Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

FIZYK ATOMOWY WOŁODYMYR TOKAREWSKI:

Слово Просвіти, №15 за 2011 рік

Począwszy od końca 1985 r. rozpoczęły się wspólne prace W. W. Tokarewskiego z Czarnobylską Elektrownią Jądrową nad eksperymentalnym określeniem głębokości wypalenia paliwa jądrowego, optymalizacją przeładunków paliwa jądrowego, modernizacją systemów kontroli integralności kanałów technologicznych itp. Jednak wybuch reaktora czwartego bloku energetycznego Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w nocy 26 kwietnia 1986 r. zmusił do zmiany tematyki badań i wykonania innych prac. Już dwa tygodnie po wybuchu, na najpotężniejszym w tamtym czasie w Kijowie komputerze, po prawie dwustu godzinach obliczeń udowodniono, że wybuch reaktora był nieunikniony wskutek wad w systemie sterowania aktywnej strefy reaktora. O wynikach modelowania raportowano na posiedzeniu pierwszej grupy roboczej Komisji Rządowej ds. likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej pod koniec maja 1986 r. w Moskwie. Dla W. W. Tokarewskiego okres poczarnobylski oznaczał przeniesienie środka ciężkości badań i działalności praktycznej na problemy postępowania z odpadami promieniotwórczymi i likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. W 1991 roku W. W. Tokarewski stanął na czele zespołu twórczego ds. opracowania pierwszego Narodowego programu rozwoju energetyki jądrowej w Ukrainie, który został przekazany rządowi. Po 1993 roku pracował na stanowiskach dyrektora generalnego Międzybranżowego Centrum Naukowo-Technicznego „Ukrycie” Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (m. Czarnobyl), dyrektora generalnego nowo utworzonego państwowego przedsiębiorstwa specjalistycznego Centrum Przetwarzania i Składowania Odpadów Technogennych „Technocentrum” (DSP „Technocentrum”, m. Czarnobyl), podległego Ministerstwu Ukrainy ds. likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, dyrektora generalnego państwowej korporacji „Ukraińskie Zjednoczenie Państwowe „Radon””. Pod kierownictwem Wołodymyra Wasylowycza w 1997 roku w strefie wykluczenia rozpoczęto budowę kompleksu produkcyjnego „Wektor” do składowania odpadów promieniotwórczych, a w 2008 roku oddano do eksploatacji infrastrukturę tego kompleksu. Dzięki osobistym kontaktom z naukowcami z wielu krajów świata zapoczątkowano międzynarodowe projekty z instytucjami Niemiec, Szwajcarii, USA i Rosji dotyczące problemów postępowania z materiałami zawierającymi paliwo obiektu „Ukrycie” oraz opracowania nowych energooszczędnych technologii przetwarzania materiałów i odpadów promieniotwórczych. W 2001 roku opracowano strategię wydobycia materiałów zawierających paliwo i postępowania z odpadami promieniotwórczymi obiektu „Ukrycie”. Społecznie aktywna postawa W. W. Tokarewskiego przejawiła się udziałem w wysłuchaniach publicznych w kwestiach zakazu zakończenia budowy trzeciego etapu Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej (1987 r.) oraz zniesienia moratorium Rady Najwyższej Ukrainy na budowę nowych bloków energetycznych elektrowni jądrowych w Ukrainie (1992 r.), zorganizowanych przez Naukowo-Techniczny Związek Energetyków i Elektrotechników Ukrainy, gdzie przewodniczącym sekcji naukowo-technicznej „Energetyka jądrowa i przemysł” jest od 1980 roku. Informacja ze strony NTZEU L. Hołota: Wołodymyrze Wasylowyczu, dziękuję Panu, że zgodził się Pan wysłuchać naszych pytań i odpowiedzieć na nie na łamach „Słowa Proświty”. Naszą rozmowę zacznę od słów akademika Wernadskiego, zapisanych prawie sto lat temu: „Niedaleki ten czas, kiedy człowiek otrzyma w swoje ręce energię atomową, takie źródło siły, które da mu możliwość budowania swojego życia tak, jak zechce. Czy człowiek zdoła skorzystać z tej siły, skierować ją na dobro, a nie na samozniszczenie? Czy dorósł do umiejętności wykorzystania tej siły, którą nieuchronnie musi dać mu nauka? Uczeni nie powinni zamykać oczu na możliwe skutki ich pracy naukowej, procesu naukowego. Muszą czuć się odpowiedzialni za wszystkie skutki swoich odkryć. Powinni wiązać swoją pracę z lepszą organizacją całej ludzkości”. Zatem, czy człowiek zdołał skierować tę siłę na dobro, a nie na samozniszczenie? Czy nauka umiejętnie wykorzystuje energię atomową, a co najważniejsze — czy umie i uczy ludzi nie tylko uruchamiać ją, ale i zatrzymywać? Czy istnieje w ogóle kontrola nad „pokojowym atomem”? W. Tokarewski: Proroctwo akademika Wernadskiego spełnia się — człowiek zaczął otrzymywać w swoje ręce energię atomową. Ale czy o taką energię atomową chodziło Wernadskiemu? Póki co nie wykorzystujemy właściwie energii atomowej, a tylko jej produkty uboczne, w zasadzie — energię cieplną i elektryczną, i, szczerze mówiąc, niezbyt efektywnie. Początkowo atomowe źródło siły zostało wykorzystane jako broń masowego rażenia. Dwie bomby atomowe, zrzucone przez Amerykanów na Japonię w sierpniu 1945 roku, zniszczyły w momencie wybuchu co najmniej 200 tysięcy pokojowych obywateli, kolejne 220 tysięcy zmarło w wyniku napromieniowania w ciągu następnych 65 lat. Był to bardzo niefortunny początek wykorzystania energii atomu z punktu widzenia postrzegania energii atomowej przez społeczeństwo. Chociaż jako czynnik odstraszający przestrzega on świat przed nową wielką wojną. Zadziałała zasada, że strach jest podstawą bezpieczeństwa. Innymi słowy, człowiek instynktownie, w celu samozachowania, dość szybko nauczył się zatrzymywać stosowanie energii atomowej do celowego niszczenia sobie podobnych. Teraz odnośnie kontroli nad pokojowym atomem. „Pokojowy atom” różni się od „uzbrojonego atomu” tylko tym, że w bombie rozszczepienie zachodzi w milionową część sekundy (a to jest wybuch), a w reaktorze elektrowni jądrowej energia atomowa uwalnia się pod czujną kontrolą i dość powoli w ciągu trzech-czterech lat (a to już spalanie). Zatem bezpieczne wykorzystanie pokojowego atomu na obecnym etapie w decydujący sposób zależy od jakości kontroli, czyli od człowieka, który opracował konstrukcję reaktora jądrowego, wykonał wyposażenie, uwzględnił (lub nie uwzględnił) prawdopodobne zjawiska żywiołowe, stworzył zautomatyzowane systemy sterowania i eksploatuje wysokotechnologiczny reaktor jądrowy elektrowni. Czyli „czynnik ludzki” dzisiaj odgrywa znaczącą rolę: prawie wszystkie awarie jądrowe, które zdarzyły się na świecie, są dziełem rąk ludzkich. Ale bezpieczeństwo elektrowni jądrowych można zapewnić nie tylko metodami aktywnymi, ale i pasywnymi (bez ingerencji człowieka). W metodach aktywnych rola człowieka (lub czynników zewnętrznych, na przykład trzęsienia ziemi czy tsunami) jest dość ważna, nawet decydująca. Wszystkiego przewidzieć po prostu nie sposób. Nie dlatego, że to drogie, a dlatego, że brak doświadczenia. Metody pasywne to bezpieczeństwo, którego utrzymanie opiera się na nienaruszalności praw fizyki i nie wymaga podejmowania decyzji przez personel eksploatacyjny. Współczesna technologia wykorzystania energii atomowej do produkcji prądu elektrycznego to tylko pierwszy i, być może, nie najlepszy krok na drodze do wykorzystania energii jądrowej. Fundamentalna zasada uwalniania energii atomowej w reaktorach wszystkich elektrowni jądrowych na świecie jest ta sama, co w bombie atomowej. W obu przypadkach źródłem energii jest proces rozszczepienia jądra pod wpływem neutronów. W obu przypadkach równolegle z wydzielaniem energii powstają tak zwane produkty rozszczepienia, których znaczna część to pierwiastki radioaktywne. Właśnie one są źródłem promieniowania. Promieniowanie zabiło 420 tysięcy ludzi w Japonii. Czyli stworzył się stereotyp: promieniowanie to śmierć. Wydawałoby się, że to wystarczy, aby wykorzystaniu energii atomowej powiedzieć stanowcze „nie”. Ale!.. Ale nieodparta żądza ludzkości do wysokiej jakości życia wymagała, wymaga teraz i będzie wymagać zawsze energii, energii i jeszcze raz energii. Wielkość dostępnej każdemu człowiekowi i społeczeństwu w całości energii (cieplnej, mechanicznej, elektrycznej) do zaspokojenia stale rosnących potrzeb człowieka (żywność, mieszkanie, odzież, bezpieczeństwo, rozrywka, przyjemności itp.) jest jednym z decydujących czynników, które określają jakość życia. Lepiej żyje ten naród, który produkuje więcej energii na głowę mieszkańca. Ale! Nadchodzi moment, kiedy decydującym hamulcem dla wzrostu jakości życia staje się pogorszenie stanu środowiska naturalnego (jakości powietrza, wody, zanieczyszczenie miast i wzrost ilości odpadów bytowych i przemysłowych itp.). Powstaje całkowicie uzasadnione wrażenie, że ludzkość pracuje nie tylko na własne zniszczenie, ale i na uśmiercanie środowiska naturalnego. Człowiek wytęża mózg i znajduje drogi zachowania życia. Świat rozwija się według dobrze znanego scenariusza. Ewolucja każdej cywilizacji (w tym technologicznej) przechodzi przez pięć etapów. Pierwszy etap (narodziny) powstaje w okresie kryzysu poprzedniej cywilizacji. Drugi etap (rozwój) odbywa się równolegle z upadkiem poprzedniej cywilizacji. Trzeci etap (rozkwit cywilizacji) charakteryzuje się tym, że poprzednia cywilizacja stała się już historią, powstaje wrażenie, że istniejący stan jest najlepszy i jakość życia praktycznie w pełni odpowiada pragnieniom. Czwarty etap (kryzys) charaktery się tym, że część społeczeństwa zaczyna rozumieć negatywne skutki istniejącej cywilizacji dla przyszłości, pojawiają się wątpliwości co do bezpieczeństwa, społeczeństwo generuje nowe idee i stopniowo rodzi się nowa cywilizacja. Piąty etap (upadek) — to powolna śmierć starej cywilizacji, istnieje równolegle ze wzrostem nowej cywilizacji. Wszystko niby wraca na swoje miejsce, chociaż na innym zwoju spirali. — Według jakiegoś diabelskiego planu 25-lecie katastrofy czarnobylskiej odbywa się na tle awarii w elektrowni jądrowej „Fukushima-1”. To jedna z najstarszych elektrowni jądrowych na świecie, zbudowana w latach 70. XX wieku. Czy dużo jest starych elektrowni jądrowych na świecie? Dlaczego sławne japońskie technologie nie przewidziały środków, które nie dopuściłyby do tego, że obecnie w wodzie morskiej jest cała tablica Mendelejewa? — Dzisiaj prawie wszystkie reaktory energetyczne (ponad 450 na świecie), niezależnie od czasu oddania do eksploatacji, należą do tak zwanej drugiej generacji reaktorów jądrowych. Tak samo 52 reaktory w Japonii. Jak, nawiasem mówiąc, czarnobylski reaktor RBMK-1000 i reaktory WWER-1000 we wszystkich działających elektrowniach jądrowych Ukrainy. Reaktory trzeciej generacji zaczęto budować i oddano do eksploatacji tylko w Japonii (trzy reaktory). Nawiasem mówiąc, reaktor nr 6 elektrowni „Fukushima-1” to reaktor trzeciej generacji, a pozostałe 5 reaktorów to druga generacja. Reaktory czwartej generacji pojawią się za 15–20 lat. Każda generacja reaktorów jest lepsza od poprzedniej. Ale wszystkie reaktory jądrowe mają jedną i tę samą wadę: produkują odpady radioaktywne. A to oznacza, że społeczeństwo zawsze będzie kojarzyć je z bombą atomową, Czarnobylem, a od teraz i z Fukushimą. Żadne technologie jądrowe na obecnym etapie rozwoju nie mogą wykluczyć prawdopodobieństwa awarii radiacyjnej. To aksjomat. Zadaniem naukowców, projektantów, konstruktorów, budowniczych i inżynierów jest przewidzenie sposobów minimalizacji skutków takiej awarii i całkowite wykluczenie wydostania się radionuklidów poza granice instalacji jądrowej. Każda awaria radiacyjna ma dwie fazy: ostrą, kiedy promieniowanie „wycieka” z obiektu, i chroniczną — kiedy trzeba zmniejszać (lub likwidować) skutki awarii. Propozycja dotycząca „podziemnego bunkra”, do którego można opuścić zniszczony reaktor jądrowy, na pierwszy rzut oka rozwiązuje problem szybkiej likwidacji ostrej fazy awarii. Ale co robić potem? Czy takie podejście nie przypomina zachowania gospodyni, która wszystkie śmieci w mieszkaniu zamiata pod kanapę, żeby nie było widać? Nasza Ziemia to żywa planeta. Umieszczać gdziekolwiek obce substancje w jej ciele jest niebezpiecznie, zwłaszcza dla przyszłych pokoleń. Odnośnie zrzutu do oceanu awaryjnych ciekłych odpadów radioaktywnych, które powstały w wyniku awarii w elektrowni „Fukushima-1”, to świadczy o konstrukcyjnych brakach w infrastrukturze przeciwawaryjnej elektrowni. Tak robić nie należy. Chociaż radioekologiczne niebezpieczeństwo zrzutu jest praktycznie zerowe, psychologiczny rezonans od „radioaktywnego zanieczyszczenia wody oceanicznej i owoców morza” jest jeszcze jednym argumentem nie na korzyść energetyki atomowej. — Po awarii czarnobylskiej niby pojawiły się nowe instrukcje, zgodnie z którymi mają być awaryjne instalacje generatorowe, niezależne jedna od drugiej. Czy zainstalowano je w ukraińskich elektrowniach jądrowych? — We wszystkich elektrowniach jądrowych świata, we wszystkich ukraińskich elektrowniach jądrowych i w Czarnobylskiej elektrowni jądrowej (jeszcze przed awarią) zainstalowane są dwa rezerwowe systemy zasilania elektrycznego pomp systemów chłodzenia: generatory dieslowskie i baterie akumulatorowe. Są one całkowicie niezależne jedna od drugiej i uruchamiają się tylko w przypadku awarii ogólnej energo- Nasz rozmówca — Wołodymyr Wasylowycz TOKAREWSKI — zastępca dyrektora generalnego Państwowej Korporacji „Ukraińskie Zjednoczenie Państwowe „Radon” do spraw nauki i nowych technologii. Doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor. Członek Zarządu Centralnego Naukowo-Technicznego Związku Energetyków i Elektrotechników Ukrainy (NTSEU), znany specjalista w dziedzinie fizyki jądrowej i energetyki jądrowej. Laureat imiennej nagrody im. K. D. Synelnykowa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Autor 257 prac naukowych, 12 świadectw autorskich i 6 patentów Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn