Strona · s. 10strona oryginału ↗
Dlaczego zrzekanie się ojczystego języka jest niebezpieczne?
Слово Просвіти, №14 за 2017 рік
Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego
W wprowadzonej w 2012 roku i nadal obowiązującej, ku naszej hańbie, ustawie „O podstawach państwowej polityki językowej” w punkcie 1 artykułu 3 zapisano niemal unikatowe w światowym prawodawstwie postanowienie: „Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, i wybierać język komunikacji, a także uznawać siebie za dwujęzycznego lub wielojęzycznego i zmieniać swoje językowe upodobania”. Nie będziemy rozpatrywać politycznego aspektu tego postanowienia. Spróbujemy jedynie ustalić, na ile jest ono rzeczywiście humanitarne i jak jego stosowanie może zapewnić prawa człowieka.
Język istnieje w dwóch nierozdzielnych, wzajemnie zależnych procesach psychicznych: z jednej strony jest to zestaw środków językowych, które przechowujemy w pamięci, z drugiej zaś — mowa, która przejawia się w tworzeniu i odbiorze zdań i tekstu. Środki językowe wzbogacają się i doskonalą dzięki mowie. Mowa z kolei jest materialnym przejawem poziomu i jakości środków językowych jednostki, a więc także poziomu jej rozwoju umysłowego. Już Sokrates mówił: „Przemów, żebym cię zobaczył”.
Środki językowe istnieją w naszej pamięci jako idealne, w określony sposób pogrupowane fonemy (fonetyka), jako morfemy słowotwórcze, słowa i frazeologizmy wraz z przypisanymi do nich znaczeniami (leksyka) oraz jako schematy możliwych połączeń morfemów i słów, zapewniających określone środki do tworzenia wypowiedzi (gramatyka). Każdy z tych komponentów ma swoją, w określony sposób uporządkowaną strukturę i pełni swoją specyficzną rolę w języku. Również w myśleniu, ponieważ język jest podstawą myślenia i jednocześnie jego produktem.
Fonetyka z jednej strony formuje w pamięci idealne obrazy słów (połączenia fonemów), a z drugiej — jest zewnętrzną, materialną powłoką języka, to znaczy materialnie kształtuje słowa w wypowiedzi (łańcuchy dźwięków). Dzięki wyraźnie określonym dźwiękom przekazujemy innym ludziom informację i ją odbieramy. W tym przede wszystkim polega społeczna funkcja fonetyki.
Leksyka natomiast wiąże się przede wszystkim z głębokimi procesami psychicznymi człowieka. Nasz mózg (według różnych szacunków, od dziesięciu do stu miliardów neuronów i z mnóstwem połączeń między nimi) rejestruje i przechowuje wszystkie bodźce, które napływają z realnego świata. A napływają one lawinowo i chaotycznie. I właśnie tu słowa są tymi kotwiczkami, wokół których układają się i grupują nasze wrażenia. Innymi słowy, leksyka porządkuje wszechświat, który istnieje w naszej wyobraźni, na poszczególne większe i mniejsze, w różny sposób zależne od siebie części, i nadaje im nazwy, których używamy w komunikacji jako określonych symboli. Za każdym słowem w języku utrwalony jest określony uogólniony obraz — sygnifikat. Bez niego słowa byłyby pozbawione sensu.
Gramatyka swoimi umownymi środkami w uogólniony sposób odtwarza związki, które istnieją i mogą istnieć w rzeczywistości między rzeczami i zjawiskami, oraz oznacza pewne najogólniejsze właściwości bytu, takie jak czas, mnogość, zależność między rzeczami i zjawiskami itp. Za pomocą gramatyki łączymy słowa w zdania zgodnie z tymi związkami, które istnieją między zjawiskami w rzeczywistości, i zgodnie z konkretnymi potrzebami komunikacji.
Wróćmy do już zacytowanego artykułu z ustawy językowej: „Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, … i zmieniać swoje językowe upodobania”. Czy zmiana języka na inny język dokonuje się mechanicznie, jak przebranie? System fonetyczny każdego języka ma swoje, specyficzne cechy. Rosjanie na przykład nie rozróżniają ukraińskich dźwięków [і] i [и], ponieważ oba są przedniorzędowe, podczas gdy w języku rosyjskim analogiczne samogłoski [и] i [ы] są różnorzędowe — odpowiednio przednio- i środkoworzędowe, choć tworzą jedną fonemę. W języku rosyjskim, w porównaniu z ukraińskim, nie ma dźwięcznych afrykat [dż] i [dz], ale jest — w przeciwieństwie do ukraińskiego — nie tylko twarde, lecz także miękkie spółgłoski wargowe; spółgłoska [r] może być miękka w każdej pozycji; samogłoski nieakcentowane ulegają redukcji, dźwięczne spółgłoski na końcu wyrazu ulegają ogłuszeniu itd.
Weźmy jeszcze jeden blisko spokrewniony język — serbski. Samogłosek fonemowych jest w nim, podobnie jak w rosyjskim, pięć: dawnosłowiańskie fonemy [і] i [и] zlały się w jeden. Jednak samogłoski różnią się w nim ponadto akcentem i długością, która bywa długa wznosząca, długa opadająca, krótka wznosząca i krótka opadająca. Fonemów miękkich w języku serbskim jest zaledwie pięć: [j], [љ], [њ] oraz specyficznie serbskie [ћ] i [ђ]. W języku ukraińskim fonemów miękkich jest dziesięć. W angielskim i niemieckim nie ma ich wcale.
Oczywiście rozbieżności fonetyczne z ukraińskim są nawet w wymienionych tu językach rosyjskim i serbskim znacznie liczniejsze, nie mówiąc już na przykład o angielskim czy francuskim w porównaniu z ukraińskim. Ponadto melodyka mowy w różnych językach jest całkowicie różna. Zatem zmieniając językowe upodobania, człowiek, aby nie zniekształcać upodobanego języka, musi radykalnie przebudować połączenia między neuronami mózgu, które kierują pracą narządów mowy oraz odbiorem i analizą dźwięków. Wydaje się to kwestią techniczną, ale obcy akcent zawsze przy tym daje o sobie znać i nierzadko wypacza brzmienie słów.
Bardziej z głębokimi procesami psychologicznymi wiążą się różnice gramatyczne między językami. Dlaczego w języku rosyjskim w trybie oznajmującym jest tylko trzy czasy czasownika, w ukraińskim — cztery, w serbskim — sześć, w francuskim — dziesięć, w angielskim — dwanaście? Dlaczego w ukraińskim, serbskim, francuskim językach są trzy formy syntetyczne trybu rozkazującego: druga osoba liczby pojedynczej,
pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, a w języku rosyjskim i angielskim tylko dwie: druga osoba liczby pojedynczej i druga liczby mnogiej? Ten ostatni fakt świadczy o tym, że wymienione języki zostały tym narodom narzucone z zewnątrz przez zdobywców, którzy w rozmowie z miejscową ludnością nie mogli używać trybu rozkazującego w pierwszej osobie liczby mnogiej, co oznaczałoby wezwanie do wspólnych działań. W jednych językach istnieją przypadki, w innych ich nie ma, a tam, gdzie one są, ich znaczenia bynajmniej się nie pokrywają. Wszystko to, podobnie jak inne, tu niewymienione osobliwości struktury gramatycznej, wiąże się z mentalnością nosicieli danego języka, z ich postrzeganiem świata i ostatecznie z cechami myślenia. Czy łatwo jest w pełni przełączyć się z jednego sposobu widzenia świata na inny, z narodowego sposobu myślenia na obcy? Tu zubożenie myślenia jest nieuniknione. Jeszcze bardziej uderzające różnice istnieją w leksyce. Na pierwszy rzut oka wydaje się, jakby, powiedzmy, woda we wszystkich językach była „wodą”. Tymczasem w języku serbskim słowo voda w kontekście może oznaczać także „pot” (znoj), „łzy” (slana voda, suze), „ślinę” (pljuvačka); w angielskim water to również „akwarela”, „moczyć”, „polewać”, „nawadniać” itd., nie mówiąc już o różnych znaczeniach tego słowa we frazeologizmach. Albo weźmy słowo ręka. W języku ukraińskim jest to „część ciała człowieka od stawu barkowego do koniuszków palców”; w angielskim takiego pojęcia nie ma: jest hand „dłoń” i arm „od dłoni do barku”. W języku ukraińskim palec występuje zarówno na ręce, jak i na nodze — w angielskim na ręce finger, na nodze toe. W języku serbskim są cztery prsti i piąty — palac (mając na myśli kciuk) — i wyrażenie znaj kao svoje pet prstiju byłoby tu niestosowne. W języku ukraińskim to rozróżnienie zachowało się we wyrażeniu один як палець (nie перст, jak bezpodstawnie jest w języku rosyjskim). Całkowicie słuszny jest wniosek językoznawcy: „Identyczność znaczeń w różnych językach jest raczej wyjątkiem niż normą. Pełna zgodność znaczeń dotyczy jedynie nazw własnych — osobowych i geograficznych, terminów naukowych i technicznych, nazw miesięcy i dni tygodnia, a także liczebników” (Kocherhan M.P. Osnowy zistawnoho movoznavstva. — K.: VC „Akademija”, 2006. — S. 305). Ale i to, dodam, nie zawsze. Uważanie takich rozbieżności między językami wyłącznie za przypadek raczej nie jest uzasadnione. Są one uwarunkowane pewnymi psychicznymi, a nawet fizjologicznymi cechami nosicieli tych języków. Przecież z jakiegoś powodu obce języki, narzucone z zewnątrz, ich nowi użytkownicy przyswajają nie zupełnie idealnie, lecz z istotnymi odchyleniami. Łatwo rozpoznać Ukraińca, Białorusina, Gruzina, który mówi po rosyjsku; język amerykańskiego Murzyna różni się od języka amerykańskiego Anglosasa — i to nie tylko akcentem. W tym przypadku dają o sobie znać nie tylko różnice w nabytych umiejętnościach, lecz także cechy dziedziczone na poziomie genetycznym. Udowodniono, że istnieją wrodzone programy zachowań społecznych ludzi; zatem z równym prawdopodobieństwem można zakładać istnienie u człowieka wrodzonego etnicznego programu językowego. „Na pierwotną pustkę, którą ma wypełnić zarodek w łonie matki, genetycznie podawany jest program,
która zawiera już przeżyte przez przodków życie” (Rastorguiew S. P. Wojna informacyjna. — Moskwa: Radio i Swiaź, 1999. — S. 28). Noworodek, jak doszli do wniosku uczeni, do dwóch lat zachowuje w sobie pamięć genetyczną zapisaną przez wszystkich jego historycznych przodków, a więc także skłonność do określonego języka jako podstawowego nośnika ducha narodu. Czy można lekkomyślnie to lekceważyć?
Językowe opanowywanie świata, a tym samym językowe wyposażenie intelektu każdego człowieka, odbywa się stopniowo i przez długi czas. Niemowlę jeszcze przed szóstym rokiem życia zaczyna rozróżniać w ludzkim głosie intonację, wysokość, siłę, a zwłaszcza barwę, która jest podstawowym elementem różnicującym dźwięki mowy. Ta właściwość stanowi podstawę dalszego postrzegania i przyswajania dźwięków języka ojczystego. Przy tym charakter wymowy głosek w każdej wspólnocie etnicznej pozostaje niemal niezmienny przez wiele stuleci: język ukraiński w ustach Ukraińców brzmi znacznie bliżej hiszpańskiego czy włoskiego niż rosyjskiego, w którym wymowa jest ugrofińska, choć słowa są słowiańskie; język białoruski zachowuje pradawny litewski charakter wymowy.
Kształtowanie myślenia człowieka jest ściśle związane przede wszystkim z przyswajaniem leksyki. Jak twierdzą psycholodzy, noworodek postrzega całościowy, nierozczłonkowany obraz świata. Gdy zaś w jego mowie pojawiają się pierwsze słowa, w dotychczas jednolitym obrazie świadomości zaczynają powstawać rozproszone wysepki świadomości: mama, tata, daj, dać. Do końca pierwszego roku w mózgu dziecka tworzy się do dwunastu takich słów-wysepek. Kiedy zgromadzi się pewna masa krytyczna ich, dziecko nagle (w wieku półtora–dwóch lat) uświadamia sobie swoje „Ja”, to znaczy wyodrębnia siebie ze świata otaczającego, który staje się dla niego obiektywną rzeczywistością.
Z czasem, w normalnych warunkach, jeśli dziecko stale słyszy język ojczysty i aktywnie poznaje świat, liczba słów w jego świadomości nieustannie rośnie — od 1000 w wieku trzech lat do 4000 i więcej w wieku siedmiu. Przy tym w dziecięcej świadomości stale zachodzi korekta znaczeń każdego słowa i jego związków z innymi słowami, w zgodzie z otoczeniem, które coraz bardziej — poprzez środki masowego przekazu, literaturę, wychowanie w przedszkolu — poszerza się do ogólnonarodowego. I na tej podstawie odpowiednio rozwija się myślenie dziecka.
Słownik czynny dorosłego człowieka liczy, jak twierdzą psycholodzy, średnio 6—8 tysięcy słów, a słownik bierny jest mniej więcej taki sam, a może nawet większy. Ten słownik w procesie porozumiewania się (słuchania, czytania w języku ojczystym) wzbogaca się nie tylko o poszczególne słowa, lecz także o ich znaczenia przenośne, które jest więcej niż słów, tak że w normalnych warunkach zasób słownikowy człowieka okazuje się niemal dwukrotnie większy niż liczba przyswojonych przez niego leksemów. Taki słownik zapewnia mu adekwatne postrzeganie rzeczywistości, a zatem i tworzenie własnego językowego obrazu świata, zgodnego i współmiernego z językowymi obrazami świata ludzi bliskiego i dalekiego otoczenia, ludzi tej samej kultury narodowej i mentalności, a więc także wzajemnego zrozumienia w społeczeństwie i adekwatnej wymiany myśli.
Językowego obrazu świata w ogóle, który odpowiadałby człowiekowi dowolnej narodowości, nie istnieje — to abstrakcja. „Realnie istnieją i mogą być analizowane tylko językowe obrazy świata konkretnych języków narodowych — narodowe obrazy świata językowego” (Kornilow O.A. Języki obrazy świata jako pochodne narodowych mentalności. — wyd. 2. — Moskwa: ČeRo, 2003. — S. 113). Językowe obrazy świata kształtują się na podstawie języków narodowych. Inwariantny obraz świata odnosi się do cech kultury narodowej i psychiki, ponieważ „u podstaw światopoglądu i rozumienia świata każdego narodu leży jego własny system znaczeń przedmiotowych, stereotypów społecznych, schematów poznawczych. Dlatego świadomość człowieka zawsze jest uwarunkowana etnicznie, widzenia świata jednym narodem nie można jednym „przekodowaniem” przełożyć na język kultury innego narodu” (Leontjew A. A. Świadomość językowa i obraz świata // Język i świadomość: paradoksalna rzeczywistość. — Moskwa, 1993. — S. 20). I języki narodów, i językowe obrazy świata poszczególnych ludzi są niepowtarzalne i cenne dlatego, że są narodowe, to znaczy zbudowane na zbiorowym, wielowiekowym doświadczeniu wielkiej wspólnoty narodowej. Beznarodowych języków, podobnie jak beznarodowych kultur, nie istnieje.
Mądrze powiedział kiedyś wielki filozof Hryhorij Skoworoda: „Każdy musi poznać swój naród i w narodzie siebie. Czy jesteś Rusinem? Bądź nim… Czy jesteś Lachem? Bądź Lachem. Czy jesteś Niemcem? Bądź Niemcem. Francuzem? Bądź Francuzem. Tatarem? Bądź Tatarem. Wszystko dobre jest na swoim miejscu i w swoim obliczu, i wszystko piękne jest, co czyste, naturalne, czego nie jest podróbką, nie zmieszane z obcym według rodu”.
Wiadomo, że dosłowny, to znaczy dosłowny przekład dowolnego tekstu z jednego języka na inny zniekształca oryginał. Tak samo przy wulgarnej zmianie językowych upodobań, przy zastąpieniu języka ojczystego innym, rzekomo ojczystym, niszczy się wcześniej zbudowany i w dużej mierze genetycznie uwarunkowany w świadomości jednostki językowy obraz świata — oczywiście, jeśli istnieje i jeśli jest należycie uporządkowany. Czym innym jest znać kilka języków i w razie potrzeby się nimi posługiwać, a czym innym wyrzec się swojego, wypielęgnowanego przez wiele poprzednich pokoleń stosownie do warunków istnienia.
Słowa, pożyczone z obcego języka, okazują się wyszarpane, pozbawione wielu znaczeń przenośnych i skojarzeń ubocznych: Wiśniowy ogródek przed chatą, majowe chrząszcze bzyczą nad wiśniami. Traci się psychologiczny związek z otaczającą rzeczywistością, gwałtownie zawęża się baza dla przeżycia estetycznego i myślenia asocjacyjnego. Tak więc punkt 1 artykułu 3 ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej” należy z pełnym uzasadnieniem oceniać tak samo jak publiczną zachętę do zażywania narkotyków. Humanitarnie? Na pozór jakby tak: przecież chodzi o zaspokajanie potrzeb człowieka. Jaka różnica? Ale w rzeczywistości to jest ukierunkowane na ogłupienie, debilizację osobowości ludzkiej, a w konsekwencji i całego społeczeństwa. Czy więc warto wyrzekać się swojego języka, języka swoich przodków, i przechodzić na obcy?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
