Strona · s. 4strona oryginału ↗
Wygładzone kanty «okrągłego stołu». Czy inteligencja uświadamia sobie swoją winę i odpowiedzialność za stan społeczeństwa?
Слово Просвіти, №15 за 2012 рік
Petro ANTONENKO Społeczne zapotrzebowanie na wyjście z tej głębokiej kryzysu, w którym się znaleźliśmy, jest kolosalne. Zrodziło ono ideę, która przelała się w Apel trzech naszych największych wyznań chrześcijańskich, ogłoszony 1 grudnia 2011 r. z okazji 20. rocznicy Ogólnoukraińskiego referendum w sprawie Niepodległości. Do narodu zwróciły się Ukraińskie Cerkwie Prawosławne Patriarchatu Kijowskiego i Moskiewskiego oraz Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka. Oto kwintesencja tego wezwania: „W czym przyczyna naszych długotrwałych niepowodzeń i jak ułożyć godne życie społeczeństwa?.. Nie będziemy szukać winnych na zewnątrz — główna przyczyna niepowodzeń ukryta jest w nas samych, w duchowym kryzysie, który toczy nasze społeczeństwo… Wzywamy wszystkich ludzi dobrej woli… zaświadczyć o soborowości, odkryć duchowy potencjał, dany przez Boga naszemu narodowi, oraz utwierdzić w społeczeństwie zasady miłości, sprawiedliwości i wzajemnej pomocy. Jednoczenie społeczeństwa wokół tych duchowych ideałów, społeczna samoorganizacja i wzajemne wsparcie — to najlepsza ochrona w warunkach kryzysów politycznych i gospodarczych”. Na gruncie tego wezwania przedstawiciele inteligencji Ukrainy utworzyli ruch społeczny — Grupę Inicjatywną „Pierwszego grudnia”. Tylko na pozycjach niepodległości, moralności w ogólnoukraińskiej dyskusji i wspólnym poszukiwaniu drogi możliwe jest wyjście z kryzysu — zadeklarowali inicjatorzy. Nie warto zbytecznie pytać, jak dokładnie powstała ta grupa jedenastu osób, choć pytanie samo nasuwa się w naszym upolitycznionym społeczeństwie, gdy często za „wszechludzkim i powszechnym” stoją konkretne nazwiska i grupy z ich konkretnymi interesami. Wierzymy, że jest to rzeczywiście czysto społeczny ruch, inicjatywa myślących, godnych, nieobojętnych osobistości, czyli grupa samoistnie uformowana. W końcu Iwan Dziuba, Jewhen Swerstiuk, kardynał Lubomyr Huzar — czy nie najaktywniejsi uczestnicy Grupy Inicjatywnej — to autorytety narodu, choć sami wolą unikać takich określeń. Jest społeczne zapotrzebowanie, zatem jest i idea. Ale jest jeszcze jej wcielenie, czyli chodzi o zamysł i wykonanie. Jest konstatacja, a jest propozycja, program działań, wieczne — co robić i jeszcze bardziej aktualne — jak robić? Otóż odpowiedzi na „co” i „jak” na forum nie padły. Co dokładnie i jak ma robić inteligencja, aby przestać, według słów J. Swerstiuka, „codziennie pić kielich hańby”? Co i jak? Tak czy inaczej, ta grupa wyprowadziła ideę moralności społeczeństwa z płaszczyzny abstrakcji do konkretu: ogłoszono stale działający Narodowy okrągły stół pod nazwą „Wolny człowiek w wolnym kraju” jako narzędzie ogólnospołecznego dialogu, poszukiwania konkretnych dróg wyjścia z kryzysu. Pierwsze posiedzenie odbyło się 5 kwietnia w stolicy w Ukraińskim Domu. Oczywiście każde posiedzenie NOS będzie miało swoją nazwę. Pierwsze nazywało się „Misja inteligencji i wolnych ludzi Ukrainy”. Wygląda na to, że komitet organizacyjny „stołu”, wyznaczony przez tę samą grupę inicjatywną, w pośpiechu nie wczytał się w tę nazwę. Bo zapewne zamiast podstępnego spójnika „oraz” zgodnie z logiką powinno być „i wszystkich”. A tak wyszło „przejęzyczenie freudowskie”, które wyodrębniło inteligencję poza krąg „wolnych ludzi”. Wprawdzie mówią, że przejęzyczenia nie bywają przypadkowe. I jakiż to krąg „wolnych czy niewolnych” uczestników forum? Skład uczestników okrągłego stołu wyznaczyła Grupa Inicjatywna z 76 osób. To poza samymi jedenastoma członkami grupy. Kryteria doboru? Różne sfery życia, aktywność społeczna ludzi, obecność regionów, chociaż stolica liczebnie była reprezentowana bardziej masowo niż wszystkie obwody razem wzięte. Oczywiście, kto organizuje, ten ma własne przemyślenia co do udziału czy nieudziału kogoś w akcji. A jednak — za dużo na liście osobistości, „sprawami nieogłoszonych”. Albo znanych bardziej słowem niż czynem. Czy zbędny byłby udział w akcji takich ludzi czynu, jak zastępczyni przewodniczącego Donieckiej „Proświty” Maria Olijnyk, która walczy, w szczególności w sądach, o zachowanie w regionie ukraińskich szkół, staje w obronie języka państwowego? Cóż, zaufajmy Grupie Inicjatywnej i jej wyborowi. Choć mówimy o niezwykle poważnej i ważnej rzeczy, wszak uczestnicy okrągłego stołu podjęli się reprezentowania inteligencji Ukrainy i mieli wypracować jasne przesłania dla społeczeństwa, władzy, a przede wszystkim dla samej inteligencji — co robić i jak działać? Wypracowanie taktyki i strategii to sprawa niełatwa, bądźmy cierpliwi. Czy nie główną kolizją stało się dwojakie dążenie, by przedstawić ten ruch społeczny jako sprawę apolityczną i nie ominąć ostrych problemów teraźniejszości. To wtedy, gdy w wystąpieniu jednego z członków grupy inicjatywnej brzmiał apel, by „nie upolityczniać się”, „nałożyć tabu” na historię (oczywiście także na tematy Hołodomoru, represji), a inny z inicjatorów dał jasną definicję sytuacji politycznej: zwijanie demokracji, procesy polityczne nad ludźmi, których wymienił z nazwiska. W końcu jedna z głównych sekcji okrągłego stołu była właśnie polityczno-prawna, a jej uchwała (miażdżąca krytyka władzy), odczytana na końcowym posiedzeniu plenarnym, niczym nie różniła się od uchwał wieców opozycji, czyli absolutnie konkretnych sił politycznych. Jeszcze dalej poszedł jeden z uczestników okrągłego stołu, młody historyk i politolog, który wyraził życzenie, aby „pierwsza linia” Grupy Inicjatywnej i inni szanowni uczestnicy forum „zasilili szeregi” nienazwanej siły politycznej. Oczywiście wiedział nawet, do której partii powinni wstąpić. Więc choć w forum nie brali udziału ze względu na „apolityczność” przedstawiciele władzy, deputowani ludowi i czołowi politycy opozycji, wiatry kolejnych wyborów jednak wiały nad zgromadzeniem. Jednak poszukiwanie okazało się trudniejsze niż konstatacja. Chociaż wydawałoby się, że ton dyskusji nadały i treściwe słowo wstępne przewodniczącego Iwana Dziuby, i błyskotliwy referat Jewhena Swerstiuka, i przypomnienie kardynała Lubomyra Huzara o wysokiej misji i jednocześnie wysokiej odpowiedzialności inteligencji, ogólnie poziom forum był niższy od wyznaczonej poprzeczki. Zarówno na posiedzeniach plenarnych, jak i sekcyjnych przeważały abstrakcje licznych bywalców podobnych stołecznych zgromadzeń. Dlatego już nie dziwiły ciągłe apele do władzy, którą ganiono i od której rzekomo próbowano się zdystansować. Jedno z kluczowych ostrzeżeń I. Dziuby, że to dialog nie tyle z władzą, co dialog społeczeństwa, inteligencji, w końcu obywatela z samym sobą, jakoś nie zostało usłyszane. Od władzy wymagano i tego, i owego (na przykład dymisji Tabacznika). Ale dlaczegoś mało działań wymagano od samych siebie. Oto przykład. Jeśli już nasza elita polityczna jest tak nieudolna, chora na hetmaństwo i zaściankowe ambicje, niezdolna do zjednoczenia, to dlaczego inteligencja nie miałaby porozmawiać z politycznymi wodzami nieco innym językiem? Na przykład ultymatywnie oświadczyć, że zaprzestanie członkostwa w partiach, zwłaszcza karłowatych, kanapowych i wirtualnych, jeśli polityczni wodzowie natychmiast nie rozpoczną jednoczenia sił demokratycznych. Zamiast tego widzimy ponure członkostwo w partiach i przyzwalanie na tę samą niezniszczalną sytuację słów, a nie czynów. Ta nieobecność działania, „czynu”, do którego wzywał kardynał Huzar, gubi wszystko. Zobaczyłem to także w pracy sekcji forum, gdzie omawiano kwestię komunikacji w społeczeństwie, prościej mówiąc, sytuację w naszej przestrzeni informacyjnej. Mnie ta sekcja zainteresowała nie tylko jako dziennikarza. Wszak akademik Juchnowski, również jeden z członków Grupy Inicjatywnej, powiedział na posiedzeniu plenarnym: „Wolność słowa — najważniejsza kategoria w państwie, którą musimy zadeklarować”. Niestety, do tego jeszcze daleko. Na sekcji, w której pracowali znani dziennikarze, działacze społeczni, brzmiały głównie płacze nad sytuacją z wolnością słowa, nad stanem naszych mediów. Znowu — apele do władzy, żeby „uczyniła media wolnymi”, żeby nie wychwalała przez nie siebie; niemal szamańskie zaklęcia do kolegów dziennikarzy — nie pisać materiałów na zamówienie, przypomnieć o „etyce dziennikarskiej”, mniej wylewać brudu, czerni, nie dopuszczać do prowokacji w mediach. To ostatnie proponowano niemal w sposób administracyjny. Jak i ograniczenie negatywu w mediach, aż do tego, że wzorem jednego z krajów postkomunistycznych, prawda, że nieudanym, wprowadzić obowiązkową transmisję na antenie około „trzech godzin na dobę pozytywu”. Tak już niedaleko do „ministerstwa prawdy” z powieści Orwella „1984”. Nasłuchawszy się tych dobrych życzeń, złożyłem dwie propozycje, które zaproponowałem wnieść do uchwały naszej sekcji i przedstawić na posiedzeniu końcowym okrągłego stołu. Pierwsza — skonstatować, że nasza przestrzeń medialna jest absolutnie wypaczona i nie jest narodowa ani demokratyczna. Druga — siły narodowo-demokratyczne, jeśli mówić szerzej, ta sama inteligencja, zademonstrowały przez te 20 lat pełną niezdolność do tworzenia godnej europejskiego państwa przestrzeni informacyjnej. Co więcej — niezrozumienie, jak bardzo jest to ważne i potrzebne. Na prośbę o uszczegółowienie pierwszej tezy wyjaśniłem, że w naszej przestrzeni medialnej, zwłaszcza jeśli brać nakłady wydawnictw, prenumeratę, a w mediach elektronicznych liczebność audytorium, dominują trzy rodzaje mediów — media władzy, partii i klanów, czyli to, co w krajach demokratycznych jest gdzieś na marginesie. Druga teza jest oczywista, biorąc pod uwagę smutny stan demokratycznych mediów, nieumiejętność tworzenia i wzmacniania ich, nawet mając uprawnienia władcze, co pokazało też 5 lat pomarańczowej władzy. Powiedziane — to nie tylko konstatacja, uznanie wielkiej winy inteligencji choćby w tej dziedzinie. To propozycja uświadomienia sobie tej winy, a przede wszystkim — wzięcia się do pracy. Oczywiście obie propozycje nie weszły do tych, które zostały ogłoszone od naszej sekcji na posiedzeniu końcowym okrągłego stołu. Zamiast tego weszły rytualne zaklęcia, jak przeważnie i w uchwałach innych sekcji, które miały złożyć się na dokument końcowy forum. Wprawdzie do tego dokumentu nie doszło, ma być dopracowany i ogłoszony dwa tygodnie po akcji, po Wielkanocy. Dokument będzie nosił wymowną nazwę „Karta wolnego człowieka”. Mamy nadzieję, że uniknie abstrakcji, których sporo brzmiało na zgromadzeniu. Wszak i pojęcie „wolny człowiek” zakłada człowieka działania, czynu, a nie samych tylko refleksji. Autopromocja i autobenefis w formacie Narodowego okrągłego stołu, gdzie inteligencja nazywała się kwiatem, sumieniem, intelektem i autorytetem narodu (oczywiście tak mówili nie każdy o sobie osobiście, a ogólnie o inteligencji), zmusza do udzielenia na pytanie z podtytułu odpowiedzi raczej przeczącej niż twierdzącej. Tego samego dnia Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz spotykał się z niektórymi uczestnikami Narodowego okrągłego stołu. O tym poinformował akademik Iwan Dziuba na antenie TVi. Prezydent planował spotkać się ze wszystkimi uczestnikami inicjatywy „Pierwszego grudnia”, ale większość odmówiła. Jak zaznaczył Iwan Dziuba, na spotkaniu byli Myrosław Popowycz, Bohdan Hawryłyszyn i dyrektor Instytutu Folkloru i Etnologii Hanna Skrypnyk. Działacze społeczni rozmawiali z Prezydentem o represjach politycznych i problemach, które wywołują one w społeczeństwie, a także o przyszłych wyborach parlamentarnych. „Prezydent bardzo uważnie wysłuchał, zapisywał sobie wszystko, reagował bardzo spokojnie, żadnego rozdrażnienia czy niezadowolenia nie okazywał. Z niektórymi rzeczami się zgadzał. Na przykład zgodził się z tym, że nie tak, jak należy, został przeprowadzony proces sądowy nad Tymoszenko i Łucenką. Ale przeważnie swoją pozycję usprawiedliwiał” — opowiedział Iwan Dziuba. Na oficjalnej stronie Prezydenta jakakolwiek informacja o tym spotkaniu jest nieobecna.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
