Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

TESTAMENT MIKOŁAJA GOGOLA: „ODŁĄCZYĆ SIĘ I OGŁOSIĆ SWOJĄ NIEPODLEGŁOŚĆ”

Слово Просвіти, №15 за 2004 рік

DZIEDZICTWO Kontynuacja. Pocz. w numerze nr 14 NARÓD KOZAKÓW Nowa epoka na Rusi nastała po najeździe tatarsko-mongolskim w 1240 r., którym najbardziej została spustoszona Ukraina i jej „serce” — Kijów. W artykule „Spojrzenie na powstanie Małorosji” Gogol pisał, że Ukrainę po najeździe tatarsko-mongolskim chronili potężni książęta litewscy, a Rosja nadal cierpiała tatarskie jarzmo, skazana na „bezczynność i odrętwienie” jeszcze przez 240 lat. Wtedy ostatecznie zerwały się związki Ukrainy z Rusią Północną i „już stosunków między nimi nie było. Inne prawa, inne zwyczaje, inny cel, inne czyny…” Odkryć ten proces, pokazać, jak to się stało, podkreślał Gogol, — główne zadanie historyków. Ruś Północna zaczęła „mieszać się z ludami fińskimi”, które trafiały pod wpływ kultury i mitologii wschodniosłowiańskiej. Tymczasem Ukraina pozostawała krajem „czystych plemion słowiańskich” — dawnych Polan i Siewierzan. Takie było naukowe stanowisko ukraińskiej historiografii wobec państwa kijowskiego. Przyczynę braku państwa ukraińskiego po rozpadzie Rusi Kijowskiej M. Gogol być może po raz pierwszy w nauce historycznej, śladem Charlesa-Louisa Montesquieu, wyjaśniał czynnikiem geograficznym — brakiem choćby z jednej strony naturalnej granicy. Gdyby były pasma gór lub morze, naród ukraiński „utrzymałby byt polityczny swój, stworzyłby osobne państwo”. Jednak bezbronna, otwarta, żyzna ziemia z pełnowodnymi rzekami, dostatkiem lasów, łagodnym klimatem, bogatą florą i fauną stała się terenem napadów i spustoszeń, a nie krajem rolniczym, bo tutaj zderzyły się wrogie sobie trzy sąsiednie państwa — Polska, Rosja i Krym, w wyniku czego ukraińska ziemia została zalana krwią i gęsto zroszona łzami. Był to, według Gogola, kraj strachu. I dlatego właśnie na tej ziemi mógł wyrosnąć mężny, wojowniczy, wolnościowy, zdesperowany naród, „całe życie którego było owinięte i wypielęgnowane wojną”, czyli „naród Kozaków”. Ten naród, podkreśla Gogol, — „jedno z wybitnych zjawisk europejskiej historii, które, może, jedyne tylko powstrzymało to niszczycielskie rozlanie dwóch ludów mahometańskich, które groziły pochłonięciem Europy”. Zatem Mikołaj Gogol rozpatrywał naród ukraiński jako dawny, wielki i potężny, samodzielny i wolnościowy naród europejski. Przed Gogolem, wnukiem słynnego „stanu kancelistów kozackich”, którzy, według słów M. Hruszewskiego, „pozostali obiektem dumy dla późniejszych pokoleń ukraińskich patriotów”, podobnie charakteryzowali naród ukraiński kronikarze kozaccy Samijło Wełyczko, autor „Historii Rusów” i inni, a potem — historycy XIX i XX w. Mikołaj Gogol słusznie uważał, że wadą koncepcji ukraińskiej historiografii jego czasów jest to, że historycy-kompilatorzy (W. Ruban, O. Rigelman, M. Berliński, O. Martos, D. Bantysz-Kamieński, I. Srezniewski i in.) „nie wskazali dotąd temu narodowi (ukraińskiemu — J. D.) miejsca w historii światowej”. Oto dlaczego pisarz wymagał od ukraińskich historyków określenia i uzasadnienia miejsca Ukrainy i jego rodzimego narodu w historii światowej. Oczywiście, ówczesny poziom ukraińskiej historiografii oraz publikacji materiałów źródłowych nie pozwoliły wykonać tego zadania w granicach Imperium Rosyjskiego, jednak nie zostało ono dotąd zrealizowane. Gogol studiował także dzieła wybitnych działaczy cerkiewnych i kulturalnych XVII w., profesorów Akademii Kijowskiej, wychowankami której byli jego pradziad i dziad — Joanikjusz Galatowski, Łazar Baranowicz, Dymitr Tuptało, Stefan Jaworski, Gabriel Bużyński i in., a także interesował się źródłami z historii Galicji i Zakarpacia. Lecz najbardziej fascynowały go historia Siczy Zaporoskiej, powstanie Chmielnickiego, epoka Ruiny, Mazepy, likwidacja Hetmanatu, rusyfikacja Ukrainy. Według własnego świadectwa, Gogol przez pięć lat zbierał różnorodne materiały drukowane i rękopiśmienne — własne i cudzoziemskie, związane z historią jego Ojczyzny. Przygotowywał historię Ukrainy „w sześciu małych lub w czterech wielkich tomach”. Ale, niestety, rękopis tej pracy, o której szeroko informowała prenumeratorów prasa, nie zachował się. W tej sprawie uczeni, wiedząc, że Gogol niemało swoich prac niszczył, od dawna prowadzą dyskusje, wyrażając swoje opinie i hipotezy. Do naszych czasów dotarły tylko różne artykuły, notatki, a także dzieła artystyczne, napisać które bez głębokiego studiowania źródeł historycznych Gogol nie mógłby. Są to przede wszystkim „Wij”, „Zaginione pismo”, „Straszna zemsta”, „Straszny dzik” i szczególnie „Taras Bulba”. Znane są także tytuły dzieł, które do nas nie dotarły — „Hetman”, „Ogolony wąs”, „Jeniec” i in. Wątki historyczne odnajdujemy i w innych ukraińskich opowiadaniach Gogola. W szczególności opowiadania „Wij” i „Zaginione pismo” natchnione są głównie opowieściami dziadka Panasa, wychowanka Akademii Kijowskiej, kancelisty kozackiego. W swoim najulubieńszym dziele „Taras Bulba” Gogol pół wieku po zniszczeniu Siczy Zaporoskiej odrodził w literaturze pięknej wolnościowe tradycje kozackie, heroiczne karty walki odkrył na materiale historii swojego kozackiego rodu hetmańsko-starszyńskiego. Pisarz-patriota uświadamiał sobie, że bez historii kozackiej nie ma narodu ukraińskiego, narodu europejskiego, a jest pańszczyźniana pokorna masa, niewolnicy, których w Rzeczypospolitej i w Imperium Moskiewskim nie uważano za ludzi. W warunkach rzeczywistości samowładczo-pańszczyźnianej, szowinistycznej polityki caratu Gogol przygotowywał podatny grunt dla odrodzenia narodowego. Stworzył atrakcyjny poetycki obraz rodzimego narodu, z niezwykłą siłą artystyczną odkrył jego samodzielny charakter, czystość moralną, ducha prometejskiego, heroiczną historię, wysoką harmonię relacji rodzinnych, poczucie piękna i humoru, miłość do przyrody. Stosunek Mikołaja Gogola do stolicy Ukrainy — Kijowa — oraz do dwóch stolic Imperium Rosyjskiego — Moskwy i Petersburga — najjaskrawiej został ujawniony w jego korespondencji z przyjaciółmi i znajomymi. W listach (z lat 1833–1834) do ukraińskiego profesora, który pracował na Uniwersytecie Moskiewskim, Mychajła Maksymowycza, znajdujemy niemało ciepłych słów o Kijowie, co świadczy o gorącym ukraińskim patriotyzmie Gogola. W jednym z listów czytamy: „Rzućcie, w rzeczy samej, Kacapię i jedźcie do Hetmańszczyzny. Ja sam myślę to samo zrobić i w przyszłym roku stąd czmychnąć. Głupi jesteśmy, doprawdy, jak dobrze rozważyć! Po co i komu poświęcamy wszystko? Jedźmy! Do Kijowa…”. Gogol pisze o swoim dawnym pragnieniu przeprowadzki do Kijowa, objęcia stanowiska profesora historii powszechnej na uniwersytecie, kategorycznie odmawiając wykładania historii rosyjskiej, która w jego opinii jest nudna i nieciekawa: „Zwariuję, jeśli dadzą mi historię rosyjską” — ostrzega Maksymowycza. Podkreślając, że starożytny Kijów to miasto ukraińskie, a nie rosyjskie, Gogol jest w nim myślami i zamysłami. „Tam, tam, do Kijowa! — pisał. — Do starożytnego, do pięknego Kijowa! On jest nasz, on nie jest ich — czyż nie prawda? Tam albo wokół niego działy się sprawy naszej starożytności… Tak, to będzie wspaniale, jeśli zajmiemy z tobą kijowskie katedry; wiele dobra będzie można zdziałać. A nowe życie wśród tak dobrego kraju! Tam można odnowić się wszystkimi siłami”. W tym fragmencie listu zawarte są zarówno poglądy Gogola na historię prastarego Kijowa, jak i jego plany dotyczące działalności naukowej i pedagogicznej w stolicy nad Dnieprem. Wtedy też, namawiając Maksymowycza do porzucenia Uniwersytetu Moskiewskiego, pisał z sarkazmem o Moskwie: „Zakochałeś się w tej starej, grubej babie Moskwie, od której, oprócz kapuśniaku i przekleństw, niczego nie usłyszysz”. O nieodstępnym marzeniu Gogola, by opuścić stolicę Imperium Rosyjskiego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn