Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

OSTATNIA WALKA, ALE… NIE PUGACZOWA

Слово Просвіти, №15 за 2008 рік

Ukraiński kanał „1+1” emitował wieloodcinkowy rosyjskojęzyczny film fabularny reżysera Wołodymyra Fatjanowa „Ostatnia walka majora Pugaczowa”, nakręcony na motywach opowiadań kołymskich Warłama Szałamowa. Prawdopodobnie wkrótce pojawi się on ponownie w ukraińskiej telewizji, ponieważ filmy o takiej tematyce najczęściej emituje się właśnie w dniach przedmajowych i majowych. Lecz choćby nie wiadomo jak długo współczesny ukraiński widz wpatrywał się w kadry tego filmu i jak bardzo wczytywał się w wersy opowiadań Szałamowa, nie dowie się z nich o konkretnych ludziach, którzy byli pierwowzorami bohaterów tych utworów. Nie dowie się także o rzeczywistym przebiegu wydarzeń, które stały się dla nich podstawą. A chodzi o mało znaną kartę historii, która na zawsze wchłonęła losy Ukraińców i powinna do nich należeć. Petro BOJARCZUK, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, m. Horochów, obwód wołyński. Zgasły ostatnie kadry filmu, a napisy, które pojawiły się na ekranie telewizora, obwieściły: utwór poświęcono „nieznanym bohaterom Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”, którzy zostali zniszczeni w obozach GUŁAG-u. Przeczytałem i poczułem taką samą gorycz, o jakiej mówił mi ponad dziesięć lat temu mieszkaniec Łucka, były więzień polityczny kołymskiego GUŁAG-u Ołeksandr Sosicki. Ale sedno nie w bohaterach tamtej wojny, których niemało zginęło w obozach, lecz w tym, że podjęto kolejną próbę wymazania jednej z heroicznych kart ukraińskiej historii, która przez oczywisty dla wszystkich opór poszczególnych naszych-nienaszych polityków i sił politycznych wciąż pozostaje nie do końca zbadana. I znowu — na korzyść natrętnie tradycyjnego „starszego brata”. Po raz pierwszy o grupowej ucieczce, którą zrealizowali ukraińscy więźniowie polityczni w 1948 roku z trzeciego punktu łagrowego kołymskiej kopalni złota imienia Gorkiego, podległej ówczesnemu Północnemu Zarządowi Górniczo-Przemysłowemu Kołymy, dowiedziałem się od byłego więźnia tego punktu łagrowego i katorżnika-robotnika kopalni, obecnie nieżyjącego Anatolija Najuka ze wsi Wiczyni w rejonie rożyszczeńskim obwodu wołyńskiego. To właśnie Najuk poradził zwrócić się po szczegóły do Sosickiego. A Ołeksandr Sosicki, usłyszawszy, o co chodzi, powiedział: „Przeczytałem niedawno opowiadanie Szałamowa „Ostatnia walka majora Pugaczowa” — i zabolało w sercu. Przecież to nasi chłopcy wtedy uciekali! I to była największa z kołymskich ucieczek naszych więźniów politycznych! Zbrojna ucieczka, która przerodziła się w szalony bój z oddziałami wojsk wewnętrznych! Dlaczego imiona tych bohaterów mają pozostać zapomniane? Powinna je znać Ukraina!”. Z jednym z tych „chłopców” Ołeksandr Sosicki uczył się w szkole w Łucku. Drugiemu, znacznie starszemu i doświadczonemu przez życie, zawdzięczał, jak i Anatolij Najuk, życie, które o mało nie stracił, stając się „dochodjagą” w obozie. Był osobiście dobrze zaznajomiony z połową członków grupy uciekinierów. Ale w czasie naszej rozmowy Sosicki nie wiedział, że jedną i tę samą, według wszelkich oznak, ucieczkę Warłam Szałamow opisał w dwóch opowiadaniach. W pierwszym — „Zielony prokurator” — uciekinierami-więźniami politycznymi dowodzi niedawny podpułkownik Armii Czerwonej Janowski, a w drugim — czerwonoarmista major Pugaczow. Kim on jest — Janowski? Sądząc po nazwisku, Ukrainiec czy Polak. Dlaczego nie Rosjanin? Majora Pugaczowa postrzegamy zupełnie inaczej. Nazwisko dowódcy grupy ze zrozumiałym historycznym podtekstem oraz stopień oficerski lepiej wpisują się w ramy tak zwanego socjalistycznego realizmu, którego kanonów w ZSRR musiał przestrzegać każdy pisarz. Widocznie ów socrealizm postawił przed Szałamowem wymagania, które skłoniły go po „Zielonym prokuratorze” do powrotu do artystycznie odsłoniętego już wydarzenia i opisania go w innym opowiadaniu. Widocznie nie ostatnią rolę odegrały też znany rosyjski patriotyzm, który wszystko, co jest bardziej znaczące, stara się zagarnąć dla siebie i wydać za swoje, oraz właściwa byłemu katorżnikowi politycznemu kołymskiego GUŁAG-u, którym był Szałamow, nadmierna ostrożność. Prawdopodobnie to właśnie one dyktowały dla obu opowiadań międzynarodowy skład grupy, w której przeważają Rosjanie, a o bezimiennej ukraińskiej obecności w niej (co dobrze widać w filmie Wołodymyra Fatjanowa) jest mowa jedynie w pojedynczych kwestiach. Ale jeśli chodzi o negatywnych bohaterów utworów, to zupełnie inaczej! Naczelnik obozu ma ukraińskie nazwisko Kowalenko, a kryminalista-recydywista Hmyria, który spotyka się w obozowej kuchni z przyszłym uciekinierem Rosjaninem Sołdatowem, grożąc mu bezlitosną rozprawą, też, sądząc po nazwisku, ma ukraińskie korzenie. Jak było naprawdę? Usłyszane od Anatolija Najuka i Ołeksandra Sosickiego potwierdziły listy jednego z uciekinierów Dmytra Demjaniuka, który w 1996 roku mieszkał w osadzie Czunskij w obwodzie irkuckim w Rosji. Z czasem pojawiły się świadectwa Ukraińców-więźniów politycznych, którzy przebywali wtedy na trzecim punkcie łagrowym kopalni imienia Gorkiego lub mieli bliskie relacje z uczestnikami ucieczki w innych okolicznościach — Wołodymyra Domańskiego z Harazdży w rejonie łuckim, pochodzącego z obwodu dniepropetrowskiego, oraz mieszkańca miasta Perszotrawensk w obwodzie dniepropetrowskim Hryhorija Ilczenki, Wasyla Pasiczniaka (Pasicznika) z Kozyny, Semena Narozniaka z Jezupola i Pawła Terpaka z Kałusza w obwodzie iwanofrankiwskim oraz Romana Pacuły i Iwana Slusara ze Stebnika na Lwowszczyźnie. Są wspomnienia rodzonej siostry jednego z przywódców tej ucieczki Iryny Striłeć (z domu Mysyk) z Potorycy w rejonie sokalskim na Lwowszczyźnie oraz mieszkańca wołyńskiej Woli Kowelskiej, pochodzącego z Wielkiej Berezianki w rejonie taraszczańskim obwodu kijowskiego Pawła Kułyka, który w latach 1960—1961 przez pięć miesięcy przebywał razem z bratem pani Iryny w celi specjalnego zaostrzonego rygoru. Iwan Hoj i Dmytro Demjaniuk. Kołyma, 1955 jego przetrzymywania w obozie w Wichoriewce w obwodzie irkuckim. Z rozmów z nimi wyłonił się pełny obraz rzeczywistej ucieczki, który różni się od wersji Szałamowa i Fatjanowa. Stali się znani jej prawdziwi uczestnicy. Szczegółowo o organizacji i przebiegu ucieczki oraz o jej bohaterach opowiedziałem w powieści artystyczno-dokumentalnej „Drogami bólu”, która ukazała się drukiem w 2003 roku w Łucku. Pierwowzorem podpułkownika Janowskiego i majora Pugaczowa był oficer sił powietrznych ZSRR, pochodzący z Czernihowszczyzny Ukrainiec Iwan Tonkonohyj (mniej prawdopodobne, że Tonkonożenko lub Tonkonohow). Podczas wojny trafił do hitlerowskiej niewoli, a po ucieczce z niej rzekomo przebywał w Ukraińskiej Powstańczej Armii. Razem z nim grupą kierował pochodzący z Dniepropetrowska Ukrainiec Wasyl Hudenko, który podczas hitlerowskiej okupacji był w składzie referentury tamtejszej krajowej organizacji OUN, a wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej przeszedł do jednego z oddziałów UPA, które działały w Chołodnym Jaru. Wśród uciekinierów byli: pochodzący ze wsi Potoryca w rejonie sokalskim na Lwowszczyźnie ukraiński powstaniec i członek OUN Iwan Hoj (prawdziwe imię i nazwisko Myron Mysyk), skazany „za ukraiński burżuazyjny nacjonalizm” wołyniak z Kowelszczyzny Mychajło Jancewycz (w obozie, tak jak Tonkonohyj, był brygadzistą) oraz Ukrainiec (miejsce urodzenia nieznane), były czołgista Armii Czerwonej, prawdopodobnie oficer, Ołeksij Ihoszyn. Do grupy, która według świadectw „kołymczan” składała się z 12 osób, weszli skazani za udział w powstańczym ruchu narodowowyzwoleńczym Ukraińcy: Mychajło Berezowski z Tarnopolszczyzny, Dmytro Demianiuk z Rówieńszczyzny, pochodzący z rejonu kowelskiego na Wołyniu Dmytro (lub Anton) Kluka, Stanisław Myronia z dzisiejszej Iwano-Frankowszczyzny, wołyniak Teodozij Puć ze wsi Horodyszcze w rejonie łuckim na Wołyniu, pochodzący z rejonu żółkiewskiego (rawa-ruskiego) na Lwowszczyźnie Mychajło Sawa oraz były czerwony oficer marynarki, Rosjanin Mychajło Sołdatow — jedyna realna osoba spośród wszystkich wymienionych przez Szałamowa w obu jego opowiadaniach. Grupa, tak jak w filmie telewizyjnym i opowiadaniach Szałamowa, rzeczywiście zorganizowała się pod przykrywką kółka artystycznego. Jej członkowie zdołali, nie zwracając na siebie uwagi strażników, pewnej nocy opanować obozowy punkt kontrolno-przepustowy, czyli, jak mówiono, wartownię, i zdobyli broń oraz mundury tych, którzy pełnili na niej służbę. Pod pozorem brygady robotniczej, której towarzyszyło dwóch przebranych więźniów, uciekinierzy zdołali wyjść poza granice strefy i dotrzeć do baraku oddziału ochrony obozowej. Unieszkodliwili dyżurnego i zawładnęli całą bronią oddziału oraz „suchym prowiantem” jego żołnierzy i torbami sanitarnymi. Uciekinierzy planowali przejąć ciężarówkę na trasie kołymskiej, aby dotrzeć do najbliższego lotniska polowego, przejąć samolot i wyrwać się do wolnego świata. Lecz zamysł się nie udał. Cudem pozostali przy życiu w nierównej walce z prześladowcami Iwan Hoj, Dmytro Demianiuk oraz Mychajło Sołdatow. Obecność w składzie grupy jedynego Rosjanina, Sołdatowa, którą Dmytro Demianiuk nazwał przypadkową, musiała poruszyć kierownictwo GUŁAG-u i Mychajłę przeniesiono z Kołymy „na kontynent”. Jego los jest nieznany. Iwan Hoj i Dmytro Demianiuk zostali skazani na nowe wyroki. Ostatnie lata uwięzienia odbywali w łagrach Mordowii. Demianiuk wyszedł na wolność w 1964 roku, Hoj, dzięki staraniom jednej z gmin religijnych zachodniej diaspory, w 1963-im. Jednak powrócić na ojczystą ziemię władza sowiecka im nie pozwoliła. Zakaz powrotu zniesiono po rozpadzie ZSRR. Hoj zmarł w 1993 roku w stanicy Leningradzkiej (historyczna nazwa — Umańska) na Kubaniu, a łączność pocztowa z Demianiukiem, który marzył o powrocie na ojczystą ziemię, urwała się niespodziewanie kilka lat później. Niestety, nie ma ukraińskich filmów z dedykacją dla tysięcy znanych i nieznanych bohaterów walki o niepodległość Ukrainy, którzy zginęli w komunistyczno-bolszewickich łagrach nieujarzmieni, niezłamani, niepokonani. Do dziś ich sławę przypisuje się innym.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn