Strona · s. 8strona oryginału ↗
NIEZNANE MUZEUM
Слово Просвіти, №15 за 2011 рік
Unikalną kolekcję dawnych bandur i dokumentów o losach kobzarstwa Krymu i Kubania, która przez dziesięciolecia gnieździła się w bibliotece Jałtańskiego Studium Pedagogicznego (obecnie Krymski Uniwersytet Humanistyczny), urzędnicy od kultury długo i uparcie nie chcieli nazywać muzeum. Ten status bezcenny dla ukraińskiej kultury zbiór rarytasów naszego duchowego dziedzictwa otrzymał niedługo przed swoim obecnym 45-letnim jubileuszem, dzięki naleganiom ukraińskiej społeczności półwyspu. Lecz dziś bogate w rzadkie eksponaty muzeum pozostaje nieznane nie tylko mieszkańcom, ale i gościom kurortowego półwyspu, ponieważ informacji o nim nie ma w żadnym przewodniku turystycznym Jałty i Krymu. A mógłby stać się ciekawym zabytkiem ukraińskiego Krymu i godnym pomnikiem swojego twórcy — pedagoga, muzyka, historyka, krajoznawcy, artysty, dla którego kobzarstwo było losem — Ołeksija Fedorowycza NYRKI. Wiktor CHOMENKO, Krym. Tutaj żyje kronika południowego kobzarstwa. Dziesiątki instrumentów z początku i połowy ubiegłego stulecia niełatwo było zbierać, bo prawie każdy wykonawca czy twórca opresyjnej bandury zakończył swoje życie na Sołowkach czy na Syberii. Tam też obiecywano wysłać zbieracza i rejestratora dzisiejszego, bardzo znaczącego materiału historycznego, poszukiwacza i uwieczniacza imion całej kohorty mistrzów wyrobu i gry na starodawnym kozackim instrumencie, wtedy jeszcze młodzieńca o niezwykłym dla Jałty imieniu — Ołeks. Najczęściej — „dobrodzieje” z KGB i gorliwi przyspieszacze zlania się narodów „w jedinyj sowietskij narod tolko russkim jazykom obszczenija”, na których Krym jest obfity do dziś. Oni stale utrudniali życie i pracę pedagoga-ukrainisty, który jeszcze zorganizował i stanął na czele jałtańskiej „Proświty”, prześladowali, trzymali na „czarnej liście” niepewnych obywateli, w oczy i za plecami nazywali „nacjonalistą, banderowcem” — bo znali jego chrzestny los. KOZACKA KOŁYSKA. GŁODOMÓR. WOJNA. KONSERWATORIUM. WIĘZIENIE. ŁAGRY. BANDURA. Tak żartobliwie Ołeksij Nyrko odpowiedział na moją prośbę, by chociaż zwięźle opowiedzieć o swoim życiu. Później, poznawszy we mnie ziomka, zwierzył się, że jest kozackiego rodu, urodził się na Dniepropietrowszczyźnie, we wsi Nowa Sicz, która stała się ostatnim schronieniem dla zaporoskich kozaków. Dziadowie walczyli w narodowych wojskach, darowali wnukowi utwory Szewczenki i Kaszczenki, wzbogacali opowieściami o siczo-wikach, ludowymi pieśniami. Tutaj poznał grozę głodomoru, utratę najbliższych ludzi. Wtedy po raz pierwszy aresztowano ojca, a w 1938 roku po raz drugi pozbawiono go wolności, wraz z bratem inkryminowano mu antyradziecką działalność. Oskarżenia były bezpodstawne, bracia mężnie je odrzucali, uparcie nie składali podpisów pod protokołami przesłuchań, ale 5 lat życia im zabrano. Narodowe kapele bandurzystek i pięć zespołów, z którymi występował na Białorusi, w Grecji, Turcji, Francji, Polsce, Rosji, na Węgrzech, w Jugosławii. SPRAWA HONORU I ŻYCIA. Na brzegach Morza Czarnego i Azowskiego we wszystkich czasach wystarczało i Ukraińców, i kozaków-bandurzystów. Wśród nich szczególne rodowe kozackie nazwiska: Cymko, Szarko, Krucza, Husar, Pyłynśkyj, Żurczynśkyj, Łukowećkyj… Muzeum kobzarstwa stale uzupełnia się nowymi eksponatami. Jego fundator, zbieracz, opiekun, pracownik naukowy, poszukiwacz, przewodnik, konserwator starodawnych instrumentów i jednocześnie wirtuoz gry na nich — Ołeksij Nyrko, przez czterdzieści lat codziennie wycierając muzealny kurz z drogocennych relikwii, opowiadał mi, że każda z nich warta jest osobnego muzeum, a niecodzienny los twórcy czy wykonawcy dum i pieśni czasów kozactwa godny jest powieści czy dokumentalnej opowieści. Zbierać eksponaty, dokumenty i fotografie Ołeksij Fedorowycz rozpoczął w 1964 roku. Główna liczba nabytków muzeum — kilkadziesiąt bandur amatorskiego wyrobu z końca XIX—XX w. Szczególnie cenne są dawne bandury znanych ukraińskich mistrzów Ołeksandra Kornijewśkiego, Kuźmy Nimczenka, Iwana Sklara, Semena Turczynśkiego, Wołodymyra Tuzyczenka, Iwana Heryżwana, Wasyla Makowećkiego, Josypa Śniżnego, bandury krymskich kobzarzy Karpa Łudyłnyka, Andrija Cemka, Marka Kowalśkiego, Semena Chutirnoho, Fedora Kobzara, instrumenty kubańskich bandurzystów Wołodymyra Łazarenka, Mychajła Telihi, Illi Nimczenka, Iwana Hawrysza, Zota Dibrowy… A także bogate archiwa, materiały o mistrzach i wykonawcach-bandurzystach badanych regionów Sobornej Ukrainy: ponad pół setki rzadkich fotografii od 1898 roku z historii kobzarstwa, prace Nyrki o bandurzystach i mistrzach Krymu i Kubania, długi czas zakazane książki z historii kobzarstwa i Ukrainy, biblioteka wydań nutowych, zbiory ukraińskich dum i pieśni, afisze wykonawców-bandurzystów, kapel i zespołów; programy koncertów, festiwali, zdjęcia stworzonych przez Nyrkę i jego uczniów kapel i zespołów bandurzystów, kasety audio itp. Tutaj też osobne detale bandur oraz instrumenty, za pomocą których je wytwarzano, korespondencja, książki, czasopisma z informacjami o mistrzach i kobzarzach, wspomnienia współczesnych itp. Obecnie niewielka aula, która stała się salą muzealną, jest jednocześnie miejscem prób młodych bandurzystek, konsultacji, pracy naukowej. Jałtański bandurzysta nie miał czasu smucić się z tego, że jego „dziecko duszy” przez dziesięciolecia omijają uwagą, sprawiedliwie zbierał do tego plastra pamięci nowe relikwie. Zgromadził tyle, że zaczął nawet darować. Kilka cennych krymskich i kubańskich bandur znalazło się w Kijowie. Trzy starodawne bandury przekazał Jałtańskiemu muzeum Łesi Ukrainki, dokąd przychodził „wyśpiewać się-wyspowiadać”, razem ze swoim uczniem, znanym na Krymie kobzarzem Ostapem Kindratczukiem, lub z całą kapelą bandurzystek. Razem z Kubańczykami, którzy jeszcze pamiętają swój rodowód, podnieśli kobzarskie sztukę do poziomu międzynarodowych festiwali. Te Jałtańskie festiwale stały się corocznymi już dawno, lecz o tym dudnieniu bandur „ostatnich siczo-wików” pisze z jakiegoś powodu tylko kanadyjska prasa. W tych zmaganiach wirtuozów, które odbywają się pod nazwą „Dzwon, banduro!”, tradycyjnie pierwsze miejsca i teraz zajmuje kapela imienia Stepana Rudanśkiego, którą opiekował się kobzar Ołeksij Nyrko. Co roku bardziej mistrzowski stawał się i zespół bandurzystek „Prolisok”. Pod artystycznym kierownictwem Neonili Nyrko, jego, pierwszego na Ukrainie wśród dziecięcych, jeszcze 30 lat temu uhonorowano tytułem narodowego.
„W czasach bezpaństwowości nieustannie ścierano na proch sumiennych badaczy kobzarstwa” — ubolewał Ołeksij Nyrko, wymieniając dziesiątki dobrze znanych mu nazwisk, dotąd nieznanych nam, orędowników ukraińskiego kozackiego ducha. Najbardziej oburzało go to, że nieustannie natrafiał na pisma o tym, jakoby w zaporoskim kozactwie „po pocałunku pantofla Katarzyny II wyparowała ukraińska istota”. Bardzo przejmował się Ołeksij Fedorowycz tragicznym losem kozackich stanic, o których wyludnieniu zebrał niemały materiał wśród historyków i ocalałych świadków tragedii. W szczególności o całkowicie wysiedlonej 18-tysięcznej ukraińskiej stanicy Medwedowskiej. Połtawskiej — gdzie przed sowieckimi represjami żyło około 15 tysięcy potomków przesiedlonych przez Katarzynę II na Kubań Zaporożców. Nie pozwalali oni deptać rodzimej kultury, wszyscy byli wykształconymi ludźmi, powstali przeciwko zamknięciu pierwszego Wszechrosyjskiego ukraińskiego technikum pedagogicznego, które działało w Połtawskiej. Z licznych artykułów Ołeksija Fedorowycza, w których on — wieczny podróżnik po stanicach potomków Zaporożców — przytacza realne fakty istnienia niezdławionej tu, mimo surowych zakazów i krwawych represji, ukraińskości, dumnego i wolnego kozackiego ducha, w domu nie opublikował żadnego. Inaczej być nie mogło, wszak autor ośmielał się przeczyć oficjalnej imperialnej tezie o niwelowaniu-zlewaniu się narodów w „nową wspólnotę — rosyjskojęzyczny radziecki naród”. Jedynie w Nowym Jorku w czasopiśmie „Bandura” wydrukowano jego pracę „Kobzarstwo Kubania”. Działo się to przy tym, że oceniając jego tytaniczną pracę, znany kubański krajoznawca Iwan Fedorenko zaznaczył: „Wszyscy współcześni historycy Kubania nie zdołali wykonać takiego zakresu prac z tematyki kobzarskiej, jakiego dokonał Nyrko”. Krymscy bandurzyści, którzy wywodzili się z tureckich i krymskich niewolników, to dla Nyrki osobny temat. Posiada on świadectwa i innych autorytatywnych badaczy o tym, jak niewolnicze płacze bezpośrednio powstawały na rynkach Kaffy, że bandurzyści grali nie tylko na bazarach Krymu i Turcji, ale także w pałacach sułtanów i władców Europy. Czas nie zachował imion tych muzyków, poza Karpiem Kobzarzem-Ludnykiem, wspomnienia o którym zapisał w czasie wojny zegarmistrz, naczelnik jałtańskiego oddziału partyzanckiego Wasyl Musijowycz Kulinycz. Ślady aresztowanego dziadka i jego bandury zagubiły się już przed wojną. Więcej faktów jest o jałtańskim bandurzyście Andriju Cymku. W muzeum znajduje się także jego instrument z końca XIX wieku. Wśród najciekawszych jest kobza „szalonego Schauera” — on, syn Fina i Niemki, tak zafascynował się ukraińskim melosem, że został bandurzystą, pedagogiem, aktorem ukraińskich trup. Bandury Stepana Harsza, Kubańczyków Mychajła Telihi i Fedora Dibrowy — założycieli kapeli kobzarzy w Kijowie czasów Hetmanatu. Najnowsza jest tu bandura mistrza Semena Turczynśkiego ze stanicy Azowskiej, który tragicznie zginął w wieku 94 lat. Mawiał ten krzepki dziadek: „Kto na moich bandurach dzieci grać będzie uczył, temu nawet dopłacać jestem gotowy…”. Obecnie na jego dźwięcznych instrumentach grają kobzarze kubańskiej stanicy Siwierskiej. Brzmiący cud ludowej sztuki to także jedna z pierwszych chromatycznych bandur mistrza Hryhorija Husara ze stanicy Kaniowskiej, wykonana razem z kierownikiem kapeli bandurzystów — Kubańczykiem Stepanem Żarkiem, zamordowanym w latach 20. za odrodzenie ukraińskości w tym kraju, razem z setkami innych ludowych talentów — budzicieli ducha. …Bandurzyści i ich pieśni są poza czasem. Ale kiedy doczekamy się godnego opracowania bezcennego skarbu jałtańskiego muzeum kobzarstwa Krymu i Kubania oraz wydania książki o tych relikwiach kozackiego ducha naszego narodu i jednocześnie niestrudzonej, pełnej poświęcenia drodze ich zbieracza Ołeksy Nyrki, dla którego kobzarowanie również stało się losem. Czyż okazją do tego nie staną się nawet dwa obecne jubileusze — 85-lecie fundatora cennej kolekcji i 45-lecie unikatowego zbioru muzealnego — dzieła jego życia? Czy wirus niepamięci wobec najlepszych przedstawicieli ukraińskiego narodu prowincjusze podchwycili od obecnych władców w Kijowie?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
