Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Kijowscy książęta rozmawiali po ukraińsku. Muzealnicy to przemilczają

Слово Просвіти, №14 за 2017 рік

Iryna KOSTENKO, Maryna OSTAPENKO. Popularyzacja tej informacji to nieoceniony wkład w pracę na rzecz konsolidacji narodu ukraińskiego. Jednocześnie te same fakty i świadectwa obalają głupstwa „kanonicznych” ideologemów epoki imperialnej, takich jak „wspólna świętość”, „jednolita narodowość o wspólnych zwyczajach i mentalności”, „wspólna kolebka” i tym podobne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wszystko to jest bardziej niż oczywiste. Jednak odwiedziwszy trzykrotnie wycieczkę w soborze (nie specjalną, a taką, która odbywa się co godzinę każdego dnia roboczego dla wszystkich, którzy kupili bilet i chcą słuchać przewodnika), nie usłyszeliśmy wielu rzeczy ważnych państwowo i narodowo. I właśnie dlatego postanowiliśmy zaproponować informację z kilku autorytatywnych źródeł naukowych radzie naukowo-metodycznej rezerwatu. Bo to właśnie ona tworzy i proponuje podstawę informacyjną tekstu wycieczkowego. 1. „Orda chana Batyja w czasach staroruskich zadała największe zniszczenia i grabieże świątyni” — opowiadają przewodnicy. W Latopisie ruskim oraz pracach naukowych Kostomarowa, Hruszewskiego, Arkasa, Brajczewskiego zaznaczono, że pierwszym w historii Rusi Kijów i Sofię złupiło wojsko Andrieja Bogolubskiego. Stało się to 71 lat przed Batyjem. Pretendując do zwierzchnictwa w państwie ruskim, suzdalski książę splądrował stołeczny Kijów. „Grabili oni całe miasto — pisze kronikarz — i klasztory, i Sofię, i Dziesięcinną Bogurodzicę, i nie było litości dla nikogo: cerkwie płonęły, chrześcijan zabijano (...) i wszystkie świętości zabrali...” Ten najazd stał się zjawiskiem dotąd niespotykanym na Rusi. Kijów zawsze był obiektem politycznych sporów, toczono o niego zaciętą walkę. Ale zdobywając Kijów, nie plądrowano go. „Bogolubski zrujnował Kijów wraz z wszystkim tym, co od wieków było święte dla całej Rusi” — pisał Mykoła Kostomarow. 2. „W 1482 roku Sofię i Kijów ograbiło i zniszczyło wojsko chana Mengli Gireja” — to z tekstu wycieczki. Mychajło Hruszewski pisze, że chan niszczył i grabił Kijów na zlecenie moskiewskiego księcia: „Mengli Girej, zachęcony darami i naleganiami moskiewskiego księcia Iwana, aby szedł na Podole i Kijów, dokonał najazdu na Kijowszczyznę, zdobył Kijów, spalił kijowski zamek, zniszczył kijowskie okolice i z triumfem posłał Iwanowi złotą czaszę i dyskos ze świętej Sofii Kijowskiej”. Zgodzicie się, że w takim kontekście ideologemy o „wspólnej kolebce” czy „jednolitej narodowości o wspólnych zwyczajach i mentalności” nabierają bardzo fałszywego brzmienia. 3. „Graffiti (wydrapane napisy) na ścianach Sofii napisane są w języku cerkiewnosłowiańskim” — opowiadają podczas wycieczki. Językoznawcy Krymski, Szachmatow, Maksymowycz, Szewelow, Żytecki szczegółowo uzasadnili, że językiem potocznym dawnej Rusi był język ukraiński. Tak, u podstaw graffiti leży język cerkiewnosłowiański. Ale pisali je różni ludzie, którzy nie zawsze doskonale władali cerkiewnosłowiańskim (ówczesnym literackim). I tam, gdzie brakowało wiedzy, mimowolnie używali słów i form słów języka potocznego. O tym, że był on właśnie ukraiński, a nie żaden inny, świadczy wiele cech językowych tekstów graffiti. Na przykład wołacz w zwrotach (Pantelejmonie, Sofije, Onufrije), imiona męskie w celowniku mają końcówkę -owi, -ewi (Wasylowi, Pawłowi, Borysowi), formy imion męskich na -o (Marko, Mychałko, Dmytro), imię Wołodymyr pisze się tylko (!) z pełnogłosem -olo- i tak dalej. Dokładniej można się z tym zapoznać w pracach naukowych wymienionych uczonych. 4. „...dwanaście krzyżowych filarów, które dzielą przestrzeń wewnętrzną na pięć naw, filary i łuki galerii...” — przewodnicy bardzo szczegółowo wyjaśniają osobliwości budowy świątyni. Oczywiście taka informacja jest interesująca dla specjalistów i przygotowanych słuchaczy. Ale przeciętny turysta nie zawsze jest zaznajomiony z definicjami dotyczącymi naw, absyd czy kontrforów. To po pierwsze. A po drugie, Sofia to duchowa świętość. Jest bardzo dobre zdanie na ten temat u Skoworody: „Jaki pożytek daje duszy znajomość wymiarów i kształtu Arki?”. Świętość i wielkość Sofii tworzyły osoby i wydarzenia, o których przewodnicy wspominają zbyt pobieżnie lub nie wspominają wcale. W szczególności kijowski metropolita Iłarion, który w Sofii napisał „Słowo o Zakonie i Łasce”. W tym utworze uzasadnił ideę sławy jako archetyp idei narodowej. Mądry metropolita rozumiał, że tylko tworząc własny pozytywny obraz, naród może uświadomić sobie, że jest gospodarzem na swojej ziemi. (Dlaczego nie brać tej mądrości za wzór?) Petro Mohyła w 1633 roku rozpoczął renowację Sofii, lakonicznie informują przewodnicy. Ale metropolita odbudowywał świętość i odnawiał właśnie kijowsko-ruskie prawosławie z ukraińskim językiem nabożeństw w celu podniesienia ducha narodowego. Doktor nauk historycznych Nadija Nikitenko nazywa Mohyłę „najbardziej wyrazistym przedstawicielem kościelno-politycznej koncepcji Ukrainy jako spadkobierczyni Rusi Kijowskiej”. Iwan Mazepa. O sławnym hetmanie warto mówić nie jednym skąpym zdaniem, a tak starannie, jak na przykład informują wszyscy przewodnicy o rosyjskim fabrykancie Demidowie, którego kosztem w soborze położono podłogę. Ale czy może się to równać z tym, co zrobił dla Sofii „hojną ręką w pobożnym zamiarze” Mazepa? Starania hetmana sprawiły, że „metropolia Ruska” zyskała majestatyczne oblicze architektoniczne i stała się ucieleśnieniem idei ukraińskiej państwowości. Mazepę nazywano godnym spadkobiercą księcia Wołodymyra, kontynuatorem jego świętego dzieła. W raporcie komisji benderskiej szczegółowo wymieniono olbrzymie sumy, które hetman przeznaczał na odbudowę i wystrój soboru metropolitalnego. Ogółem za czasów Mazepy na Ukrainie powstały lub zostały odnowione dziesiątki cerkwi i klasztorów. Właśnie za jego hetmanowania Kijów zaczęto nazywać „drugą Jerozolimą”. Świętości. W Sofii przechowywano duchowe skarby, do których co roku przychodziły setki tysięcy pielgrzymów. Najsłynniejsze to Lubiecka ikona Matki Bożej, ikona świętego Mikołaja (Mokrego), relikwie świętego męczennika Makarego. Przy nich działy się liczne cuda, które szczegółowo odnotowano w kronikach. Ale w wycieczkach o tym — ani słowa. (Nawiasem mówiąc, przewodnicy w Mediolanie, Wiedniu, Rzymie poprzez opowiadanie podobnych historii tworzą szczególną aurę informacyjną swoich narodowych świętości). 5. Zgodnie z tekstem wycieczki, po najeździe Batyja państwo Ruś Kijowska, niczym tajemnicza Atlantyda, gdzieś bez śladu znika. Przypomnijmy, że w ubiegłym roku, z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy, Petro Poroszenko wystąpił z hasłem „25 lat Niepodległości — tysiąclecie państwowości”. Bez wątpienia warto wyjaśnić, z jakich źródeł historycznych korzystał prezydent, formułując właśnie taką tezę. A po wyjaśnieniu — opowiadać o tym turystom. 6. Na pytanie dotyczące pochodzenia nazwy Ukraina przewodnik odpowiedział, że po raz pierwszy pojawiła się ona za czasów Chmielnickiego. Polski uczony Mychajło Krasuski w pracy „Starożytność języka ukraińskiego” (1880 rok) uważa inaczej: „Należy wspomnieć o pochodzeniu nazwy »Ukraina«. To oczywiście żadne »obrzeże« (takiego słowa w języku ukraińskim w ogóle nie ma — jest »okolycia«), ponieważ w XII wieku, kiedy pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o takiej nazwie, obok nie było żadnego państwa, które mogłoby nazwać potężne jeszcze imperium »obrzeżem«. Natomiast prawdopodobne jest, że nazwa »Ukraina« składa się z dwóch słów »u« (czyli »w«, »wewnątrz«) oraz »kraina«. Tak oznaczano metropolię lub ziemie etniczne Rusinów — gospodarzy Rusi Kijowskiej, bez uwzględnienia podległych terytoriów. Czyli Ruś minus podległe jej terytoria równa się U!kraina (»ziemie wewnętrzne«). W języku niemieckim również istnieje podobny termin Inland (in- w, Land — ziemia, kraj), który używany jest w przeciwieństwie do Ausland (zagranica)”. Powstanie tej nazwy było uwarunkowane koniecznością osobnego oznaczenia terytoriów „niekolonialnych”. Ale stara nazwa Ruś zachowywała się przy Ukrainie jeszcze dość długi czas, o czym świadczą liczne dokumenty i kroniki. A Rosja ma do dziedzictwa historycznego i kulturowego Rusi Kijowskiej mniej więcej taki sam stosunek, jak do odpowiedniego dziedzictwa Cesarstwa Rzymskiego (Roma) ma jej dawna kolonia Rumunia (Romania)”. Na zakończenie wycieczki turystów prowadzi się do popiersia Jarosława Mądrego i informuje, że książę przedstawiony jest w tradycyjnym stroju książęcym: „futrzana czapka, płaszcz z fibulą i kosoworotka”. Pozwolę sobie zapytać, z jakich źródeł historycznych naukowcy wydobyli informacje dotyczące kosoworotek jako tradycyjnego stroju książęcego czasów dawnej Rusi? Będziemy wdzięczni za odpowiedź. Nie mamy żadnych wątpliwości, że z dodaniem informacji od wymienionych autorów tekst wycieczki nabierze treści, która będzie odpowiadać artykułowi 26 Ustawy Ukrainy „O muzeach i działalności muzealnej”, a zatem zapewni „formowanie i realizację polityki państwowej w sferze działalności muzealnej”. Sofia Kijowska — „matka cerkwi ruskich”, największa świętość narodu ukraińskiego. Jej tysiącletnia historia składa się z faktów i świadectw, które genialnie rozwiązują problem samoidentyfikacji Ukraińców.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn