Strona · s. 14strona oryginału ↗
PANI, Z KTÓRĄ GLINA JEST „NA PAN”
Слово Просвіти, №15 за 2008 рік
„Anioł” z cyklu „Duchowe poszukiwania”
nieoczekiwany portret olejny Mikołaja Gogola, młodego, z lekkim tajemniczym uśmiechem. Kompozycyjnie jest on bliski portretowi Ałły Horskiej z 1971 r. Uśmiech Gogola był przyciągający i u widzów pojawiło się wiele pytań. Po odpowiedzi wybraliśmy się do autorki w gości. Na białych ścianach — dzieła malarskie i ceramiczne. One, jak i sama gospodyni, generują wspaniałą, niczym wzbogaconą ozonem, energię. Od razu wierzysz, że człowiek przebywa w zgodzie z Kosmosem. A zatem, dlaczego portret olejny Gogola, a nie ceramiczny? Mówią przecież, że urodziła się Hałyna Sylwestriwna z kawałkiem kijowskiej gliny w piąstce. Śmieje się i zauważa, że w Samarkandzie, gdzie urodziła się w 1929 r., takiej gliny nie ma. Widocznie dlatego czasem „zrywa się do malarstwa”. Zresztą z dyplomu jest malarką. Glinka (tak czule nazywa tę wybraną przez Najwyższego materię) przyszła później, jako nieunikniony los. Rodzice — Ukraińcy, zdołali w 1930 r. wrócić na Ojczyznę. I tata, i mama byli związani ze sztuką. Z Hryhorowyczów-Barskich — mama. Pierwszym głównym architektem Kijowa był Wasyl Hryhorowycz, którego uważa się za fundatora ukraińskiego baroku. Wprowadzał go, budując liczne cerkwie — Sobór Pokrowski, cerkiew św. Mikołaja Nabereżnego. Wzniósł podolską fontannę „Samson z lwem”. Dziadek pani Hałyny — znany adwokat przedradzieckiego Kijowa, wygrywając głośną sprawę Bejlisa, otrzymał od społeczności żydowskiej podziękowanie — rarytasową Biblię. Ilustracje Gustawa Doré stały się później dla Hałyny pierwszym impulsem na drodze sztuki. W latach 20. ojciec wysłał córkę do Azji Środkowej. Tamże z Leningradu oddelegowano studenta starszego roku architektury Sylwestra Sewruka, Ukraińca polskiego pochodzenia. Młode małżeństwo wkrótce wróciło na Ukrainę. Stołeczny Charków wtedy burzliwie się rozbudowywał i potrzebował architektów. Tamtejszy stadion architekta Sewruka działa do dziś. * * * Kiedy Hałyna otrzymała dyplom, poczuła się na rozdrożu. Mogła pracować w Funduszu Artystycznym, ale jego „sowiecki” reżim ze zgwałconą przestrzenią twórczą — nie dla niej, tak samo, jak i nauczanie w szkole artystycznej. Miała geny architektów od obojga rodziców, ale o własnym talencie nie domyślała się. Lecz los wiedział i czuwał. On „przypadkowo” przywiódł do studia Stepana Andrijowycza Kyryczenkę. Był wtedy jedynym na Ukrainie mozaicystą, miał wysokiej klasy wykształcenie, zdobyte w Moskwie. Usłyszała od niego: „Ty
— monumentalistka. Rób mozaikowe panneau, ja będę pomagać. Pracownia jest całkowicie twoja, kiedy będę w delegacji. Szybko przygotuj szkic. Kolorowy marmur, kwarcyty, szkło, ceramiczne odlewy — wszystko twoje”. Postanowiła stworzyć mozaikowy portret Łesi Ukrainki jako bohaterki niezrównanej „Pieśni lasu”. Pracowała z natchnieniem, odpoczywała, podziwiając krajobrazy Ławry — pracownia znajdowała się na jej terenie. Z czasem, gdy stanie się doświadczoną ceramiczką, ozdobi muzeum Łesi Ukrainki innymi panneau: „Mawka i Łukasz”, „Perelesnyk i Rusałka”, portret młodej Łesi. Ceramika została wzbogacona elementami mozaiki, niebywałym kolorytem i plastyką sopiłkowych przelewów. Na to poszły lata, a wcześniej… * * * Kolejny „przypadek” — i Halyna Sylwestriwna zaczęła pracować w pracowni ceramicznej architektów. Przyjaźni znawcy ludowego garncarstwa, piece do wypalania i całkowita nieznajomość tajników pracy w gatunku ceramiki artystycznej. Ale talent trzeba rozwijać. Gdzie, u kogo się uczyć? Następny „przypadek” — znajomość z Iwanem Marczukiem. Pokazał jej własne wyroby ceramiczne — „niech się nauczy, czym jest prawdziwa ceramika”. Pani Halyna upewniła się, że w rękach prawdziwego mistrza lepienie potrafi przekształcić się we wzór wysokiej sztuki. I choć była to epoka dogmatów socrealizmu, zaczęła szukać innych idei i wyrazistej, oryginalnej formy ich wcielenia. Cząstka ironii stała się nieodłącznym elementem jej dzieł. * * * Halyna Sewruk szła etapami rozwoju sztuki na ziemiach Ukrainy: gigantyczny krok — kultura trypolska, sztuka Scytów, sztuka starosłowiańska. Narodziły się ceramiczne gryfy, psy-strażnicy, smoki, feniksy. Zwolennicy ponurego fatalizmu są zachwyceni panneau z nieuchronną „Sową-losem”. Artystka zrozumiała, że przedchrześcijańscy bogowie słowiańscy to symbole-amulety sił przyrody. Jej Desna — czy to rusałka, czy to księżniczka, a może kapryśna gra wody. Na chwilę zastygła w glinie, by znów popłynąć wodą. Energetycznie potężna postać Berehyni skłania nieobojętnego widza do wejścia w artystyczną grę. I już jego wyobraźnia lepi „boginię”, narastając symbolami prasłowiańskiego mitycznego substratu, który sięga epoki kamienia. Czasami mityczne postacie odbieramy jako przelotne, banalne, ale nie u niej. Następny krok — w chrześcijańską przestrzeń Księstwa Kijowskiego z jego bohaterami, świętościami, przełomowymi wydarzeniami. Niepowodzeń nie było, co potwierdzały sukcesy na wystawach, wernisażach. Stworzyła potężne panneau „Miasto na siedmiu wzgórzach” (hotel „Turyst”, 1986—87 r.). Zebrała, jak na soborowe święto, rodzinę księżnej Olgi (sama księżna — na kijowskim tronie), fundatorów sławy Ławry Peczerskiej, pierwsze sławne cerkwie Kijowa. Widzimy tu kupców z całego świata, bojową drużynę książęcą. W centrum „dąb zielony” — święte drzewo Słowian. Osobna jasna perła — jeszcze cztery panneau: Jarosław Mądry i trzy jego córki. Artystka obdarzyła Annę, Anastazję i Jelizawetę cechami zewnętrznego i duchowego piękna słowiańskich kobiet. Ale największa siła bije od postaci księcia, ojca nie tylko dla własnych córek, ale i dla całego kraju. Nie ma tu stempla zjeżdżonej „książęcej wielkości”, tylko głębokie skupienie i sprawcza wola. Dlatego widzimy subtelną, niemal ascetyczną i jednocześnie bardzo ludzką twarz. * * * Halyna Sylwestriwna i z siebie lepiła świadomą Ukrainkę. Nawet sformułowała definicję: kto ma przynależność etniczną do narodu ukraińskiego — jeszcze nie jest Ukraińcem. Stajesz się nim, jeśli uświadomiłeś sobie, że jesteś odpowiedzialną częścią bardzo harmonijnego świata ukraińskiej ziemi z jej błogosławioną i nieprzerwaną historią duchowych i artystycznych osiągnięć. Język przede wszystkim ukraiński, a znać trzeba tyle, ile możesz, bo każdy jest skarbem. Samoukrainizacja pani Halyny zaczęła się zaraz po studiach. Jako studentka już płonęła pragnieniem „tworzenia dla dobra narodu”. Ale czym on jest, ten naród? Rosyjskojęzyczne miasto, które karmi ukraińskojęzyczną wieś. Ona, Ukrainka, nawet własnego języka nie zna, nie mówiąc o prawdziwej historii. Skąd wziąć realną, a nie sfałszowaną, podawaną w instytucie? Takimi problemami przejmowało się wtedy wielu twórczych młodych ludzi, bo nadszedł czas szestdziesiątników. Jeden z kijowskich klubów tak właśnie się nazywał: „Klub Twórczej Młodzieży”. Właśnie tam znalazła się Halyna Sewruk, a obok niej Ałła Horska, Ludmyła Semykina, Łeś Taniuk, Wiaczesław Czornowił. Założyciela grupy Iwana Switłycznego wspomina jako człowieka-cud, który cały świecił od wewnątrz ogromną miłością do Ukrainy. Woził młodzież na „ekspedycje etnologiczne”. Na wsiach najbardziej porażał zniewolony stan kołchoźnika z katorżniczymi warunkami pracy. Ale język ukraiński brzmiał. Nasycała się nim i pewnego razu usłyszała, przypadkowo spotykając byłego kolegę z roku: „Co z tobą? Byłaś człowiekiem jak człowiek, a nagle przeszłaś na język ukraiński. Jakiś maskarada”. Ale podobni ludzie już pozostawali poza jej światem. W chruszczowowskiej „odwilży” wypuszczono z łagrów wielu więźniów politycznych. Switłyczny zapoznawał z nimi i stawali się jej przyjaciółmi. Biegała na wykłady Brajczewskiego z historii Ukrainy, brała od Hryhorija Kocura literaturę o Chwylowym, Pidmohylnym — odkrywała dla siebie „rozstrzelane odrodzenie” i miała nadzieję na nowe odrodzenie Ukrainy. Miała już własną niewielką pracownię, przygotowywała się do wstąpienia do Związku Artystów. Ale przyszłość obróciła się nowymi łagrami i represjami. Halynę Sylwestriwnę wykreślono z listy kandydatów do Związku, a jej przyjaciółka Ałła Horska doświadczyła represji „według pełnego programu”. Halynie, aby jakoś dostawać się do zakazanej pracowni i pracować, przychodziło dawać dozorcom łapówki wspaniałą ceramiką. Zaczęła tematykę, ale z góry otrzymała werdykt: „Jacy kozacy? W rzeczywistości tego nie było. A jeśli nawet mogło być — nasza radziecka rzeczywistość się tym nie interesuje”. Więc „zeszła do podziemia”, bo zatrzymać się przed kozacką przestrzenią historyczną było nie do zniesienia. Talent artystki rodził rzeczy, które „Jarosław Mądry” stawały się wzorami w świecie ceramiki, brano je na wystawy, wyróżniano nagrodami i dyplomami już poza granicami Ukrainy. Artystka szanuje swoje laureactwo nagród imienia Andrzeja Szeptyckiego i Wasyla Stusa. Pani Halynie dodaje wytrwałości niewyczerpane poczucie humoru. Stworzyła 12 panneau z cyklu „Znaki gwiezdnego nieba” (1970—78 r.). Grecko-egipskie postacie tradycyjnych znaków zodiaku zostały przekształcone w substrat ukraińskiego kolorytu. O portrecie Gogola pani Halyna wyjaśniła: „Niezwykle cenię jego utwory o Ukrainie. Na moim płótnie twarz otacza właśnie gogolowski rozlew Dniepru, który żadnego czytelnika nie pozostawia obojętnym. A zgarbiona starcza figurka, na którą skierowana jest ironia jego uśmiechu, — to nasza żywotna „czarna żaba”. Aby wykorzenić ją z mentalności narodowej, trzeba jeszcze wiele pracować”. Halyna Sylwestriwna Sewruk wierzy, że przyszłość u jej dwóch wnuczek będzie. Z tego powodu nie sprzedaje prac, choć jej byt jest ascetyczny. Napady reumatyzmu przeszkadzają w kontaktach z ulubioną glinką. Pisze wspomnienia. Nie chciało się kończyć minorem, ale... Zwolennicy „euroremontu” już zniszczyli wspaniałe panneau „Wiosna” w hotelu „Zołotyj Kołos” (1981 r.) — nowatorski utwór w ceramice. Co w kolejce? Nie podoba się — zdemontujcie i przenieście na nowe miejsce, jak w nieosiągalnej Europie robią. Są kolekcjonerzy, dla których nawet kawałeczek panneau „od Sewruk” — to niemały skarb. Więc czy chcecie do Europy?.. *Autoryzowany przekład z rosyjskiego L. Dechtiarowej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
