Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

STRZEŻCIE SOBORÓW SWOICH DUSZ

Слово Просвіти, №15 за 2011 рік

TO „KRYSZTAŁOWY DZWON JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO” Oleksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor. W utworach prozatorskich Olesia Honczara błyszczą wszystkie barwy ukraińskiej ziemi. Konstantin Paustowski najtrafniej scharakteryzował takie pisarstwo: „Prawdziwa proza jest przesiąknięta poezją, jak jabłka sokiem”. Całą swoją twórczość artystyczno-publicystyczną Ołeś Honczar poświęcał rodzimemu narodowi nawet wtedy, gdy pisał o innych narodach, innych krajach. Jego bohaterowie to prawdziwi patrioci ukraińskiej ziemi, choć reprezentują różne warstwy narodu. Ołeś Honczar dbał i o nasz język, i o zachowanie skarbów przyrody ukraińskiej ziemi z jej malowniczymi łęgami, groblami, stawami. Odkrywał bardzo wiele znaczących zjawisk w naszym życiu: Zgromadzenie Założycielskie Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, Zgromadzenie Założycielskie Ludowego Ruchu Ukrainy, pierwsze w niepodległej Ukrainie zebranie Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów itd. Ołeś Honczar zostawił nam wiele testamentów. Najważniejszy — „Strzeżcie soborów swoich dusz”. Zebraliśmy się dzisiaj, aby porozmawiać o jego wkładzie w rozwój ukraińskiej duchowości. Przypominam sobie, jak przyszedł do muzeum znanego rzeźbiarza, ukraińskiego społecznika Iwana Honczara i już samą swoją obecnością wsparł go. To muzeum było prawdziwym ogniskiem ukraińskiej kultury. Wchodzili tam przedstawiciele ludności, a wychodzili sławni synowie i córki narodu ukraińskiego. Kiedy Iwan Dziuba napisał swoją słynną pracę „Internacjonalizm czy rusyfikacja”, przepisywano ją ręcznie właśnie w tym muzeum (w tamtym czasie była to po prostu chata, posiadłość Iwana Honczara). Pomimo ogromnej presji przeciwko ukraińskości ze strony władz, wtedy panowało niezwykłe uniesienie. Miałem znajomą maszynistkę, etniczną Rosjankę. Przepisywała mi wystąpienia, kiedy przygotowywałem swoje audycje w radiu. Pewnego razu powiedziałem jej: „Muszę jedną rzecz przepisać, obszerną. Trzeba pisać tak, żeby nikt nie wiedział”. Obiecała zrobić w tydzień. Nagle po dwóch dniach telefon: „Oleksandrze Danyłowiczu, przepisywałam tę pracę na jednym oddechu, nie mogłam się od niej oderwać”. Cała Ukraina przepisywała, kopiowała ten utwór, rozpowszechniano go. I jednym z tych, którzy zapalali, nieoficjalnie stali na czele, był właśnie Ołeś Honczar. Im bardziej oddalamy się od niego w czasie, tym częściej o nim wspominamy, bo należał do tych ludzi, którzy są niezastąpieni. W Polsce o utworach Honczara napisano: „To kryształowy dzwon języka ukraińskiego”. W TAMTYM CZASIE KAŻDA WYBITNA POSTAĆ BYŁA KONTROWERSYJNA Anatolij SZPYTAL, kandydat nauk filologicznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy. W 1980 roku odbywało się posiedzenie „Solidarności”. Na to posiedzenie zaproszono dziennikarza Anatolija Druzenkę z gazety „Izwiestija”. Kiedy ktoś wypowiedział frazę: „Czy przyjdą rosyjscy żołnierze?”, Anatolij Druzenko odrzekł: „Oni już tu są”. Obecni w szoku. Druzenko wyjaśnił: „600 tysięcy leży w mogiłach zbiorowych”. To tylko w Polsce, a ilu jeszcze na Węgrzech, w innych krajach. W jednej z tych mogił leży także bohater „Sztandarowców” Briański. I teraz, kiedy rozpoczęła się analityczna analiza literatury, oczywiście strasznie słyszeć, że z bibliotek Węgier wyrzucono utwór „Sztandarowcy” jako „powieść okupacyjną”. Ale przecież tę powieść wozili obok tych mogił zbiorowych, obok tych naszych żołnierzy, którzy tam zginęli. O historii powieści „Sztandarowcy” można napisać opracowanie, które będzie większe objętościowo niż sama ta powieść. Powieść „Człowiek i broń”, na przykład, trzeba czytać w czasopiśmie „Witchyzna” z 1960 roku. Dlatego że w późniejszych wydaniach co nieco już wyrzucono. Badając Honczara, dowiadujesz się wielu ciekawych rzeczy. Na przykład, w 1963 roku wysunięto do Nagrody Leninowskiej dwóch pisarzy: Olesia Honczara za „Tronkę” i Aleksandra Sołżenicyna za „Jeden dzień Iwana Denisowicza”. Na Biurze Politycznym była ogromna dyskusja. Grupa Susłowa wtedy zwyciężyła i nagrodę otrzymał Ołeś Honczar. Młodzi pisarze czasem po prostu odrzucają jego twórczość. Zaczęło się to od George’a Grabowicza, amerykańskiego profesora, który powiedział, że literaturę socrealizmu trzeba dać w jednym rozdziale, takim „wyrostku robaczkowym” od głównego nurtu literatury. To co, wtedy tylko „Sobór” tam zostanie i wczesne opowiadania? Ale są inne opinie. Na przykład, jeden z frontowców, piechur Hryhorij Swirski, który na szosie wołokołamskiej bronił Moskwy, napisał unikalny artykuł „Proza wojskowa czy proza militarystyczna?”. Analizując utwory o tematyce wojennej, zaznaczył, że u Honczara proza nie jest militarystyczna. Dlatego że powieścią „Sztandarowcy” Honczar jakby zamyka wojnę, nie przygotowuje czytelników do przyszłych walk. Szkoda, że mało wiemy, mało drukujemy takich materiałów o Honczarze. Trzeba pamiętać także, że ukraińska wojna zaczęła się 17 kwietnia 1939 roku od ataku Węgier na Zakarpacie, a nie 1 września 1939 roku. W powieściach „Człowiek i broń” czy „Cyklon” Honczar również jakby zamknął wojnę. Kiedy czytasz te utwory, przypominają się najlepsze dzieła o wojnie: „W okopach Stalingradu” W. Niekrasowa itd. Nawiasem mówiąc, kiedy Wiktora Niekrasowa prześladowano za poglądy niekompatybilne z linią partii, Ołeś Honczar przekazywał mu potajemnie pieniądze. Studiując twórczość każdego pisarza, trzeba wyobrażać sobie jego epokę. Kiedy Ołeś Honczar w powieści „Sobór” przedstawił działacza kompartyjnego, nie wiedział, że pierwszy sekretarz Dniepropetrowskiego komitetu obwodowego partii Ołeksij Watczenko oddał ojca do domu wypoczynkowego honorowych hutników (domu dla osób starszych). Po tym zorganizowano nagonkę na powieść i autora. I kogo nagoniono? Laureata Nagrody Leninowskiej, innych wysokich odznaczeń. Osobny temat — Honczar-publicysta. Warto wspomnieć, jak sześć razy wyrzucano z planów książkę Wasyla Symonenki, z przedmową Olesia Honczara. A nasi młodzi literaci-krytykanci zarzucają: „Dlaczego Honczar nie napisał o tym czy o tamtym…?”. A przecież tylko jedno zdanie w „Soborze”: „I lotnicy nosy zasłaniają, kiedy lecą nad Morzem Krzemieńczuckim” — trzykrotnie wykreślano z tekstu. Pisarz musiał wywalczyć niemal każde słowo. A „Tronka”, wydrukowana w 1962 roku — to było unikalne zjawisko! Szczególnie wyrazisty obraz — major, naczelnik obozu koncentracyjnego Jacuba, który na południu Ukrainy zbudował sobie daczę. A żeby mu się lepiej żyło, tę daczę odgrodził płotem z drutem kolczastym. Ołeś Honczar to świetlana postać, to pisarz wpisany w socjalistyczny kontekst literatury i kultury ukraińskiej, ale on sam łamał jego ramy. Wszyscy czuli to już w tamtym czasie. Pamiętam, jak studenci w latach 1972—1977, usłyszawszy, że gdzieś występuje Ołeś Honczar lub Dmytro Pawłyczko, od razu tam biegli. BRZEG MIŁOŚCI, DO KTÓREGO ZMIERZAMY Petro OSADCZUK, poeta, tłumacz, krytyk literacki. Ołeś Honczar był członkiem KC KPZR, ale nawet przez ten system prowadził ukraińską politykę, i w twórczości, i w wystąpieniach publicystycznych bronił ukraińskiej kultury. W różnych wariantach, różnym tonie narodowości. Ale główną ideą jego życia była Ukraina i jej wolność. Jest on jednym z najwybitniejszych w tak zwanej ukraińskiej literaturze radzieckiej, która w swoich najlepszych dziełach pozostawała ukraińską. Miała ona „pseudonim” radziecka. Oles Terentijowycz jako jeden z pierwszych stworzył wizerunki Ukraińców w powieści „Sztandarowcy”. Niektórzy teraz mówią: to była literatura, która obsługiwała system, była na wskroś partyjna, komunistyczna. Nie, to była literatura, która robiła ukłony w stronę tak zwanej „partyjnej cerkwi”, ale broniła naszej duszy, ukraińskiego języka. Oles Honczar na stanowisku pierwszego sekretarza Związku Pisarzy Ukrainy prowadził bardzo przemyślaną, dyplomatyczną, rozsądną ukraińską politykę i bronił wszystkiego, co najlepsze, co wyrastało, rozkwitało na łanach ukraińskiej kultury. Pisał przedmowy, dawał literatom przepustki do życia. Jednym z przykładów jest znana, wielce wycierpiana przedmowa do książki Wasyla Symonenki, która nazywała się „Młody rycerz ukraińskiej poezji”. Mówimy o człowieku, który odszedł. Ale wielki pisarz po fizycznej śmierci zaczyna żyć naprawdę. I uważam, że twórczość Olesia Honczara to jedna wielka wyspa, wielki brzeg, do którego zmierzamy. To brzeg miłości. Idziemy do tego brzegu i jeszcze długo będziemy iść. Dzięki mądrej polityce, którą w sferze kultury prowadził Oles Honczar, w wydawnictwie „Radianśkyj pysmennyk” ukazywały się ukraińskie książki. On w tamtym systemie pozostawał Ukraińcem i nas tak wychowywał. Musimy nieść tę sztafetę dalej. TE STRATY ODCZUWAMY DO DZIŚ Andrij TOPACZEWSKIJ, pisarz, scenarzysta Utwór historyczny powinien zawierać prawdę historyczną. Prawda historyczna w „Sztandarowcach” jest w poszczególnych wizerunkach ludzi, idei ukraińskości, udziale Ukraińców w wojnie itd. Ale muszę zaznaczyć, że nawet dziecięca świadomość w tamtym czasie niełatwo przyjmowała ten utwór, bo wszyscy pamiętali wojnę, wiedzieli, że była ona zupełnie nie taka, że ta wielka horda, która szła ze Wschodu, grabiła wszystko, co napotkała, nawet na własnej ukraińskiej ziemi. Honczar idealizował i radziecką armię, i jej poszczególnych przedstawicieli, nie znajdował niczego negatywnego w tym, że okupowała Europę. Ale jednocześnie pisarz, robiąc władzy ten głęboki ukłon, aby zająć jakąś pozycję w społeczeństwie, odegrał znaczącą rolę w tym, że ukraińskość nie została tak zadeptana przez władzę radziecką. W 1972 roku zaczęły się aresztowania ukraińskiej inteligencji, aresztowania szestdziesiatnykiw. Oles Terentijowycz wspierał szestdziesiatnykiw i niektórych ratował. Wiele zrobił dla Iwana Honczara, znanego rzeźbiarza, wsparł go, pomógł mu zachować swoje muzeum. Iwan Makarowycz chwalił się: „Oles przywiózł mi w prezencie kozacką fajkę”. Takie rzeczy Iwan Makarowycz bardzo cenił. Nawet to, że Oles Honczar odwiedzał tego człowieka, bez wątpienia miało wielkie znaczenie. Kiedy zaczęły się masowe represje ukraińskiej inteligencji w latach 70., Olesia Terentijowycza odsunięto od kierowania Związkiem. Niestety, minione straty odczuwamy do dziś. CZŁOWIEK DUCHA DZIAŁACZA Ołeksander SZOKAŁO, pisarz, kulturoznawca To, co artysta ukazuje w dziele sztuki, jest tym, co wydarzyło się w narodzie. „Kryształowy dzwon języka”, to język zbiorowej osoby od narodu. Jak odbierano „Sztandarowców” Honczara, wspominam z dzieciństwa. Tę książkę czytano na głos po domach, bo była jedna na całą wieś. Ludzie zbierali się, słuchali. Zaczytana książka to wymowny fakt. Kiedy pisarza czytają na głos, rozmawiają z nim na żywo – to znaczy, że jest bliski duszy narodu. Siła twórczości i Olesia Honczara, i Ołeksandra Dowżenki w tym, że w swoich utworach pokazali prostych ludzi, ich bóle i radości. Jest to niekorzystne dla tych, którzy chcą naród przekształcić w dziką, nieoświeconą, bezosobową masę. W wielu utworach obrazowanie wojny sprowadzało się do pokazywania wodzów, dowódców. Ale całe to przerażenie w rzeczywistości wytrzymał naród. Kiedyś pewna kobieta z Iwanofrankiwszczyzny powiedziała mi: „Kiedy obserwowałam, jak przebierali się jedni i ci sami w dzień w jeden mundur, w nocy w inny, zrozumiałam: wszystko robiono i robi się tylko po to, żeby nas nie było na świecie”. W jej słowach jest cząstka prawdy. Tacy ludzie jak Oles Honczar to ludzie ducha działacza. Nie żyją tylko dla własnego interesu, jak współczesna „elita”, a stają w obronie ludzi. W tym ich powołanie. Świetlana mu pamięć. Musimy badać, studiować i wykorzystywać jego spuściznę. Materiał przygotowała Nadija KYRIAN Zdjęcia Olesia DMYTRENKA W kwietniu ukraińska społeczność obchodziła 93. rocznicę urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza i działacza społecznego Olesia Honczara. Z tej okazji Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki 6 kwietnia przeprowadziło „okrągły stół” na temat „Oles Honczar i język ukraiński”. Oddajemy głos pisarzom, działaczom społecznym, którzy wystąpili podczas tego wydarzenia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn