Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

MYKOŁA GOGOL: DUCHOWY BÓJ UKRAINY Z ROSJĄ

Слово Просвіти, №15 за 2008 рік

Mykoła KORPANIUK, profesor, m. Perejasław-Chmielnicki Przegrawszy z Imperium Rosyjskim walkę o państwo ukraińskie, nie cała starszyzna kozacka bezkrytycznie poszła na współpracę z kolonizatorami. Znaczna jej część wraz z zaporoskimi sicownikami wyemigrowała w poszukiwaniu nowych miejsc na obrzeżach Ojczyzny, które zajęli Turcy, mając nadzieję na przyszły rewanż. Niemało pogodziło się z losem i, ukorzywszy się, szczęśliwie zajmowało się sprawami gospodarczo-handlowymi, rozkwitając materialnie i upadając duchowo. Inni dalekowzroczniej patrzyli na relacje Ukraińców i władzy carskiej oraz zaczęli realizować dawną narodową prawdę: ducha Ukraińca jeszcze nikt nie pokonał. Dlatego, gdy autorytatywni działacze O. Bezborodko, W. Ruban, F. Tumański, D. Truszczynski, współpracując z władzą okupacyjną, stale przypominają jej, że są wyrazicielami i nosicielami idei ukraińskiej szlachty, jej narodowej odrębności europejskiego kroju, to autor „Historii Rusów”, H. Skoworoda, W. Kapnist, H. Wynski jednoznacznie potępiają reżim carski jako wrogi narodowi i opracowują metodykę jego pokonania. Etapową rolę w popularyzacji ukraińskiej historii, kultury, wolnościowego ducha, piękna ojczystej przyrody, oryginalnego bytu naszego narodu odegrali ukraińscy pisarze, którzy pisali w języku rosyjskim: W. Nariżny, O. Somow, A. Pohorielski, poeci W. Tumański, M. Markewycz, historyk D. Bantysz-Kamieński. Złożyli oni mocny fundament dla zaprzeczenia oficjalnej wielkorosyjskiej teorii o tym, że Ukraińcy to Małorusini, część narodu rosyjskiego. Ich utwory przekonały, że nasz naród nie tylko wyróżnia się obyczajami, bytem, kulturą, ale i etnopsychologią. Przyjście do kultury narodowej profesora Uniwersytetu Moskiewskiego M. Maksymowicza, który w 1827 r. wydał zbiór „Pieśni małoruskie”, w przedmowie do niego zakończył, śladem O. Somowa, teoretyczne uzasadnienie ukraińskiego romantyzmu, nadał ruchowi patriotycznemu nowe impulsy. M. Maksymowycz, nawiązując do nauki niemieckich romantyków, w szczególności J.G. Herdera, udowodnił, że ukraińska kultura, literatura w kierunku ideowo-tematycznym, formie artystycznej opierały się na tradycjach i poetyce folkloru narodowego, eposu heroicznego, dorobku poprzedniej literatury oraz odzwierciedlały byt, historię, świat wierzeń, obyczajów, psychologię, fantastykę Ukraińców. Językiem utworów był i powinien być ukraiński. Prace językoznawcze M. Maksymowicza, w których udowodnił odrębność naszego języka (a nie narzecza, jak twierdzili niektórzy rosyjscy i polscy uczeni), prace z historii dawnej literatury, w szczególności o poemacie „Słowo o wyprawie Igora”, podkreślają, że i literatura XI—XIII wieku pod względem tematyki, problematyki, światopoglądu i psychologii („ducha”) jest także ukraińska. Nimi uczony znacznie wzmocnił ruch ukrainofilski, zwrócił w sferę twórczości narodowej znaczne siły ze stanu szlacheckiego, potomków starszyzny kozackiej. Mikołaja Gogola wychowywano w kręgu ukraińskich działaczy, którzy z wielkim szacunkiem zachowywali tradycje kultury narodowej, uważali się za nosicieli jej ducha, spadkobierców kozackich działaczy-twórców państwowości. Przodek Mikołaja, Ostap Gogol, który pochodził z Galicji, był jednym z najważniejszych pułkowników Bohdana Chmielnickiego, zwolennikiem I. Wyhowskiego, P. Doroszenki, a zatem przeciwnikiem orientacji polskiej i moskiewskiej. Ojciec pisarza — klasyk literatury ukraińskiej, jeden z jej pierwszych twórców w nowym XIX wieku, autor oryginalnych wodewili obyczajowo-realistycznych „Owca-pies”, „Romans z Paraską”, „Prostak”, przyjaciel W. Truszczynskiego, W. Kapnista, dekabrystów z Towarzystwa Południowego. Ojciec wychowywał syna w szacunku do ojczystej historii, kultury, wszystkiego, co narodowe. Miłość do podań, folkloru, bytu, obyczajów, religijna cnotliwość młodzieńca wzmocnione narodowo-obywatelskimi wpływami W. Kapnista, dekabrystów, oparte na rodzinnych tradycjach ukrainofilskich, uformowały narodowo świadomą osobowość. Te zasady światopoglądowe, naturalne skłonności do twórczości literackiej, malarstwa, śpiewu doskonaliły się podczas nauki w Nieżyńskim Liceum Nauk Wyższych księcia Bezborodki, gdzie Mikołaj Gogol uformował się jako przeciwnik carskiej despotii, zwolennik wolnomyślicielstwa i postępu. W tej placówce edukacyjnej nie tylko podtrzymywał poglądy ukrainofilskie, kontaktując się z miejscowymi ludźmi, ale i rozpoczął własną twórczość, tworząc balladę „Dwie rybki”, poemat „Rosja pod jarzmem Tatarów”, tragedię „Rozbójnicy”, powieść „Bracia Twerdosławicze”, satyrę „Co nieco o Nieżynie, albo Głupim prawo nie pisane”, epigramat „Nasz Wralkin na tym świecie to rzadka osoba”, idyllę „Hans Küchelgarten”. Te utwory, które poza ostatnim nie zachowały się, już określają pisarza nurtu romantycznego, który próbował pisać w tradycjach romantyzmu niemieckiego i rosyjskiego. Idyllę „Hans Küchelgarten” Gogol wydrukował w 1829 r. w Petersburgu, wykupił cały nakład i zniszczył go, przekonawszy się, że orientacja na obcą estetykę i ideologię to nie jego droga w literaturze. W 1828 r. Mikołaj Gogol przeprowadził się do Petersburga, jak setki naszych rodaków, w poszukiwaniu służby, samorealizacji i sławy. Tutaj przekonał się, jak modna i aktualna dla społeczeństwa była tematyka ukraińska w literaturze, muzyce itp. Inteligencja rosyjska szukała punktów odniesienia w pokonywaniu społecznej reakcyjnej atmosfery. Zorientowawszy się na rosyjskojęzyczną praktykę pisarzy-rodaków W. Kapnista, W. Nariżnego, O. Somowa, A. Pohorielskiego, M. Gogol tworzy szereg utworów o tematyce ukraińskiej i wydaje zbiór „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” (1831—1832), który poświadczył pojawienie się nowego talentu w literaturze ukraińskiej i rosyjskiej. Z utworów zbioru do czytelnika przemówili Ukraińcy różnych stanów, duchowo dojrzali, oryginalni, z bogatą poetyką świata duszy i bytu, dumni z siebie i za siebie, rycerze ducha narodowego i moralności, którzy, artystycznie odtwarzając własny świat, z wyższością patrzyli na otaczającą krzątaninę i zaprzeczanie narodowi ukraińskiemu, jego kulturze. Bohaterowie utworów Gogola śmiali się, optymistycznie deklarowali swoją nieśmiertelność. Pracując nad „Wieczorami…”, M. Gogol zrozumiał, że jego talent na poziomie genetycznym wchłonął narodowe tradycje literatury — kozackich kronikarzy, utworów wędrownych bakałarzy, utworów burleskowych, „Eneidy” Kotlarewskiego, dziedzictwa ojca. Wtedy uświadomił sobie, że pisarz nie może być twórcą poza własną kulturą, że tematyka ukraińska, problemy przeszłości i teraźniejszości ojczystego narodu to źródło, z którego musi pić uzdrawiające soki własnej inspiracji. Znajomość z M. Maksymowyczem, jego pracami naukowymi dodała pisarzowi natchnienia, skłoniła do zajęcia się folklorystyką. Ta przyjaźń sprzyjała twórczemu wzlotowi pisarza. Mikołaj Gogol w „Wieczorach…” zapoznawał czytelników z romantyką codzienności i wypoczynku swoich rodaków, pokazał ich szlachetny i oryginalny świat duchowy, utwierdził myśl o naturalnym związku między pięknem ojczystej ziemi a szlachetnością ludzi. Tym samym ogłosił całemu światu o narodzie ukraińskim, zwrócił uwagę na niego i jego problemy. Dalsze utwory pisarza były pogłębieniem tematyki. M. Gogol wraz z M. Maksymowyczem na początku lat 30. XIX wieku zapalili się ideą otwarcia w Kijowie uniwersytetu, co też nastąpiło w 1834 r. Uniwersytet jego założyciele widzieli jako centrum kultury ukraińskiej, do którego zaproszą wykładać rodaków, rozproszonych po całym imperium. Właśnie Gogol przekonał władzę, że tylko M. Maksymowycz powinien być rektorem uniwersytetu. Umówili się, że Maksymowycz zaprosi Mikołaja Wasiliewicza do wykładania historii świata. Natchniony planami odrodzenia Ukrainy i pracą na tym polu, Gogol pisze do przyjaciela: „Kijów nasz, on nie jest ich…”. „Tam, tam! Do starożytnego pięknego Kijowa!.. Zachwycam się z góry, gdy wyobrażę sobie, jak zawrą prace moje w Kijowie”. Przygotowuje się do napisania „Historii Ukrainy”, po raz pierwszy w praktyce naukowej „Historii powszechnej” (światowej) jako kursów, które będzie czytał studentom. Ale car, dobrze znając pryncypialne ukrainofilskie nastroje Maksymowicza i Gogola, powiedział: „Wystarczy tam i Maksymowicza”. Według programu rządowego, Uniwersytet Kijowski otworzył się jako centrum rusyfikacji Prawobrzeżnej Ukrainy, niwelacji polskich wpływów i idei, choć powinien był stać się ośrodkiem wychowania świadomej i patriotycznie nastawionej inteligencji. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn