Strona · s. 7strona oryginału ↗
«NASZE ŻYCIE TO CIĄGŁY BILANS KOMPROMISÓW»
Слово Просвіти, №15 за 2011 рік
sieci, z której pracuje EJ i z której pobiera energię na własne potrzeby. Sieć energetyczna może wyjść z użytku z wielu przyczyn, zarówno technicznych, jak i naturalnych. Podczas awarii w Czarnobylskiej EJ sieć energetyczna pracowała w normalnym trybie. Podczas awarii w EJ „Fukushima-1” północna sieć energetyczna Japonii natychmiast wyszła z użytku w wyniku katastrofalnego trzęsienia ziemi o sile 9 stopni. Działające w chwili trzęsienia ziemi (o 14:46 czasu lokalnego) bloki energetyczne 1, 2 i 3 EJ „Fukushima-1” zostały automatycznie zatrzymane przez wprowadzenie awaryjnych pochłaniaczy neutronów do strefy aktywnej. Pozostałe trzy reaktory EJ zostały zatrzymane wcześniej, ale potrzebowały energii elektrycznej do chłodzenia radioaktywnego paliwa jądrowego. Kilka sekund po rozpadzie zewnętrznego systemu energetycznego automatycznie uruchomiły się generatory diesla na wszystkich sześciu blokach EJ „Fukushima-1”, w celu chłodzenia sześciu stref aktywnych i sześciu basenów wytrzymania zużytego paliwa jądrowego. Mniej niż po godzinie (o 15:51 czasu lokalnego) fala tsunami o wysokości 14 metrów uderzyła w EJ, której obiekty położone są w odległości 100–200 metrów od brzegu oceanu, wyłączyła generatory diesla i większość akumulatorów. Możliwość trzęsienia ziemi o sile do 8 stopni i tsunami o wysokości do 6 metrów została uwzględniona przy projektowaniu i budowie EJ. Specjalny przeciwtsunami falochron chroniłby przed tsunami do 6 metrów. Japońskie reaktory wytrzymały trzęsienie ziemi i tsunami. Gdyby nie rozpadł się system energetyczny, awarii radiacyjnej by nie było. To, co się stało w EJ „Fukushima-1”, świadczy o konieczności istotnego udoskonalenia planów awaryjnych, które istnieją w każdej EJ na świecie. Poza tym lekcje Czarnobyla nie zostały należycie przestudiowane: ani u nas na Ukrainie, ani na świecie. Ale to już osobny temat.
— Już dwa tygodnie po wybuchu reaktora czwartego bloku Czarnobylskiej EJ, z Pana udziałem, stwierdzono, że wybuch był nieunikniony z powodu wad w systemie sterowania strefą aktywną reaktora. Czy te wady są dziś uwzględnione, i u nas, i na świecie (zwłaszcza w Rosji)?
— Po wynikach analizy przyczyn awarii w Czarnobylskiej EJ już jesienią 1986 roku wprowadzono wiele zasadniczych zmian w konstrukcji i regulaminie eksploatacji reaktorów typu RBMK-1000, zarówno na blokach nr 1, nr 2 i nr 3 Czarnobylskiej EJ, jak i we wszystkich innych EJ z reaktorami RBMK-1000, które pracują w Rosji. Zmieniono też systemy awaryjnego zabezpieczenia, które uniemożliwiają powtórzenie znanego scenariusza awarii na czwartym bloku ChAEJ.
— Przedstawiciele praktycznie wszystkich krajów, gdzie wykorzystuje się energię atomową, bywali na Ukrainie, badali skutki czarnobylskie, udzielali rad. Aktywni byli również japońscy specjaliści. A dziś sytuacja w Japonii jest nieprzewidywalna, jak przyznał premier kraju Naoto Kan. Czy to nie oznacza, że z powodu obiektywnych i subiektywnych czynników (państwowe utajnienia, interesy biznesowe: właścicielem EJ w Japonii jest firma TEPCO) energetyka jądrowa rozwija się w każdym kraju według zasady „byle taniej”, a potem staje się problemem wszystkich?
— Niestety, informowanie społeczeństwa o stanie radiacyjnym wokół elektrowni atomowej Fukushima-1 zupełnie nie odpowiada skali awarii. Sytuacja w wielu punktach przypomina informowanie o początku i ostrej fazie awarii w Czarnobylu. Każda potężna instalacja energetyczna jest niebezpieczna. Albo w procesie eksploatacji, albo w razie wystąpienia awarii. W procesie eksploatacji elektrownie atomowe są znacznie bezpieczniejsze niż elektrownie cieplne. Nie zanieczyszczają atmosfery, nie spalają tlenu. Ale awaria elektrowni atomowej ma znacznie gorsze skutki ekologiczne, polityczne i psychologiczne niż awaria elektrowni cieplnej.
Tania energetyka atomowa to mit. Budowa nowoczesnej elektrowni atomowej kosztuje znacznie więcej niż budowa jakiejkolwiek innej elektrowni na paliwa organiczne. Całkowite koszty społeczne są także duże, jeśli prawidłowo uwzględni się koszt postępowania z odpadami promieniotwórczymi i zużytym paliwem jądrowym. A jednak energetyka atomowa rozwija się po katastrofie czarnobylskiej i będzie się rozwijać po tragedii Fukushimy. Nie dlatego, że lobbują za nią atomiści, i nie dlatego, że nowoczesna energetyka atomowa nie ma alternatywy, lecz dlatego, że inne źródła nie będą w stanie zaspokoić głodu energetycznego ludzkości bez samozniszczenia. Historyczne zalety elektrowni atomowych, choć może to dziwić jej przeciwników, polegają na bezpieczeństwie ich eksploatacji dla środowiska naturalnego, stosunkowo niewielkiej ilości odpadów, prostocie pomiaru promieniowania oraz niezwykle dużej energetyczności paliwa jądrowego.
— Wołodymyrze Wasylowiczu, w okresie postczarnobylskim centrum uwagi Pana badań naukowych i działalności praktycznej przeniesiono na problemy postępowania z odpadami promieniotwórczymi i likwidacji skutków awarii. Kierował Pan państwowym specjalistycznym przedsiębiorstwem Centrum Przeróbki i Składowania Odpadów Technogennych «Technocentr». Co udało się zrobić? Jak obecnie wygląda sprawa utylizacji tych odpadów? Nasze społeczeństwo swego czasu zaniepokoiło się, usłyszawszy, że Czarnobyl może stać się cmentarzyskiem tych odpadów z innych krajów (czy to prawda)? Czy istnieją jakieś produktywne projekty, w tym także alternatywne, likwidacji skutków katastrofy? Co Pan powie o podpisaniu kontraktu z firmą «Holtec» na budowę składu zużytego paliwa jądrowego?
— Państwowe specjalistyczne przedsiębiorstwo Centrum Przeróbki i Składowania Odpadów Technogennych «Technocentr» zostało utworzone 23 lutego 1997 roku w celu opracowania nowych technologii postępowania z odpadami technogennymi, przede wszystkim tymi, które powstały w wyniku awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej, a także w celu naukowo-technicznego wsparcia budowy nowoczesnych, bezpiecznych składowisk odpadów promieniotwórczych. Co udało się zrobić? Wspólnie z projektantami opracowaliśmy i rozpoczęliśmy budowę (1998 rok) pierwszego etapu kompleksu produkcyjnego do dezaktywacji, transportu, przeróbki i składowania odpadów promieniotwórczych z terenów skażonych w wyniku awarii w ChAEC. Ten ogromny obiekt o wartości około
500 milionów hrywien (w cenach z 1997 roku), bardziej znany jako kompleks „Wektor”, miał rozwiązać problem niezawodnej izolacji od naturalnego środowiska znacznej ilości radionuklidów czarnobylskich. Ale nie było mu to pisane, bo rocznie na budowę przeznaczano kilkakrotnie mniej środków, niż przewidywał projekt i odpowiednie plany harmonogramu budowy. Główne obiekty infrastruktury kompleksu „Wektor” oraz składowisko, wybudowane ze środków Komisji Europejskiej na wsparcie wyłączenia z eksploatacji Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, zostały przyjęte do eksploatacji przez Państwową Komisję w kwietniu 2008 roku. Wydawało się, że do końca 2008 roku oddamy do eksploatacji jeszcze dwa składowiska, a w 2009 roku zaczniemy przyjmować odpady promieniotwórcze do składowania. Ale na Ukrainę nadszedł kryzys gospodarczy, na który można zrzucić wszystkie przeliczenia błędne, i budowa kompleksu „Wektor” w 2009 roku zatrzymała się. Nie ożywiła się ona także w kolejnych latach. Wrażenie jest takie, że sprawa tkwi nie tylko w niedostatecznym finansowaniu, lecz także w braku priorytetów w polityce państwowej, że
do likwidacji skutków katastrofy czarnobylskiej. Jednak wszystko, co zostało zbudowane i jest eksploatowane na kompleksie „Wektor”, uważam za wielkie osiągnięcie kolektywu DSP „Technocentr”, budowniczych i projektantów. Jest to przyczółek nie tylko do dokończenia budowy obiektów gotowych w 90–95%, lecz także do utworzenia na ich bazie Narodowego składowiska odpadów jądrowych, w tym odpadów promieniotwórczych elektrowni jądrowych Ukrainy.
Co do składowiska wypalonego paliwa jądrowego, które planuje się zbudować w strefie wykluczenia obok kompleksu „Wektor”, decyzja o jego lokalizacji musi zostać podjęta przez Radę Najwyższą Ukrainy. Moim osobistym zdaniem najpierw trzeba uchwalić ustawę Ukrainy o strategii powrotu ziem strefy wykluczenia do zamieszkania przez ludność oraz o trwałym wyłączeniu z użytku gospodarczego części strefy wykluczenia, która jest skażona pierwiastkami transuranowymi (plutonem i ameryk) powyżej pewnej granicy. Zamieszkiwanie ludzi na takim terytorium ma być zakazane na setki lat. Notabene na takich ziemiach buduje się kompleks „Wektor”, eksploatowany jest punkt składowania odpadów promieniotwórczych „Buriakiwka”, znajduje się Czarnobylska Elektrownia Jądrowa.
Obawy, że koncentracja w jednym miejscu dużej ilości odpadów jądrowych stwarza potencjalne zagrożenie dla obecnego i przyszłych pokoleń, nie są bezpodstawne i wymagają szczegółowej profesjonalnej i społecznej dyskusji.
Czy Czarnobyl może stać się cmentarzyskiem odpadów promieniotwórczych z innych krajów? Może, jeśli zostanie zmienione ustawodawstwo Ukrainy, które zakazuje przywozu z innych krajów wszelkich odpadów, w tym promieniotwórczych. Może, jeśli zostanie zmienione ustawodawstwo naszych sąsiadów lub innych państw, w których również zakazany jest wywóz odpadów do innych krajów. Może, jeśli naród tego zażąda, zmusi deputowanych do zmiany ustawodawstwa i wyda „zielone światło” na budowę na ziemiach strefy wykluczenia skażonych plutonem międzynarodowego składowiska odpadów promieniotwórczych o specjalnym statusie, a zarobione pieniądze pójdą na ekologiczną rekultywację.
We wszystkich pozostałych przypadkach rozmowy o „czarnobylskim cmentarzysku” to kolejna straszak przeciwko wszelkim realnym krokom do ujarzmienia „pokojowego” atomu, który wymknął się spod kontroli. Miejsce „wolnych” radionuklidów w pojemniku, a pojemnika – w składowisku odpadów promieniotwórczych,
którą trzeba jak najszybciej budować. Innej drogi nie ma. I wreszcie o alternatywnych projektach likwidacji skutków awarii w Czarnobylskiej EJ. Skupię się tylko na trzech projektach, w które bezpośrednio zaangażowani byli specjaliści DSP „Technocentr”. Żaden z tych projektów nie został zrealizowany. W 1997 roku DSP „Technocentr” wspólnie z Narodowym Laboratorium Oak Ridge (USA) zaproponował zastosowanie technologii fitoremediacji do przyspieszonego oczyszczania radioaktywnie skażonych gleb. Istota technologii polega na tym, że każda roślina (trawa, krzew, drzewo) dla swojego wzrostu wysysa z gleby różne związki chemiczne, w tym także te, które zawierają radionuklidy. Roślina staje się radioaktywnie skażona, a gleba zostaje oczyszczona z radionuklidów. Następnie radioaktywna biomasa jest wykorzystywana jako surowiec do produkcji energii. Rozważano dwa projekty uzyskania użytecznej energii. Pierwszy projekt — rewolucyjny, o nazwie elektrofarma (wspólnie z niemieckimi specjalistami), przewidywał produkcję z radioaktywnej biomasy wodoru oraz bezpośrednią przemianę energii chemicznej powstającej przy syntezie wody z wodoru i tlenu w energię elektryczną w tzw. ogniwach paliwowych. W 1998 roku w Sławutyczu za wsparciem Ministerstwa Energetyki USA odbyło się międzynarod
…ny seminarium poświęcony zastosowaniu technologii fitoremediacji strefy wykluczenia z jednoczesną produkcją energii. Ministerstwo Czarnobyla Ukrainy (minister Kalczenko W. M.) poparło wspólny ukraińsko-amerykański projekt; opracowano perspektywiczny plan i kosztorys, wykonano wstępne studium techniczno-ekonomiczne.
Jednak projekt „nie ruszył”; negatywnie zadziałał czynnik ludzki zarówno na Ukrainie, jak i w USA. Zmienili się ministrowie i przewodniczący komitetów państwowych, zwolniono kierowników laboratoriów, pojawili się inni odpowiedzialni urzędnicy i „ceglane mury”, powstały czysto organizacyjne przeszkody. Zabrakło zgranej współpracy zespołowej i siły przebicia z obu stron. Znakomity projekt po cichu umarł…
Drugi projekt – klasyczny – przewidywał spalanie radioaktywnej biomasy w celu produkcji ciepła lub produkcji energii elektrycznej w taki sam sposób, jak odbywa się to w elektrowniach cieplnych. Do realizacji tego wariantu utworzono Europejskie Technologiczne Konsorcjum z udziałem DSP „Technocentr”; liderem konsorcjum została firma Alstom (Niemcy), a koordynatorem – profesor Helmut Folker. Rząd federalny Niemiec sfinansował opracowanie studium techniczno-ekonomicznego, które pomyślnie zakończono w 2001 roku. Aby rozpocząć finansowanie przez rząd niemiecki budowy w strefie wykluczenia instalacji do utylizacji radioaktywnego drewna, potrzebne było poparcie Ministerstwa Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Ukrainy. Powstała dziwna i, moim zdaniem, zupełnie niezrozumiała sytuacja: „zielone” Ministerstwo Ekologii Niemiec proponuje udzielenie pomocy Ukrainie w budowie, a „zielone” (wówczas) Ministerstwo Ekologii Ukrainy nie popiera tej idei. Przez ostatnich osiem lat zainteresowanie tym projektem to się pojawia, to znika. Inicjatorzy i autorzy projektu już odeszli na emeryturę, zniknęły niektóre firmy i przedsiębiorstwa – członkowie Europejskiego Technologicznego Konsorcjum – a idea żyje. Nie opuszcza mnie myśl, że ten projekt mimo wszystko zostanie zrealizowany.
Trzeci projekt dotyczy obiektu „Schronienie”. Przekształcenie czwartego bloku energetycznego Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej, zniszczonego wybuchem 26 kwietnia 1986 roku, w bezpieczny system zakończono już po pół roku, w listopadzie 1986 roku, gdy w niewyobrażalnie trudnych warunkach radiacyjnych nad zniszczonym reaktorem wzniesiono nową konstrukcję, tak zwany sarkofag. Tym samym awaria została zlokalizowana w tym sensie, że zanieczyszczenie środowiska naturalnego ustało. Całość sarkofagu i „martwego ciała” (zniszczonego reaktora) nazwano obiektem „Schronienie”.
Dopóki sarkofag będzie przykrywał zniszczony reaktor, dotąd radionuklidy stamtąd nie dostaną się ani do atmosfery, ani do Prypeci, ani do Dniepru, ani do Morza Czarnego (dalej – wszędzie). Sarkofag stoi już prawie 25 lat i pełni swoją funkcję ochronną. Nikt nie zna pewnej odpowiedzi na pytanie „jak długo jeszcze będzie stał?”. Wiadomo tylko tyle, że w przypadku jego zniszczenia (z powodu starości, w wyniku klęski żywiołowej lub złośliwej ingerencji) tysiące ton radioaktywnych materiałów, skażonych radionuklidami
Zakończenie na str. 10
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
