Strona · s. 9strona oryginału ↗
PAMIĘĆ O KORZENIACH DUCHOWOŚCI
Слово Просвіти, №15 за 2008 рік
Emma SZAPOWALOWA, kandydat nauk filologicznych, przewodnicząca towarzystwa „Proświta” w Nowomoskowsku w obwodzie dniepropetrowskim. Tylko żywe korzenie dają bujną koronę. Takimi korzeniami kultury w Nowomoskowsku było towarzystwo „Proświta”. W Dniepropetrowsku zaczęło działać „Jekaterynosławskie towarzystwo literacko-artystyczne „Proświta”, któremu przewodniczyły wybitne osobistości: badacz kozaczyzny profesor Dmytro Jawornycki, mecenas, właściciel „Domu Ukraińskiego” Wołodymyr Chrinnykow, dyrektor szkoły handlowej profesor Antin Syniawski, poeta Wasyl Bidnow i inni. O historii „Proświty” Kraju Siczosławskiego opowiada pisarz, wieloletni przewodniczący Dniepropetrowskiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Zaremba w książce „Żywe słowo”. Centrum działalności „Proświty” w Nowomoskowsku w latach trzydziestych była Woroniwka (mikrodzielnica Nowomoskowska), stacja kolejowa oraz Reszkut. Swoją drogą, o historii Woroniwki opowiadają „Legendy i prawdziwe historie Prysamarja”, które zebrało muzeum historyczne, a opracowała Nadija Tubalcewa. Legenda opowiada historię pochodzenia nazwy „Woroniwka”. Na tym zakątku w dawnych czasach były chutory, gdzie osiedlali się Kozacy, których caryca wygnała z Siczy. Do Siczyków obowiązkowo dokwaterowywała ziemian z Moskowii. Tak pojawił się właściciel ziemski Woronow, któremu Katarzyna nadała działkę na Prysamarju. Stopniowo pan wykupił większość kozackich ziem i założył swój zakątek — Woroniwkę. Na Woroniwce miał park ze zwierzyńcem. Inna legenda głosi, że w okolicy była uzdrawiająca woda i rajska ziemia, bardzo dużo ptaków, w szczególności wron (gawek). Dlatego ten zakątek nazwano Woroniwką. Duchową wartością Woroniwki jest cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej. O tym opowiada w swoich badaniach Feodosij Makarewski oraz Anatolij Dżusow w książce „Historia Nowomoskowska”. W 1871 roku osadnicy Woroniwki zaczęli starać się o budowę cerkwi. Świątynię wzniesiono za fundusze księdza Kyryła Tarłowskiego (jego domek zachował się w Nowomoskowsku, ale jest zaniedbany). Dołożyli swoje fundusze parafianie, kapitan A. Je. Czerniawski, major Je. Czepiga. W 1871 roku cerkiew poświęcono. Podczas walki z religią świątynię zburzyli komuniści (w 1940 roku), wartości rozgrabiono. Mówią, że była tu ikona, którą przywiózł z Góry Athos Hryhorij Połuszko. Starsi mieszkańcy opowiadają, że w cerkwi były dawne pochówki Kozaków z bronią ozdobioną drogimi kamieniami. W latach 1960—1970 w tym miejscu zbudowano szkołę techniczną. A. Dżusow przypomina testament Roericha: w miejscu świątyni nic nie powinno stać. Władza radziecka popełniła wielki grzech. W powiecie nowomoskowskim działały filie, jak odnotowano w Informatorze z 1908 roku: w Dmuchajliwce, Kamjance, Manujliwce, Petrykiwce, Pidhorodnemu, Pereszepeynemu i Nowomoskowsku. Towarzystwo miało sekcje: biblioteczną, dramatyczną, muzyczną. Wyróżnia się praca amatorskich trup teatralnych i muzyków. W tych zespołach Woroniwskiej „Proświty” aktywny udział brali członkowie rodziny Browczenków. Świadczą o tym stare fotografie i wspomnienia wciąż żyjących uczestników trupy teatralnej prośwician: Marii Nykyforiwny Szczerbiny, Paraskowiji Charytoniwny Browczenko oraz mieszkańców miasta I. Hołowatego i B. Kowalenki. Centrum teatralnej i muzycznej działalności „Proświty” było kółko muzyczne przy kolei w Nowomoskowsku. O tym Charyton Petrowycz Browczenko opowiada mieszkaniec Nowomoskowska I. Hołowaty: „Śpiewał i grał na skrzypcach Charyton Browczenko. Przy kolei był niewielki ceglany budynek. Tutaj przychodziła młodzież z całego miasta, urządzali wieczory taneczne przy muzyce utalentowanej rodziny Browczenków i kółka muzycznego”. Pracował w klubie zgrany, oddany sztuce zespół dramatyczny. Przewodzili mu Pyłyp Spiridonow i Pawło Ostrouchow. Przy kółku dramatycznym był zespół taneczny i chóralny, orkiestra instrumentów ludowych. Wszyscy znali humorystę Iwana Szokałę i jego córkę Lilę, Wasyla Bezrodnego i Iwana Sawycza Harusa z jego skrzypcami, Serhija Pszenycznego, Hryhorija Mirosznyczenkę, Iwana Hajduka, Ołeksandra Bidasha, Ulasa i Ołenę Koszowych, rodzinę Browczenków. Przychodzili do kółka całymi rodzinami. Iwan Szokało — z żoną i dziećmi. Był wspaniałym wychowawcą młodych. Ile talentów zjednoczyło towarzystwo „Proświta”! Występowali w domu kultury (obecnie zburzonym), jeździli po wsiach i tam tworzyli kółka dramatyczne. Nawet w latach niemieckiej okupacji pracował ukraiński amatorski teatr dramatyczny, który mieścił się w budynku dawnego warsztatu krawieckiego (obok obecnego pomnika Szewczenki). Dyrektorem teatru był Ołeksandr Iljecki, a reżyserem i prowadzącą — Wira Bereżna, profesjonalna artystka. Iwan Hołowaty był pomocnikiem malarza-dekoratora. Przedstawienia odbywały się przy świetle świec w przepełnionej sali. Kółko muzyczne im. „Osoawiachimu” stacji Nowomoskowsk. Iwan Hołowaty, Paraskowija Browczenko, Marija Szczerbina wspominają, że w powojennym czasie centrum kultury w Nowomoskowsku był teatr im. Tarasa Szewczenki na ulicy Radzieckiej. Tutaj brzmiały srebrne głosy śpiewaczek-samorodków: Nadiji Hołowko, Hanny Hajduk, Daryny Petuchowej, Leonida Połtawca, Leonida Malowanogo. Niezapomniane duety Dmytra Antonowycza Kornijenki i Klyma Mychajłowycza Karpenki, akompaniował im na bajanie Mykoła Charytonowycz Browczenko. Centrum i dom kultury zburzyli, a zbudowali klub fabryczny imienia Kirowa. Miasto zostało bez budynku teatru i zespołu dramatycznego. Przykro, że teraz w klubie Kirowa osiedliła się wspólnota religijna nieukraińskiego pochodzenia. Budynek jest zaniedbany, wymaga kapitalnego remontu. Świadkowie wspominają przeszłość z nostalgią, bo nie zachowali tego, co było duchowym dorobkiem w przedwojennym czasie, bo nie ma dokąd pójść i obejrzeć przedstawienia. Gdzie nie spojrzeć — „pijackie lokale”, gdzie muzyka w rytmie afrykańskich tam-tamów, automaty do gier i bary, które demoralizują młodzież. A kiedyś młodzież chodziła do biblioteki towarzystwa „Proświta”, tutaj urządzali czytania literackie. Oglądamy starą fotografię, na której napisano: „Muz. kółko im. „Osoawiachimu”, stacja Nowomoskowsk, 1934 rok”. Na fotografii zespół orkiestry strunowej, w centrum ze skrzypcami — Charyton Petrowycz Browczenko, po lewej Iwan Drobacha, obok jego żona Sofija z gitarą, siedzą z gitarami siostry Ołena i Zoja Hryniny, Polina Sydorowa, po prawej z bałałajką Pyłyp Markowycz Spyrydonow. W mundurze wojskowym przedstawiciel „Osoawiachimu”. Przy kolei była przychodnia, głównym lekarzem pracował Makar Ołeksijowycz Jełecki. Jego syn Ołeksandr i żona także brali udział w pracy kółek. Przy klubie, którym kierował Pawło Ostrouchow, działał zespół taneczny. Mykoła Browczenko pomógł zorganizować filię szkoły muzycznej dzięki wsparciu Dniepropetrowskiego wydziału kultury. Szkołę odwiedzało 15 osób, byli proświcianami. To Jurko Hrabowski, Ołeksandr Neporada, Wira Czerwonosztan, Mykoła Dudka, Jurij Tonkonoh, Switłana Szybko, Wala Czub i inni. Nauczycielami byli Wasyl Kuzmycz Wołokyta, Mykoła Archypowycz Hurtowyj, Anatolij Maksymowycz Woskobijnyk, Andrij Fedorowycz Szewczenko. Głównie uczyli się gry na bajanie. Paraskowija Charytoniwna Browczenko w roli Natalki Połtawki.
Ludzie byli wycieńczeni ciężką pracą i wielkim głodem, wojną i powojennymi zniszczeniami, półgłodni, w butach i kufajkach, ale nie tracili duchowości, miłości do prawdziwej muzyki, do pieśni ludowej. Paraskowija Browczenko wspomina, jak w latach wojny młodzież zbierała się w grupie, Iwan Kutowy rozdawał ulotki. Żeby Niemcy niczego nie podejrzewali, przychodził Charyton Petrowycz Browczenko i grał na skrzypcach, dziewczęta śpiewały. Młodzieńcy wszyscy poszli na front, wielu z nich nie wróciło. Niemcy wyśledzili młodzież z Woroniwki i wywieźli do Niemiec. Oto co opowiada B. Kowalenko: „Przeglądając archiwa, które pozostały po śmierci bliskich, znalazłem fotografię datowaną na 1930 rok. Tylko jedną osobę na zdjęciu znałem. To moja mama. A inni? Kim oni są? Zaczęły się poszukiwania”. B. Kowalenko dowiedział się, że na zdjęciu jest amatorska trupa aktorów woroniwskiej „Proświty” z miasta Nowomoskowsk w ostatnich miesiącach swojego istnienia. W 1931 roku „ukrainizacja” Ukrainy została zwinięta, zaczęło się totalne polowanie na nacjonal-komunistów, wszelką działalność oświatową zakazano. W Woroniwce mieszkała rodzina Liliccyh. Właśnie w ich młynie, przebudowanym na klub po wywłaszczeniu, mieściła się „Proświta”. Tutaj po pracach rolniczych przychodzili uczyć się czytać i pisać dorośli oraz dzieci. Tutaj oglądano przedstawienia teatralne. Sztuki wystawiano w języku ukraińskim. Członkowie Proświty byli ośrodkiem kultury ukraińskiej. Łazar Kaganowicz i jego „zespół” wykrywali aktywnych, świadomych Ukraińców, których potem oskarżano o ukraiński burżuazyjny nacjonalizm i prześladowano. „Proświtę” zakazano, rekwizyty i kostiumy teatralne zniknęły bez śladu. Dzisiaj towarzystwo „Proświta”, odrodzone w 1989 roku, kontynuuje tradycje swoich rodaków. Ale takiej aktywności, takiego zachwytu klasyczną dramaturgią, ludową muzyką instrumentalną, jak w latach młodości Browczenków, oczywiście nie ma. „Proświta” zawsze była awangardą wszystkiego, co ukraińskie. Porządkując książkę „Konstelacja talentów rodziny Browczenków”, członkowie Proświty dążyli do zachowania pamięci o korzeniach duchowości.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
