Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

W koordynatach własnej niepodległości

Слово Просвіти, №15 за 2012 рік

Mykoła CYMBALUK Zdjęcia autora „Jej życiorys w jej słowie, a słowo — integralna część historii Ukrainy, jej kultury, jej osobowości. To słowo odbijało się w sercach tysięcy czytelników, czekano na nie, według niego weryfikowano ludzką godność, w nim znajdowano odzew swoich niepokojów i pokrzepienie swojej wiary w Ukrainę oraz swoich nadziei na jej lepszy byt…” Te słowa Iwana Dziuby ze wstępu do książki zacytowała dyrektor wydawnictwa „Łybid” Ołena Bojko. Bo rzeczywiście, jej życiorys w jej Słowie… Uczciwym, prawdziwym, świetlanym, bezkompromisowym, pięknym, ukraińskim. Książka zbudowana jest z trójjedynego składnika. „W ten sposób — zaznaczyła Ołena Ołeksandriwna — to rozmowa trojga bliskich ludzi, rozmowa o tym, co najważniejsze, rozmowa o życiu, rozmowa o historii, rozmowa o naszej kulturze”. Dołączyć do szczerego spotkania przyszło wielu ludzi, znanych nie tylko w świecie literacko-artystycznym, ale i politycznym: przestronna sala była wypełniona po brzegi. To tradycja spotkań z Liną Kostenko, z Iwanem Dziubą. Dlatego wszyscy obecni mieli okazję porozmawiać z szistdesiatnykamy, „z dwojgiem ludzi — jak powiedział znany dziennikarz telewizyjny, prowadzący wieczór Swiatosław Cehołko — którzy zachowali w sobie dwie bardzo ważne cechy i przymioty — godność i nieutracone sumienie. To dwie cechy, których dzisiaj tak bardzo brakuje nam wszystkim… Prawdziwy poeta, jak uważa Lina Wasyliwna, — powstaniec i sanitariusz, który musi wynosić z pola bitwy poranioną Ukrainę i jej ledwo żywy język ojczysty”. Zaproszony do głosu Iwan Dziuba nie był wielomówny — w końcu wszystko, co myśli o tej niezwykłej kobiecie-poecie, jej twórczości, napisał w książce. Ale skorzystał z okazji i wspomniał Lwa Kopielewa, pisarza, filologa-germanistę, naszego rodaka, któremu właśnie tego dnia stuknęło 100 lat. Był szczerym przyjacielem Ukrainy. Na przestrzeni radzieckiej i poradzieckiej znano go jako człowieka, który po wojnie 1941—1945 r. bodaj jako pierwszy otwarcie zaczął mówić i opowiedział światu o okrucieństwie i bezprawiu „wyzwolicieli” nie tylko w wyzwolonej Europie. Znano go także jako odważnego obrońcę dysydentów. A. I. Sołżenicyn w powieści „W kręgu pierwszym” przedstawił go pod imieniem Lwa Rubina. W 1980 r. Kopielewa pozbawiono radzieckiego obywatelstwa. Z jakim niekłamanym szacunkiem odnosiła się oświecona Europa do tego niezwykłego człowieka, po raz kolejny przekonał się w 1993 r. Iwan Dziuba, przebywając na otwarciu wystawy sztuki ukraińskiej w Niemczech. Kiedy do sali wszedł siwobrody wygnaniec, wszyscy obecni wstali. To rzeczywiście była osobowość wysokiego ludzkiego honoru. Sądzę, że Lina Kostenko swoim życiem i twórczością jako jedna z niewielu naszych współczesnych zasłużyła nie tylko na to, by przed nią wstano, ale i by skłoniono kolana. Jednak człowiek wielkiej duszy i intelektu, z reguły, nie lubi sławosłowia, którego na takich wydarzeniach nie da się uniknąć — dla niej jest to strasznie niekomfortowe. Może dlatego tak rzadko można zobaczyć Linę Kostenko na podobnych spotkaniach. „Jeśli szczerze — wyznała — to bardzo nie chciałam iść na tę prezentację. Książka wyszła jeszcze jesienią, książka o mnie, to psychologiczny dyskomfort. Jeszcze siedzieć gdzieś wśród was w kąciku dalej byłoby łatwiej. Ale z szacunku do Iwana Dziuby, do wydawnictwa „Łybid”, do tych ścian „Mysteckiego Arsenału”, do ludzi, którzy przyszli na prezentację, zgodziłam się”. Panią Linę organizatorzy przekupili jeszcze tym, że obiecali nowy, niezwykły format prezentacji… Ona, jak już wspomniano, nazywała się wersetem Poetki „U przyszłości słuch absolutny”. „I rzeczywiście — dzieliła się z gośćmi swoimi myślami Lina Wasyliwna — przyszłość ma słuch absolutny, zwłaszcza wtedy, kiedy ta przyszłość będzie. Leibniz kiedyś powiedział, że teraźniejszość, zrodzona z przeszłości, rodzi przyszłość. Jeśli ona jest, to ciekawie, jaką przyszłość ona rodzi i jaki będzie słuch u tej przyszłości, jeśli teraz są czasy głuchonieme? Jeszcze kiedyś Łesia Ukrainka mówiła, że żyje w czasy głuchonieme. I my żyjemy w czasy głuchonieme. Jakiż może być słuch u przyszłości?” Przyjmując tę myśl za podstawę, zaproponowała obecnym, aby wspólna rozmowa zbudowała się właśnie wokół tego narodowego problemu. „Bo o poezji krytycy napiszą albo nie napiszą, to ich sprawa, a my musimy… myśleć i pracować na przyszłość. Bo ona stoi przed nami”. Lina Kostenko przypomniała słowa dziennikarza telewizyjnego Mykoły Kniażyckiego z kanału TВі, że jeśli u nas nie starczyło rozumu, by zbudować przyszłość, państwo dla siebie, to zbudujmy je chociaż dla naszych dzieci. Zrozumiałe, nie spostrzegliśmy się, jak te dzieci w czasach ogłoszonej niepodległości Ukrainy już wyrosły i, w opinii Liny Wasyliwny, one zbudują je, gdyby tylko nie przeszkadzali im ci, którzy są „niezbyt dynamiczni”. „W naszym społeczeństwie niektórzy zasłaniają się jak słoń w upał swoimi uszami i nic nie słyszą — zaironizowała Lina Wasyliwna. — Myślę, że jeśli taka analityczna prezentacja się odbędzie, to będzie bardzo dobrze”. Podczas wystąpienia przy okazji wspomniała prezentację książki córki Oksany Pachlowskiej „Ave, Europa!” w Ukraińskim Domu sprzed kilku lat. Ci, którzy tam byli, przypominają sobie, że przez długi czas na ścianach wisiały tam portrety postaci ukraińskiej historii. Był wśród nich i Taras Szewczenko, i „on tak patrzył spod dłoni: „A kto tam na sali się zebrał, a kiedyż wreszcie „przyjdzie apostoł prawdy i nauki”? „To z przeszłości patrzył Szewczenko — powiedziała Lina Kostenko, — bo przeszłość też ma słuch absolutny. Bo przeszłość przynajmniej była, a przyszłość — ja nie wiem, czy będzie, jeśli tak dalej pójdzie w tym państwie”. Dwa lata temu w Ukraińskim Domu po długim wymuszonym milczeniu poetka oświadczyła, że wraca do literatury. Dotrzymała słowa i do literatury wróciła. „Ale do jakiej? — nie retorycznie zapytała Lina Kostenko. — Ale dokąd? Okazuje się, że wróciłam do ukrsuczlit, któremu nie jestem potrzebna i który nie jest mi potrzebny”. Święta prawda: w naszej literaturze to obecnie dominujący kierunek. Jak prawdą jest i to, że w ukraińskiej kulturze (nie tylko pisarstwie) pracuje nieliczna kohorta utalentowanych pisarzy, artystów, twórców, kompozytorów, którzy są prawdziwymi orędownikami. „Ale ich nie widać — twierdzi Lina Kostenko, — nie słychać, oni nie wywołują zainteresowania, nie są związani ze skandalami, nie są komercyjni, oni po prostu pracują. A dominujące obecnie tendencje: komercyjne, skandaliczne, jakieś granto-, oligarcho-, sponsorolubne — to nie jest styl prawdziwej literatury. Zatem wróciłam do literatury, gdzie odbywa się proces, który nazywa się ukrsuczlitproces”. I zaproponowała literaturoznawcom, których było niemało wśród uczestników spotkania, aby zastanowili się, co mamy obecnie za proces i jak potomkowie z przyszłości ocenią nasze pierwsze dwadzieścia lat ukraińskiej niepodległości. Swoje milczenie przez te dwadzieścia lat, kiedy nie pojawiała się, niczego nie drukowała (wielu znacząco wieszczyło: „Ona milczy!”), wyjaśniła prosto: „Milczy pisarz wtedy, kiedy pisze”. „Ja słusznie zrobiłam — jest przekonana Lina Kostenko, — że milczałam i żyłam swoim, może niełatwym, ale normalnym pisarskim życiem. Pracowałam, jeździłam do Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia. W ekstremalnych warunkach widziałam wspaniałych ludzi, tam nie było żadnej wrogości, tam była szczera przyjaźń i taka miłość między ludźmi (w Czarnobylskiej Strefie!). I właściwie… Iwan Dziuba, który, o dziwo, wszystko i o wszystkich wie, napisał, że żyłam w koordynatach swojej niepodległości. Pomyślcie, jaki ja sobie wariant życia wybrałam! Żyć w koordynatach swojej niepodległości… I to było prawdziwe życie. Kiedy zaś wróciłam do tej literatury, to przez dwa lata tyle się napatrzyłam, przeżyłam… i zrozumiałam, że trafiłam w kryzys. Przez co? Dlatego że sytuacja jest niegodna. Nie byłam gotowa na takie relacje, niegotowa na skandale (mnie też skandale urządzano), bo przyjmuję tylko normalną pisarską komunikację ze swoim czytelnikiem”. Wspomniała Lina Wasyliwna także targi książki „Medwin”, które niedawno odbyły się w jednym z ekspocentrów stolicy. Jakie tam było hasło? Bracia pisarze Kapranowie rozpaczliwie prosili: „Dzień bez przekleństw!” Czyżbyśmy naprawdę dożyli do ściany, że musimy akcentować uwagę opinii publicznej na takich rzeczach? Lina Kostenko wielokrotnie była w strefie wykluczenia, gdzie jej jako człowiekowi, po prostu jako kobiecie było ciężko, niezwykle ciężko psychologicznie. Zresztą, nie lżej czuje się 95% przeciętnych Ukraińców, którzy przebywają w różnych (ekologicznych, ekonomicznych, kulturowych, językowych) strefach wykluczenia z różnymi stopniami zagrożenia. Ale najniebezpieczniejsza strefa dla wszystkich, jest przekonana Lina Kostenko, to strefa etycznego niebezpieczeństwa, która rozprzestrzeniła się na całą Ukrainę. Każdy czuje się bezprawny, bezbronny, każdy może być upokorzony, obrażony, każdy może być obrzucony błotem… O tym świadczy nie tylko samowola i bezkarność wszystkich trzech gałęzi naszej władzy — parlamentu, rządu, sądów, prokuratury, milicji. Jako barometr — Internet, który jest wspaniałą i jednocześnie straszną rzeczą: tam zlewają pomyje skądkolwiek i rzadko słychać trzeźwe głosy. „Jednym słowem — wyznała poetka, — ciężko. I ta strefa etycznego niebezpieczeństwa po prostu doprowadziła mnie do tego, że przez te dwa lata chciałam wrócić z powrotem w koordynaty swojej niepodległości. Ale przed oczami stoją ludzie, którzy czekają na moje słowo, którzy przychodzili na wieczory, spotkania. I w Równem, i w Charkowie. U mnie zostały najlepsze wspomnienia o Charkowie, najlepsze… Do Doniecka nie jeździłam, ale z Doniecczyzny napływa tyle rodzimych głosów… W Makiejewce śpiewają do moich słów 50 pieśni. Zespół „Ukraińskie belcanto” cudownymi głosami niesie nasze słowo wśród hałd”. Mimo wszystko, co dzieje się w teatrze absurdu pod nazwą „Ukraina”, Lina Kostenko wierzy w przyszłość, naszą młodzież. Dla przykładu powiedziała o niedawnej akcji młodzieży, która przeprowadziła flash mob, w niezwykły sposób gratulując jej z okazji urodzin: młodzież w różnych miastach, a nawet w Południowej Palmirze — Odessie, na Schodach Potiomkinowskich, czytała ulubione wiersze Liny Kostenko. To była ogólnoukraińska, nieoczekiwana w formie akcja wyrażenia szacunku i miłości do poetki i do ukraińskiego słowa. To zrobiło właśnie to pokolenie, które spod dłoni oglądał Szewczenko w Ukraińskim Domu. „Było pokolenie indigo, było pokolenie x, było pokolenie y, — mówiła ona, — a to ja już czytałam, że jest pokolenie z. Ono, to pokolenie, jest rówieśnikiem niepodległości. I kiedy mi zarzucają, że niby co ja tam piszę, u mnie przecież szestdziesiątnickie myślenie, myśląc, że takie myślenie — to myślenie pewnego okresu. Przepraszam, szestdziesiątnickie myślenie — to chyba najlepsze, co o tym świecie słyszeliśmy, to wysokonapięciowa linia ducha, którą nieśliśmy, ciągnęliśmy, parząc ręce, a potem ona zwisła i teraz ją depczą w błocie”. Przy tym Lina Kostenko wyznała, że w swoim autobiograficznym wywiadzie z Oksaną Pachlowską dopuściła się niewielkiego błędu co do tego, że nie ma komu przekazać wysokonapięciowej linii ducha. Kiedy na żywo spotkała się z młodymi, upewniła się, że jest komu przekazywać tę wycierpianą linię ducha. „To kłamstwo, że młodzież nie kocha Ukrainy, że chce wyjechać… Kto kocha, kto nie kocha, kto wyjedzie, kto nie wyjedzie, ale im potrzebna jest droga w przyszłość. Droga zagracona, droga ciężka, przebiega w strefie etycznego niebezpieczeństwa, i obecnie od nas zależy, my musimy tę drogę oczyścić, a dalej młodzież zbuduje wszystko to, co potrzebne jej do życia…” Wczytując się w Słowo Liny Kostenko, zróbmy tak, żeby przyszłość, która ma absolutny słuch, wyłowiła w naszych krokach, każdym przeżytym dniu sygnały, godne każdego, naprawdę niezależnego i duchowo bogatego Bożego stworzenia. W poniedziałek ostatniego przed Wielkanocą Wielkiego Tygodnia, którego każdy dzień przybliża nas do uroczystego wydarzenia — Zmartwychwstania Chrystusa (jako uosobienia zwycięstwa Światła nad Ciemnością, Dobra nad Złem, Słowa nad Demagogią), w „Arsenale Artystycznym” odbył się wieczór „Przyszłość ma słuch absolutny”. Tak wydawnictwo „Łybid” oraz gospodarze placówki artystycznej nazwali tematyczną prezentację książki Iwana Dziuby „Są poeci dla epok” oraz biograficzny wywiad Liny Kostenko z udziałem naszej bohaterki i autorów. Przemyśleniami i uczuciami ze słuchaczami dzielili się Oksana Pachlowska, Maria Matios, Łarysa Iwaszyna, Iryna Heraszczenko, Witalij Kłyczko, Ihor Łosiew, Wołodymyr Panczenko, Serhij Trymbacz… Olha Bohomołeć wykonywała pieśni do słów Liny Kostenko. A wiersze czytała sama poetka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn