzy, o tym, jak przez jej pryzmat załamuje się świat, i spotkałem jeszcze więcej wierszy na ten temat, dlatego spodziewałem się zobaczyć to u Nadiji Kyrjan. Ale u niej jest inaczej: „Nie płakałam już sto lat i nie zapłaczę”. A jeśli pisze o łzie (nie o sentymentalnym rozczulaniu się), to właśnie tak: Na dnie łzy drży wiśniowa gałązka, strząsając białe płatki wiosen na dno łzy.
U poetki wszystko zdaje się proste i jasne, przejrzyste i widzialne, bez jakichś szczególnie oszałamiających eksperymentów ze słowami i tropami, ale to jest ta prostota, która daje się bardzo trudno, i która może wprowadzić w błąd nieprzygotowanego czytelnika, zdezorientować, nawet zbić z tropu, ponieważ jej nieprzeniknioność nie otwiera się od razu i wymaga pracy duszy i umysłu:
Idę na palcach ku miłości w tajemnej ciszy wieczoru. Wszystko będzie życzliwie i grzecznie. Na dystansie duszy — bezpiecznie. Gorących pocałunków oczami się nie boję. Nikt ich nie widzi, nie słyszy i nie rozumie, ale dusza moja drętwieje…
W tym zbiorze są dwa rodzaje wierszy: rymowane i wiersze wolne. Rymowane z reguły są obszerniejsze, często przypowieściowe, z wyraźnie zarysowaną fabułą, wiersze wolne są niewielkie objętościowo, najczęściej sześcio- lub czterowersowe. A klony są takie szaleńczo żółte, można w ich tańcu utonąć… Tonęły tramwaje, autobusy i piesi, tylko samolot się zachwiał — i w oddali rozpłynął. Takie liryczne miniatury rodzą się z szczęśliwych odkryć, z głębszego wnikania w otaczający świat i świat rzeczy, z wyjątkowej spostrzegawczości, uważnego wpatrywania się w człowieka i przyrodę. Autorka dobrze zbudowała zbiór, układając go w siedem rozdziałów, lecz kompozycja wydaje mi się umowna, bo poszczególne wiersze z jednego rozdziału łatwo przepływają do innego, jakby chciały być tu i tam jednocześnie. Rzuca się w oczy, że autorka bardziej lubi epitety niż metafory (serce poezji), a jeśli ładunek metaforyczny jest obecny (bo jak bez niego?!), to z reguły składa się z dwóch słów: „dymy deszczów”, „dłonie nocy”, „skrzydła miłości”, „liście pocałunków”, „płonie jarzębina”, „chusteczki mniszków”, „sierp księżyca”, a epitety w przeważającej mierze kolorystyczne: „czerwone róże”, „żółte klony”, „zielone motyle liści”, „zielona nić”, „przemaluję czarne liście — zazielenieją przy oknie”… Dominują jednak dwa kolory: biały i niebieski. Tu „biało-niebieskie śniegi” i mnóstwo białych mgieł, białych skrzydeł, białych płatków śniegu, a także białych sikor, białych lasów, białych dróg i nawet białych drzew. „Stoisz w bieli jak młoda topola” — stwierdza poetka i wyznaje, że „…nawet rozpalone farby są zimne”. Autorka obywa się bez neologizmów i rzadkich słów, które poeci tak lubią wyszukiwać, by wprowadzać je z powrotem do obiegu literackiego, jednak wysoki stopień poezji N. Kyrjan od tego nie maleje. Zbiór „Święto wspomnień” jest bardzo smutny w swej wewnętrznej istocie. Jest tu wiele tęsknoty, bólu, nostalgii (za kim? za czym?) i takich wyznań-westchnień:
Nadija Kyrjan i Halina Kyrpa
— Ty jeszcze żywa? — pyta sąsiad. No cóż mam mu odpowiedzieć? Moje zielono-czarne gałęzie — granica między umarłym a żywym. Albo: „…Przyszliśmy z trawy. I pójdziemy w trawę… Martwo, martwo sypie się śnieg//, Jak mąka z gęstego sitka. …Czemuś tak smutno iść w zmierzchu… …I zwyczajnie — tak zwyczajnie, aż do utraty zmysłów, // ten wieczny ciężar — samotność — nieść…” …Nikt mnie słuchać nie chce, // oprócz czajnika, co na płycie… …O smutku, o żalu żurawi… …Ten smutek, który chwyta za duszę, stoi nieprzebytym polem…”
Gdzie smutek i żal, tam nieuchronny i nieznikający cień śmierci. A śmierć wyrywa świat ze świata. Okrutniejszej kary nie ma.
W zbiorze wiele motywów patriotycznych, ale pozbawionych trzaskliwej retoryki i nagiego patosu. Wszystko na napięciu, na bólach, na smutnych wewnętrznych olśnieniach: Objawiła mi się gorzka prawda. Mój naród — niewolnik. A ja jestem jego córką. Mój naród — niewolnik. A ja mam synów. Czyż niewolnikami będą i oni?
Pod sahajdackou gruszą
Osobny rozdział pod tytułem „Nostalgia” tworzą intymne wiersze, do których weszło zaledwie osiem poezji, ale rozwija się w nich niemal epicki dramat miłosny, gdzie każdy wiersz jest swego rodzaju epoką, bo „To nie miłość, ale to coś takiego, / Czemu i nazwy na ziemi nie ma….” Jeśli autorka próbuje eksperymentować na poziomie słowa, to robi to nie dla gołego sztukmistrzostwa czy samej gry, lecz po to, by uwolnić w słowie jego niezgłębioną istotę, odkryć słowo-wszechświat, słowo-czyn, jak choćby: Aresztują. Rehabilitują. Słodzą. I opluwają. Zdenerwujemy się. Poskaczemy — i przestraszymy się albo przyzwyczaimy. Zapomina się, i drzemie się, i kocha się, i śpiewa się… Wiersze, oczywiście, są dawne, ale czy nie brzmią dziś aktualnie w kraju, gdzie niewiele się zmienia? Programowy wiersz poetki pod tytułem „Wybór współrzędnych”, wyniesiony poza rozdziały i wystawiony na tarczę jako program, jako wezwanie: „Nie mają znaczenia lata ani stulecia. Łączy nas tylko cel bytu na świecie. Czy ty król, czy żebrak — to nie ma znaczenia. A to, co musisz uczynić — rób śmiało! Gdy wokół bezczeszczenie, nie działa prawo, gdy twoje państwo leci w tartar, a rodzinne miasto czy wieś pożera zepsucie, ty po prostu musisz powstrzymać ten upadek. I nie straszne ci wtedy ani śmierć, ani krata. Twój wybór oznacza: żyć! Nie istnieć”. Z tym wierszem koresponduje także taka wymowna i treściwa strofa:
Poeta zaczyna się od bólu,
Poeta zaczyna się od losu rodzinnej ziemi.
Poeta zaczyna się od krzyku koguta
I od kołysanki.
Poszczególne wiersze Nadiji Kyrjan przypominają bajkowe obrazy Maryi Pryjmaczenko i Hanny Sobaczko, tyle w nich niezwykłego, udziwnionego i cudownego: „Mama ulepiła skowronka, chciała upiec, a on odleciał. Od tego czasu każdej wiosny szukam w niebie ptaka ulepionego z ciasta”. A ponadto w „Świętych wspomnieniach” spotykamy wiersze, które wydają się przeznaczone do czytania dzieciom, ale, co ciekawe, nie wypadają ze struktury tej wycierpianej, „dorosłej” książki, lecz z zainteresowaniem się je czyta, podobnie jak Tycynowe „A ja w gaj chodziłam”, naturalnie wpisane w genialne „Słoneczne klarnety”.
Po wodzie rozciągnęła się księżycowa ścieżka.
Księżyc przechodzi pieszo przez rzeczkę w bród.
Obok wesoło biegną gwiazdki-gwiazdeczki,
jakby ktoś rozsypał tu złote ziarenka.
Wszystko u Nadiji Kyrjan opiera się na współczuciu dla człowieka („Najlepsze uczucie to współczucie”), na wszystko patrzy z niezmiennym smutkiem (bo nieuchronne jest odejście), a co najważniejsze, stara się zrozumieć i wypowiedzieć w słowie tragiczną istotę ziemskiego życia. I to, moim zdaniem, stawia ją w jednym rzędzie z tak głębokimi i utalentowanymi poetkami, jak Raisa Łysza, Walentyna Otroszczenko i Halina Kyrpa, które jakby pozostają w cieniu, publikują niewiele (z wyjątkiem ostatniej), ale dla tego, kto zna prawdziwą wagę poetyckiego słowa, określają oblicze współczesnej poezji ukraińskiej w jej głębokim sensie kształtowania się, zarówno osobnego, jak i duszy narodu (za Walerijem Illją).
Petrykiwski Las
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
