Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Z OKAZJI 150. ROCZNICY WYDANIA CZASOPISMA «OSNOWA»

Слово Просвіти, №15 за 2011 рік

Wiktor TERLECKI, przewodniczący Szostkińskiego oddziału miejskiego WUT «Proświta», członek NSPU. Nikt nie będzie zaprzeczał, że założony półtora wieku temu w Petersburgu ogólnoukraiński biuletyn literacko-naukowy «Osnowa» został wymyślony i wcielony w życie jako fundament, podstawa rozwoju nie tylko ukraińskiego słowa literackiego, ale i ukraińskiej świadomości narodowej, samowystarczalności w ogóle. Podjęli się tej sprawy, po odbyciu zesłania za Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, Wasyl Biłozerski, Pantełejmon Kulisz, Mykoła Kostomarow. Wieść o przyszłym wydarzeniu poruszyła myśli i serca wielu synów Ukrainy. 25 marca 1860 roku Taras Szewczenko pisał do przyjaciela Jakowa Kucharenki: «Posyłam ci na Wielkanoc zamiast pisanki „Chatę”. I nie czasopismo, a tylko almanach, poprzednik naszego przyszłego czasopisma „Osnowa”. Zacznie się on od tego roku. Zbieraj, ojcze, czarnomorską zaporoską starożytność i przysyłaj na moje imię, a ja będę przekazywał do redakcji». 23 listopada tego samego roku przesłał do poety list jego «wielki przyjaciel kijowski», jak wyraził się Szewczenko, Mychajło Czałyj. Pedagog, działacz społeczno-kulturalny dzielił się swoimi przemyśleniami: «Nasi kijowianie (rozumie się, najlepsi z nich) są nadzwyczaj zainteresowani oczekiwanym na nowy rok prezentem: mówię o „Osnowie”. Sądząc po programie, można mieć nadzieję, że będzie to bardzo rzetelne i solidne czasopismo. Szeroki fundament zamierzyli położyć pod przyszłe badania rodzinnego kraju znawcy naszej narodowości, której do tej pory prawie nie dotykała nauka: niech pomoże im Bóg i dobrzy ludzie!». Zamysł dawnych cyrylo-metodiańczyków stał się rzeczywistością — 13 stycznia 1861 roku wydano bilet na wypuszczenie w petersburskiej drukarni P. O. Kulisza pierwszego numeru «Osnowy». Jeszcze przed wyjściem biuletynu literacko-naukowego na świat rozbrzmiewały różne życzenia. Jak choćby członka połtawskiej hromady Ołeksandra Konyskiego podczas spotkania z Kuliszem w Połtawie w maju 1860 roku: «My, połtawianie, jako ludzie młodzi, gorący, entuzjaści, nalegaliśmy na to, żeby „Osnowa” wydawana była tylko w języku ukraińskim. Kulisz dowodził nam niemożliwości takiego wydania». I pisarz miał rację. Ówczesny skrajnie negatywny stosunek do ukraińskiego słowa nie dawał możliwości, by to zrobić. Kulisz przewidywał jeszcze gorszą przyszłość. Już w 1863 roku pojawił się osławiony cyrkularz wałujewski, na mocy którego nie zezwalano na drukowanie książek w języku ukraińskim — zarówno treści kościelnej, jak i czysto edukacyjnej, w szczególności podręczników. Nie daj Boże, żeby i w naszych czasach, prawie 150 lat później, pojawił się znowu ukraiński Wałujew! Konyski twardo stał na swoim stanowisku. W grudniu 1860 roku wysłał list do redakcji «Osnowy» na imię Wasyla Biłozerskiego, w którym między innymi mówiono: «My sobie tak myślimy, dobrodzieju, że „Osnowa” powinna być w rodzimym języku ukraińskim, no już wy, zapewne, tę sprawę znacie lepiej niż my. Zatem my mimo wszystko będziemy mieć nadzieję, że im dalej, „Osnowa” cała będzie w naszej drogiej mowie. Język ukraiński nadaje się nie tylko do wierszy: w nim i teraz można mówić i pisać o wszystkim naszym, tak samo jak i w innych… Bo czyż to nie wstyd — łazić do sąsiada do kieszeni po słowo? Czyż u nas swojego nie ma? Pora, pora nam dołączać do własnego języka literackiego». W 1863 roku Konyskiego aresztują i wyślą na osiedlenie do Wołogdy, a potem do Totmy. Czy biorą do rąk «Słowo Proświty» wysokiej rangi urzędnicy w sferze kultury, edukacji, nauki? Czy zrozumieją to zalecenie Ołeksandra Jakowycza, które płynie do nas z głębi przeszłości? Czy może będą sprzyjać temu, żeby Ukraińcy łazili po słowo do sąsiada do kieszeni? Droga «Osnowy» była ciernista. Do tego toczyły się spory między Biłozerskim a Kuliszem. Zarówno co do programu, jak i co do utworów. Kulisz 28 stycznia 1861 roku pisał do Jakowa Hołowackiego: «Nasze czasopismo ukraińskie wydaje się nie całkiem po mojej myśli: ja nie radzę redaktorowi drukować byle czego». Jednak mimo wszystko musiał się zgodzić: «No, niech choć takie będzie, kiedy nie ma lepszego». Spory, zaostrzenie stosunków… Czy to już taki nasz ukraiński mentalność? Niestety, i obecnie działacze demokratycznego nurtu często-gęsto nie są w stanie, pomimo pewnych odmiennych poglądów, a nawet ambicji, zjednoczyć się w jedną narodowo świadomą siłę. W nekrologu na śmierć Kulisza, opublikowanym w marcowej książce czasopisma «Kijewskaja starina» za 1897 rok, powinowaty pisarza, mąż Nadiji Mychajliwny, siostry żony Kulisza Ołeksandry Mychajliwny (Hanny Barwinok), M. T. Symonow pod pseudonimem M. Nomys mówił: «Przy twojej zawrotnej działalności… byłeś tym centrum, dokąd ściągali przyjeżdżający z prowincji, piszący i niepiszący, po poradę, po rodzinne nowości literackie, dokąd zjawiali się stojący u rodzimej literatury na narady, dyskusje». Autor znanego wydania «Ukraińskie przysłowia, powiedzenia i tym podobne» nie mylił się. Trudno wyliczyć wszystkich tych literatów z Ukrainy, którzy publikowali na stronach «Osnowy». Kiedy studiuje się nawet pobieżnie historię tego czasopisma, to nie można nie zwrócić uwagi, że wśród autorów tekstów było wielu ziomków Wasyla Biłozerskiego i Pantełejmona Kulisza, pochodzących z Czernihowszczyzny. Czy było to prostym zbiegiem okoliczności? Nazwijmy, świętując jubileusz «Osnowy», chociaż niektórych z nich. Oprócz wspomnianego M. T. Symonowa, który pisał artykuły dla czasopisma pod pseudonimem Biełokopytenko, drukował się (1861, nr 6; 1862, nr 8) M. P. Żuk (Chruszcz) ze wsi Bułachiw w powiecie osterskim guberni czernihowskiej. Występował pisarz-reportażysta S. D. Nis, o którym Kulisz tak się wypowiadał: «Szczególnie przyjemna osobowość», «wyżej niego nie ma u nas etno-»

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn