Strona · s. 4strona oryginału ↗
DWIE DROGI USTAWY JĘZYKOWEJ
Слово Просвіти, №15 за 2008 рік
moralnego prawa, by nie zważać na to podczas przyjmowania ustaw w sferze stosowania języków. Zakończyć polityzację kwestii językowej można jedynie poprzez zajęcie twardego stanowiska konstytucyjnego. Dlatego w czasie, gdy dojrzała potrzeba i zaistniała realna możliwość dopełnienia udoskonalenia ustawodawstwa językowego, bardzo ryzykownie jest gruntownie zmieniać Konstytucję, gdyż nie wiadomo, jak zostanie sformułowany jej artykuł 10. Odpowiedzialność za to spoczywa na inicjatorach nowej reformy konstytucyjnej. Bitwa projektów ustaw i polityzacja kwestii językowej świadczy o tym, że interesy polityczne, a nawet geopolityczne (czytaj: ekonomiczne) na Ukrainie skoncentrowane są właśnie wokół problemu języka państwowego. Kto wygra bitwę przeciwko językowi państwowemu, będzie miał pewną gwarancję dominacji własnych interesów ekonomicznych na terytorium Ukrainy. Faktycznie oznaczać to będzie dalsze ograniczanie stosowania języka ukraińskiego, a zatem i zmniejszenie wpływu etnicznych Ukraińców, którzy tym językiem się posługują. Odsunięcie od wpływu na sprawy ukraińskie tych Ukraińców, którym nie jest wszystko jedno — oto prawdziwy cel obrońców szczególnego statusu języka rosyjskiego. Istnieje zagrożenie realizacji na terytorium Ukrainy zwykłej ekonomicznej technologii kolonizacyjnej nowego tysiąclecia — okrutne prawo zysku ponad wszystko i żadnej wrogości czy nadmiernych sentymentów wobec Ukraińców. Narodowo świadomi potencjalnie przeszkadzają wielu niezamożnym ludziom, którzy pomnażają tutaj własny majątek. Z tych, którzy uważają problem języka państwowego za jeden z najważniejszych, otwarcie drwią. W telewizji mogą lekkomyślnie nie zważać na naturalne potrzeby językowo-kulturowe większości społeczeństwa — etnicznych Ukraińców, uznając ukraińskojęzyczność za „nieformat”. Wszystko to oznacza, że ktoś bardzo śmiało narusza konstytucyjne prawa Ukraińców, ponieważ jest przekonany, że idziemy nie tą drogą do uregulowania ustawodawstwa językowego, że ta droga prowadzi Ukrainę do drugiego języka państwowego. Ukraiński parlament i obsługująca go elita prawnicza od samego początku zmuszeni byli przestrzegać tej linii. Początkowo był to tymczasowy ruch taktyczny, choć wiadomo, że nie ma nic bardziej stałego niż to, co tymczasowe. Rada Najwyższa kontynuuje podążanie ową drugą drogą rozwoju ustawodawstwa językowego. Koncepcja jego jest taka: ustawy o trybie stosowania języków muszą odpowiadać realiom życia społecznego; ustawy należy przyjmować drogą kompromisów politycznych zgodnie z programami wyborczymi grup koalicyjnych, aż do prób zmiany artykułu 10 Konstytucji; społeczeństwo jako realny nosiciel i użytkownik języków jest sztucznie odsunięte od udziału w dyskusji i nie jest gotowe, nie jest zdolne konstruktywnie wpływać na proces tworzenia prawa w sferze językowej z przyczyn niedostatecznej edukacji prawnej w tej kwestii ze strony państwa, rozpowszechniania błędnych interpretacji ustawodawstwa językowego i otwartych jego naruszeń w sferze informacyjnej, negatywnego przykładu szanowania języka państwowego przez wielu polityków i urzędników; w tworzeniu prawa o stosowaniu języków nie istnieje hierarchia ustaw, zgodnie z którą reszta ustaw (poza Konstytucją) powinna być uzgadniana z fundamentalną konstytucyjną Ustawą o trybie stosowania języków. Czy więc możliwe jest i czy trzeba doprowadzać projekt Ustawy o językach i projekty innych ustaw do zgodności z realiami sztucznie upolitycznionej i słabo kontrolowanej przez państwo sytuacji językowej na Ukrainie? Zrobić to jest nierealne. Język rosyjski rzeczywiście masowo, wbrew Konstytucji, stosuje się jako drugi państwowy, ale przecież odzwierciedlić to w ustawie jest niemożliwe — zabrania tego Konstytucja. Próby „zalegalizowania” realnej sytuacji językowej nie tylko są sprzeczne z Konstytucją. Może to mieć zgubne skutki dla konkurencyjności i bezpieczeństwa Ukrainy i, odpowiednio, negatywnie odbije się na dobrobycie oraz jakości życia zwykłych obywateli. Możliwa jest także niechęć międzyetniczna, sprowokowana zalegalizowaną polityzacją kwestii językowej. Ukraina długo tego nie wytrzyma. Jest bardziej niż oczywiste, że żadną ustawą nie można „odzwierciedlać” realiów sztucznie zdestabilizowanej sytuacji językowej. Artykuł 10 Konstytucji stwierdza: „Stosowanie języków na Ukrainie gwarantuje Konstytucja Ukrainy i określa ustawa”. Można to interpretować jako pilną potrzebę przyjęcia jednolitej „konstytucyjnej” Ustawy o językach, a reszta ustawodawstwa w sferze stosowania języków powinna być uzgadniana z Konstytucją i tą ustawą. Prawdopodobnie twórcy Konstytucji przewidywali właśnie taki wariant, ponieważ obowiązywała już Ustawa o językach w USRR. Dlatego nową redakcję Ustawy o językach warto przyjmować bez uzgadniania jej projektu z całym zasobem ustawodawstwa. Doprowadzać obowiązujące ustawodawstwo do zgodności z Konstytucją i nową konstytucyjną Ustawą o językach trzeba będzie już później. Niestety, dominuje inny punkt widzenia: uzgadniać nowy projekt Ustawy o trybie stosowania języków z obowiązującymi ustawami. W rezultacie „uzgodnienia” z niedoskonałymi obowiązującymi „kompromisowymi” ustawami w sferze stosowania języków nowa ustawa wyjdzie nie lepsza od starej. Wtedy nie ma sensu przyjmować jeszcze jednej ustawy językowej ze starymi błędami i niestosownościami, lepiej zostawić wszystko tak, jak jest. Trzeba będzie powrócić do pierwszej drogi udoskonalenia ustawodawstwa językowego, która przewiduje priorytet Konstytucji i fundamentalnej Ustawy o trybie stosowania języków. Główne założenia tej koncepcji: Ustawę o językach trzeba przyjąć jako fundamentalną ustawę konstytucyjną; nie może ona odzwierciedlać realiów sytuacji językowej i nie powinna być ustawą o polityce językowej, a ma ustanowić demokratyczny tryb stosowania języków, zgodny z Konstytucją, interesami narodowymi i perspektywą europejską państwa; ustawa o trybie stosowania języków, jako dyspozytor, powinna „rozdzielić” sfery stosowania języków zgodnie z ich praktycznym przeznaczeniem, aby nie ingerowały one w sferę państwową; stosowanie języków komunikacji międzynarodowej, do których należy także rosyjski, należy jasno, szczegółowo i zrozumiale uregulować, aby nie dopuścić do ograniczenia konstytucyjnego trybu stosowania języka państwowego i innych języków rozpowszechnionych na Ukrainie; w Ustawie o trybie stosowania języków należy wypisać motywację dla obywateli — preambułę, każde słowo powinno być zrozumiałe dla zwykłego obywatela bez specjalnego przygotowania czy komentarzy Sądu Konstytucyjnego, gdyż jest to ustawa przede wszystkim dla obywatela.
Zaproponowana koncepcja, przewidująca priorytet jednolitej konstytucyjnej Ustawy o językach, stawia pod znakiem zapytania potrzebę przyjmowania odrębnej Ustawy o języku państwowym. Jeśli przyjąć Ustawę o języku państwowym razem z Ustawą o językach, przyjmuje się interpretację artykułu 10 Konstytucji: „tryb stosowania języków określa się ustawami”, co formalnie nie odpowiada literze Konstytucji. W tym przypadku udana idea przyjęcia odrębnej Ustawy o języku państwowym, która została zarejestrowana w parlamencie, w rzeczywistości może sprawić zły żart — zadziałać na rzecz ostatecznego przyjęcia drugiej koncepcji ustawodawstwa językowego, która jest skrajnie niepożądana. Radzie Najwyższej bardzo trudno jest przezwyciężyć nadmierne zamiłowanie do kompromisów, dlatego pierwsza i właściwa koncepcja przyjęcia nowej ustawy językowej wygląda na całkowicie nierealną, choć jest to przykre. Jednak wyjście zawsze istnieje. Konkretne propozycje, jak właściwie wyjść z tej niełatwej sytuacji: 1. Uzyskać od Sądu Konstytucyjnego wyjaśnienie ostatniego akapitu artykułu 10 Konstytucji. 2. W przypadku przyjęcia przez SK oczywistej formuły „tryb stosowania języków określa się jednolitą ustawą fundamentalną; całe ustawodawstwo, które dokonuje regulacji w sferze stosowania języków, powinno być uzgodnione z Konstytucją Ukrainy i fundamentalną ustawą o trybie stosowania języków” możliwe jest przyjęcie podstawowej konstytucyjnej Ustawy o językach (Ustawy o języku państwowym nie przyjmować, a jej postanowienia należy uwzględnić w Ustawie o językach), i to daje podstawę prawną dla uregulowania niestabilnej sytuacji językowej na Ukrainie. 3. W przypadku przyjęcia przez SK innej formuły „tryb stosowania języków określa się ustawami (ustawodawstwem) Ukrainy” należy tymczasowo wstrzymać się od przyjęcia Ustawy o językach i Ustawy o języku państwowym, zaczynając od wprowadzenia zmian do ustaw, które regulują wszystkie sfery działalności społecznej, gdzie stosuje się język, w celu usunięcia niepoprawnych norm, które przeszkadzają w przyjmowaniu normalnych ustaw o językach i o języku państwowym. 4. Przyjęcie ustawy powinno być poprzedzone państwową edukacją w sferze trybu stosowania języków oraz przykładem władzy. Państwo bardzo mało zajmuje się edukacją prawną w sferze stosowania języków, niemało ukraińskich mediów pracuje w przeciwnym kierunku — na technologie dezorientacji językowej, co czyni taką edukację daremną, przynajmniej obecnie. Jest to bardzo ważny problem, który powinni rozwiązać Prezydent, parlament i rząd. Przyzwyczailiśmy się nie zwracać uwagi na problem języka, tak jak nie zwracamy uwagi na ważność powietrza do oddychania. Dlatego normalne jest, że według wyników sondaży obywatele nie uważają języka za szczególny priorytet. Jednak bez języka nie odbywa się żadne ludzkie działanie, żaden proces i nie działa żadna ustawa, a państwo niemieje lub rozmawia cudzym głosem i traci niepodległość. Polityzacja kwestii języka trzyma naród w stanie półprzytomności, ukraińskie społeczeństwo czuje się jak człowiek, któremu „zadano cios w splot słoneczny”. Wielu wpływowym siłom na Ukrainie i na świecie taki stan naszego społeczeństwa jest korzystny. Dopóki Ukraińcy nie przyjdą do siebie, dopóty bardzo łatwo jest czyścić ludowe kieszenie i manipulować elektoratem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
