Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Spóźniony powrót» zakazanego Ohijenki
Слово Просвіти, №15 за 2017 рік
Właśnie ujrzał światło dzienne jubileuszowy, 20. tom dzieł wybitnego działacza ukraińskiego odrodzenia Iwana Ohijenki pod tytułem „Świetliki ziemi ukraińskiej”. Tom ten, jak i wszystkie poprzednie, ukazał się pod szyldem serii bibliotecznej „Spóźniony powrót”, którą od lat realizuje Fundacja imienia metropolity Iłariona (Ohijenki) wspólnie z kijowskim wydawnictwem „Nasza kultura i nauka”. Czymże jest ta seria biblioteczna, jak się rodziła i jak jest obecnie wcielana w życie?
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor
Lecą ptaszki kluczem w ciepłe kraje I do domu wrócą wiosną, — A ja w pracy szczerej kraju Zostanę na wieki z obczyzną… Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion)
Kiedy w 2000 roku otrzymałem od strony kanadyjskiej kopie wszystkich niedrukowanych prac zakazanego Ohijenki i postanowiłem jednoosobowo wcielać w życie własny projekt „Spóźniony powrót”, nie byłem pewien, czy „podołam” pierwszym 20 tomom. Ale z Bożą pomocą to się stało. Lekko na duszy, bo ten tom jest naprawdę szczególny. Pod względem czasu wydania — w roku 135-lecia wielkiego Ukraińca. Pod względem tematu — bardzo współbrzmiącego w konkretach wysokiego życiowego czynu tych, o których nic nie wiemy, oraz niemoralności, bezduchowości i nieukraińskości obecnej władzy, którą swoją obojętnością i skłonnością do waśni jednak zasłużyliśmy.
Tajemnicze kanadyjskie archiwum …W 1997 roku w Kijowie ujrzała światło dzienne moja „Golgota Iwana Ohijenki” — pierwszy na Ukrainie i za granicą naukowo zweryfikowany życiorys surowo zakazanego przez wszystkie poradzieckie lata Iwana Ohijenki. Książka powstała na podstawie opracowania niedawno zamkniętych dokumentów archiwalnych Kijowa, Lwowa, Żytomierza, Kamieńca Podolskiego. Doszła także część materiałów zagranicznych, zdobytych podczas stażu naukowego w Szwajcarii. Ta książka, która trafiła w tym samym roku do kanadyjskiego Winnipeg, zapewne wywarła dobre wrażenie na przywódcach tamtejszej ukraińskiej społeczności. Wkrótce otrzymałem zaproszenie z propozycją napisania nowej książki o niełatwym i pouczającym życiu wielkiego Ukraińca na podstawie opracowania dotąd nieznanych dokumentów archiwum metropolity Iłariona w Winnipeg. Wyobrazić sobie objętość tego archiwalnego skarbu można wtedy, gdy wirtualnie narysuje się przed oczami kartonowe pudło o wymiarach metr szerokości, prawie metr głębokości i tyle samo wysokości. Takich, przez nikogo dotąd nieczytanych pudeł w archiwum w Winnipeg okazało się około stu. Skutkiem opracowania tego archiwum stał się druk jednocześnie na Ukrainie i w Kanadzie nowej książki — „Zostanę na wieki z obczyzną…”: Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion) i ukraińskie odrodzenie”. Jej wydanie w nakładzie dwóch tysięcy egzemplarzy zainicjowała społeczność Ukraińskiego Soboru Prawosławnego św. Pokrowy w Winnipeg, która faktycznie uratowała Ohijenkę-Iłariona od śmierci po dwóch ciężkich operacjach w szwajcarskiej Lozannie, wysyłając mu jesienią 1947 roku ratunkowe zaproszenie do wyjazdu za ocean i proponując objęcie ich soboru. W 2000 roku minęło 75 lat od dnia założenia tego soboru i wydanie książki o autorytatywnym przywódcy wszystkich prawosławnych Ukraińców diaspory w ogóle, a Kanady w szczególności, było zadaniem pierwszorzędnym w szeregu działań związanych z tym jubileuszem. Przez prasę ogłoszono ogólnokanadyjską zbiórkę datków. Po wyjściu „Obczyzny…” na światło dzienne ta sama społeczność wystąpiła z jeszcze jedną inicjatywą: zorganizować prezentację książki z udziałem autora w kanadyjskich miastach z największym skupiskiem Ukraińców. Takich miast okazało się dziesięć: Montreal, Ottawa, Toronto, Hamilton, Winnipeg, Kenora, Yorkton, Regina, Saskatoon, Edmonton. Podczas licznych spotkań z jej czytelnikami na kanadyjskiej ziemi i po raz drugi po 1997 roku powstała idea powrotu ogromnego dziedzictwa twórczego Ohijenki-Iłariona i jego współpracowników na Ukrainę, jak również podjęcia pierwszych działań w celu wypełnienia przedśmiertnej woli twórcy archiwum i kolekcji książek. Jak wiadomo, zgodnie z ostatnim testamentem Ohijenki-Iłariona, prawnie sformalizowanym jeszcze 15 kwietnia 1967 roku, ten jego najważniejszy życiowy dorobek ma być obowiązkowo przekazany na Ojczyznę pod dwoma warunkami: a) kiedy Ukraina będzie wolna; b) kiedy będzie wolna jej Cerkiew.
Perypetie z wypełnieniem woli twórcy testamentu Wydawałoby się, że te dwa warunki nastały: Ukraina od 1991 roku jest samodzielnym państwem i ma w nim swoją Cerkiew. Jednak kanadyjscy Ukraińcy mieli inne zdanie i, sądzę, nie bezpodstawnie. Prawdziwie przejmując się losem przyszłości Ukrainy, zdziwieni skalą korupcji w wyższych szczeblach ukraińskiej władzy, nasi zamorscy rodacy szczerze wtedy pytali mnie: a komu, w czyje ręce przekazywać takie archiwa, które my przez dziesięciolecia święcie chroniliśmy? Państwu? Przecież ono nie może poradzić sobie nawet z tym, co ma. Wspominali pożar w głównej narodowej bibliotece kraju w latach 60. — bibliotece im. W. Wernadskiego, kiedy spłonęło niemal wszystko, co było najcenniejsze w sali starodawnych ukraińskich rękopisów. Jak wiadomo, zwalono to podpalenie na „chorego” dozorcę, ale w ówczesnej zagranicznej prasie opublikowano szereg publikacji, w których wskazywano na bezpośredni ślad KGB w niszczeniu niepodważalnych dokumentalnych świadectw odrębnej od Rosji własnej historii narodowej. Wspominali też o tym, jak ludzie od archiwów handlowali w Europie i Ameryce za szalone pieniądze oryginałami listów Mychajła Hruszewskiego i innymi bezcennymi rarytasami, które nagle „zniknęły” z bibliotecznych schowków Lwowa. W tym samym szeregu przykładów niezdolności lub niechęci państwa do cenienia i chronienia dla przyszłych pokoleń swoich duchowych skarbów warto wspomnieć też niezrozumiałe dla cywilizowanego państwa „wędrowanie” rzadkich rękopiśmiennych czy drukarskich rarytasów w ręce niegodziwych, niekulturalnych i mało wykształconych ukraińskich oligarchów. Chodzi o bezcenne dzieło Mikołaja Kopernika i pierwodruk na Ukrainie „Apostoła” Iwana Fedorowicza, które w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach na zawsze „opuściły” teren biblioteki Wernadskiego, oraz takie same bezcenne eksponaty z szeregu muzeów narodowych Ukrainy, w szczególności ze Lwowskiej Galerii Obrazów. Zatem trudno nie zgodzić się z tymi argumentami: warunki do przekazania na Ukrainę kolekcji archiwalnych zagranicznej społeczności ukraińskiej rzeczywiście jeszcze nie nastały. Ile jeszcze czekać na „nastanie warunków”, dzisiaj powiedzieć trudno. Będzie to zależeć, twierdzili Kanadyjczycy, od tego, na ile realne u nas będą deklarowane na najwyższych szczeblach władzy wartości demokratyczne i wolności, na ile skuteczna będzie walka z korupcją. Ostatecznie, w wyniku takich swoistych dyskusji wtedy, w czasie ogólnokanadyjskiej prezentacji drugiej książki o metropolicie Iłarionie, podjęto kompromisową decyzję: częściowo wypełnić wolę metropolity Iłariona dotyczącą powrotu na Ukrainę jego archiwum można poprzez kopiowanie jego niedrukowanych jeszcze rękopisów w celu ewentualnego przekazania na Ukrainę. Chodziło o to, że takie kopie można będzie przekazać nie w ręce instytucji państwowej, a specjalnie utworzonej w Kijowie społecznej organizacji charytatywnej. Warto podkreślić, że mój pierwszy oficjalny apel jako naukowca do winnipejskiego Towarzystwa „Wołyń”, któremu metropolita Iłarion za życia przekazał prawa autorskie do wykorzystywania jego drukowanych i niedrukowanych prac, miał miejsce jeszcze we wrześniu
1997 roku, kiedy na zaproszenie strony kanadyjskiej opracowywałem to archiwum i przygotowywałem nową książkę-biografię o metropolicie Iłarionie. Towarzystwo wydało takie pisemne zezwolenie, ale okazało się to niewystarczające. Szybkie rozwiązanie sprawy dotyczącej ewentualnego kopiowania rękopiśmiennego dziedzictwa metropolity komplikował fakt, że właścicielami-zarządcami jego kolekcji archiwalnej i książkowej w Winnipeg były aż trzy organizacje oraz dwie osoby fizyczne. Były to: Konsystorz Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, Kolegium św. Andrzeja, towarzystwo „Wołyń”, syn metropolity Iłariona Anatolij Ohijenko, który w tamtym czasie mieszkał w Nowym Jorku, oraz ówczesny dziekan wydziału teologicznego Kolegium św. Andrzeja, były najlepszy uczeń metropolity i w tamtym czasie jeden z wiernych naśladowców-iłarionowców, ojciec doktor Stepan Jarmuś. Bez pisemnego zezwolenia każdego z tych członków zbiorowego zarządu nie sposób było uzyskać pozwolenia na takie kopiowanie. Równo trzy lata później — w październiku 2000 roku — sprawa ta, z Bożą pomocą, rozwiązała się z pozytywnym skutkiem. 17 października tego samego roku na ręce pierwszego hierarchy Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w Kanadzie metropolity Wasyla — arcybiskupa Winnipeg i metropolity — wpłynął drugi list z podpisem przewodniczącego Instytutu Badań Wołynia doktora Serhija Radczuka oraz przewodniczącego towarzystwa „Wołyń” profesora Illi Onufrijczuka (publikowany po raz pierwszy): „Błogosławionemu Wasylowi, arcybiskupowi Winnipeg i metropolicie UKP w Kanadzie. Wasza Błogosławiona Wysokości, Błogosławiony Władyko! Waszej Błogosławionej Wysokości zapewne wiadomo, że swoimi listami upoważniającymi z 22 września 1967 i 31 maja 1968 roku śp. Metropolita Iłarion wyłączne prawo wydawania i przekazywania jego prac powierzył Towarzystwu „Wołyń” w Winnipeg (Litopys Wołyni, nr 12, 1977/1978). Towarzystwo „Wołyń” przestrzega woli Metropolity Iłariona do dnia dzisiejszego. Teraz zwraca się do nas badacz archiwów Metr. Iłariona prof. Mykoła Tymoszyk z Kijowa z prośbą o zezwolenie mu na wykonanie kopii — w celu ich wydania — niepublikowanych prac metropolity Iłariona. Prace te były przygotowywane do druku, ale pozostały w rękopisach. Nie mamy możliwości wydania ich w Kanadzie. Dlatego prosimy Waszą Błogosławioną Wysokość o zezwolenie prof. M. Tymoszykowi na wykonanie kopii wspomnianych prac i dopilnowanie ich wydania na Ukrainie. Oryginały mogą pozostać w archiwum Metr. Iłariona. Prof. Tymoszyk zapewnia nas, że prace te są Ukrainie bardzo potrzebne. Dlatego zgadzamy się na wydanie ich właśnie na Ukrainie i prosimy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
