Strona · s. 12strona oryginału ↗
O imperialnym patosie literatury sąsiedniej zagranicy
Слово Просвіти, №15 за 2017 рік
Anatolij PODOLINNYJ, kandydat nauk filologicznych, członek NSPU
Obecnie na Ukrainie trwa dyskusja na temat zupełnie nieoczekiwanego dla pedagogów i młodzieży uczącej się w szkołach ogólnokształcących rządowego planu połączenia szkolnych przedmiotów nauczania „literatura ukraińska” i „literatura obca”. Ciekawe, dlaczego właśnie teraz i w jakim celu ujawniono ten, prawdopodobnie ukrywany dotąd, plan? Aby choć trochę wyobrazić sobie takie nienaturalne połączenie literatury ukraińskiej i obcej, musiałem przeczytać odpowiednie podręczniki dla dziewiątej klasy (wnuk uczy się w tej klasie). Podręcznik literatury obcej wydano jeszcze w 2009 roku, ale wiadomo, że w przyszłym roku wyjdzie już nowy. Jaki on będzie, nikt nie wie, a o obecnym podzielę się swoimi wrażeniami. Literatura rosyjska jest w nim przedstawiona przez trzech mistrzów słowa: Puszkina, Lermontowa i Gogola. Strony poświęcone pierwszemu zawierają biografię, analizę czterech wierszy lirycznych oraz powieści „Eugeniusz Oniegin”. Od razu dało się zauważyć, że taki aspekt życia i twórczości poety, jak związki z Ukrainą, jest nieobecny. Jest tylko wzmianka o tym, że Puszkin przebywał w Jekaterynosławiu, Odessie, Kijowie i Kamieńcu. Z jakiegoś powodu nie wymieniono Tulczyna, gdzie również bywał. Ani słowa o poemacie „Połtawa” i spojrzeniu autora na tę tragiczną stronę ukraińskiej historii. Tak jak, nawiasem mówiąc, nie ma żadnej wzmianki o twórczości Puszkina na temat podboju przez imperium rosyjskie ziem kaukaskich. A uczniów by to zainteresowało, przecież w 9 klasie na lekcjach literatury ukraińskiej szczegółowo zapoznają się z poematem Tarasa Szewczenki „Kaukaz”. To samo obserwujemy na stronach podręcznika, gdzie mowa o Michale Lermontowie. Prawda, tutaj Ukraina nie jest wspominana wcale, ale Kaukaz dominuje nawet nad Rosją. Poeta brał bezpośredni udział w ludobójstwie „dzikich plemion kaukaskich”. Cytuję z podręcznika: „Pułk, do którego był przypisany, praktycznie nie wychodził z walk z góralami. Strzelaniny, ataki na bagnety były codziennością życia armijnego. Lermontow bierze udział we wszystkich walkach i zadziwia szeregowych oraz oficerów męstwem i zimną krwią. W „Dzienniku działań wojennych” jest taki zapis, dokonany po walce nad rzeką Walerik: „Porucznik Lermontow /…/ z wybitnym męstwem i z pierwszymi szeregami najodważniejszych wdarł się w nieprzyjacielskie zasieki /…/ Było ciężko i niebezpiecznie, ale Lermontow znajdował rozkosz w zmaganiu się ze śmiercią”. Pytanie do autorów podręcznika (jest ich troje: N. Piwniuk, N. Hrebnyćka, H. Strohanowa): z jakiej pozycji pisali oni te strony — rosyjskiej, imperialnej, kolonialnej czy ukraińskiej i jak reagują na to nasi uczniowie teraz, kiedy ich ojcowie i starsi bracia odpierają rosyjską nawałę na wschodzie Ukrainy? Trzy lata przed wyjściem tego podręcznika pojawiło się na Ukrainie przetłumaczone z angielskiego badanie Ewy Thompson „Trubadurzy imperium. Literatura rosyjska i kolonializm”. W adnotacji do niego powiedziano: „Proponowane badanie naukowe — to gruntowna analiza rosyjskiego imperialnego dyskursu kulturoznawczego, okoliczności jego funkcjonowania w różnych epokach historycznych i do dzisiaj”. Nie wiedzieć czemu, ale autorzy szkolnego podręcznika, o którym mowa, nie skorzystali z pracy Ewy Thompson (jak, nawiasem mówiąc, i z cyklu publicystycznego J. Hucała „Mentalność hordy”, 2007 r.). Dlatego przytoczę z niej kilka cytatów i może choć w następnym wydaniu podręcznika zostaną uwzględnione wnioski profesora-badacza studiów slawistycznych uniwersytetu Rice (USA). „Aneksja Gruzji zapoczątkowała trzydziestoletnią wojnę, rozpoczętą przez wielkie imperium przeciwko małym księstwom górskim /…/ Stopniowo /…/ Rosja przyłączyła w ciągu następnych trzydziestu lat cały region kaukaski i znaczną część Zakaukazia. Najbardziej spustoszałym dla mieszkańców gór był pochód generała Aleksieja Jermołowa. Rozpoczął się w 1816 r., trwał do 1827 r. i doprowadził do ludobójstwa — rzezi kilku grup etnicznych. Jermołow znany jest z niszczenia produktów żywnościowych, ziarna, paszy dla zwierząt, a także lasów. Zniewolił Awarów i Czeczenów oraz zapewnił Rosji terytorium wzdłuż całej rzeki Terek. Pochód pięćdziesięciotysięcznej armii Jermołowa zachował się w pamięci Rosjan (nieobciążonej refleksyjną wiedzą i próbami przewartościowania sytuacji) jako taki, który budzi strach, ale jednocześnie jako wielkie osiągnięcie. W odróżnieniu od podboju Syberii czy wyniszczenia około dwudziestu tysięcy ludności cywilnej warszawskiego przedmieścia Pragi w 1794 r. (jeden z czynów generała Aleksandra Suworowa), wyprawy kaukaskie były szeroko popularyzowane w literaturze. W liście, pełnym nie właściwej mu służalczości, Aleksander Puszkin wyraził gotowość zostania sekretarzem, redaktorem i wydawcą generała Jermołowa. Opowiedział generałowi, że podczas gdy kampania Napoleona w Rosji przyciągnęła znaczną uwagę pisarzy, nawet mimo tego, że zakończyła się porażką, jawnie udana kampania generała Jermołowa na Kaukazie nie została wystarczająco uznana. Dalej Puszkin prosi generała o pozwolenie na wydanie jego wspomnień o zwycięstwie na Kaukazie: „Wasza sława należy do całej Rosji i nie macie prawa tego ukrywać”. Komplement później zwrócił Puszkinowi następca Jermołowa na Kaukazie, feldmarszałek I.F. Paskiewicz. Pozwoliwszy poecie zaznać przyjemności z krótkiego udziału w wojnie przeciwko ludom górskim, Paskiewicz dla dobra ojczyzny zabronił Puszkinowi pozostawania w czynnej służbie. „Panie Puszkin, — powiedział on, — wasze życie jest drogie dla Rosji i nie ma tu dla was miejsca; dlatego radzę wam niezwłocznie opuścić armię”. Od swojego wczesnego poematu „Jeniec kaukaski” do dojrzałej „Podróży do Arzrumu podczas wyprawy 1829 r.” Puszkin tworzył obraz milczącego i intelektualnie niedorozwiniętego Kaukazu, nierozsądnie odważnego w swojej pozbawionej sensu walce i dojrzałego do rządów Rosji. Puszkin i Lermontow stworzyli dla rosyjskiej pamięci tekstualnej obraz Rosji jako surowego, ale sprawiedliwego właściciela regionu. Przede wszystkim Puszkina można uważać za autora pierwszej w pełni udanej artystycznej formuły rosyjskiej imperialnej samoświadomości. Wyraził on uczucia tych, którzy doznawali uniesienia z powodu rosyjskich wyczynów wojennych. Dzięki poezji i prozie Puszkina szybko stało się jasne, że rosyjski imperializm nie potrzebował grubego i brutalnego oblicza, że Rosjanie — to nie Mongołowie i że mogli przekształcić w piękno to, co zniszczyły ich strzelby i szable. Wykwintność, z jaką Puszkin tworzył konsolidujący obraz rosyjskiego imperializmu, dobrze posłużyła narodowi. Stworzył w wyobraźni obraz, który do tego czasu nigdy nie istniał w literaturze rosyjskiej: dumna Rosja przeznaczona do rządzenia „biednymi Finami” i innymi podbitymi przez nią narodami; w Rosji pełno skromnych patriotów, którzy uczciwie wypełnili swój obowiązek na dalekim Kaukazie i budzą podziw… (s. 107—180). I na koniec jeszcze jeden cytat z utworu rosyjskiego pisarza Jurija Tynianowa „Śmierć Wazira-Muchtara”, w której autor próbuje umniejszyć winę wielkiego poety w wysławianiu okrutnych zdobywców Ukrainy i Kaukazu: „Tutaj Puszkin skrzywił się: — Bitwa połtawska. O Piotrze. Nie będziemy o niej mówić. Poemat bębniarski. Spojrzał na Gribojedowa szczerze i żałośnie, jak chłopiec. — Trzeba im rzucić kość. /…/ Aleksander Siergiejewicz Puszkin był subtelnym dyplomatą. Ile podwodnych skał minął z łatwością taneczną. Puszkin nie chciał zostać za burtą. Oto rzuca im kość” (s. 142—143). W innym miejscu swojego badania Ewa Thompson wnioskuje: „Pomimo całej swojej alienacji od rosyjskiego ustroju samowładczego, Lermontow przebywał w granicach rosyjskiego ideału moralnego, którego charakterystyczną cechą była ślepota na problem rosyjskiego imperializmu; jego krytycy i czytelnicy brali z niego przykład” (s. 124). Powieści „Bohater naszych czasów” w podręczniku poświęcono wiele miejsca. Niestety, autorom podręcznika nie wiadomo, co to za wojna jest odzwierciedlona na stronach powieści: „Po udziale w działaniach wojennych (gdzie i jak walczył Pieczorin, Lermontow nie informuje)…”. Prawda, po kilku stronach analizy już nazywają miejsce akcji w powieści. Jest ono „wyjątkowe — to Kaukaz. Tutaj jest wiele możliwości (wojna, górale, konflikt zwyczajów) dla ujawnienia niezwykłych bohaterów”. Teraz dziewięcioklasistom wszystko jest jasne: wojna toczy się przez konflikt jakichś zwyczajów. Dlatego i bohaterowie są niezwykli. Takie świadome przemilczanie prawdziwej istoty światopoglądów A. Puszkina i M. Lermontowa we współczesnej ukraińskiej szkole jest niedopuszczalne. Warto przy okazji zwrócić uwagę także na poziom analizy tekstów, na przykład wiersza Lermontowa „Wychodzę sam na drogę…”: „Podmiot liryczny — samotny wędrowiec. Dlatego temat drogi brzmi już w pierwszym wersie. Ale to nie jest jakaś konkretna, codzienna droga (ścieżka), a życiowa droga (kierunek życia), którą bohater widzi przed sobą, co jest doprecyzowane już w następnym wersie — „krzemienna we mgle droga błyszczy”. Zaznaczmy, że epitet „krzemienna” związany jest nie tyle z materiałem (krzemień), co ze złożonością przyszłej drogi („błyszczy”, czyli jeszcze niejasna, tylko się domyśla, widzi się bohaterowi przed nim). Swoją drogę bohater widzi gdzieś w niebiosach — w „pustyni”. I to nie jest konkretna pustynia. Słowo używane jest w przenośnym (metaforycznym) znaczeniu i oznacza ono bezkresną i bezludną przestrzeń…”. Zatem, nie wierzcie napisanemu: i droga nie jest prostą, zwyczajną drogą, i nie krzemienna ona w rzeczywistości, a złożona i do tego przyszła, i nieciekawa dla podmiotu lirycznego, bo swoją drogę widzi on „gdzieś w niebiosach”, i „pustynia”, tutaj już i uczniom jasne, nie jest konkretną piaszczystą pustynią… Czyż nie prymitywizuje twórczości poety takie „analityczne” podejście do wspaniałego wiersza lirycznego, całkowicie przejrzystego i jasnego? Pytanie retoryczne. I na koniec o Mikołaju Gogolu. Czy należy studiować jego życie i twórczość na lekcjach literatury obcej? Przecież on jest Ukraińcem, urodził się na Połtawszczyźnie, tutaj dorastał i zdobył wykształcenie, gorąco kochał pieśni ludowe, ogólnie całą twórczość ludową, głęboko interesował się historią Ukrainy, jest autorem wybitnych utworów o tematyce ukraińskiej. Kto to zdecydował, że on jest pisarzem obcym? I dlaczego? Może dlatego, że pisał po rosyjsku? Ale i Skoworoda pisał nie po ukraińsku i nie tylko on. Problemów z programem, podręcznikami i metodyką nauczania wystarcza i w szkolnym kursie literatury ojczystej. Zatem najpierw trzeba poradzić sobie z nimi, a potem dopiero tworzyć innowacje, tylko nie tak wątpliwe, jak obecne.
tylko na placach, ale i tam, gdzie mieszkasz. Codziennie. Smutno, że nic nie zmieniło się w społeczeństwie od lat 30. ubiegłego wieku. Artykuł S. Orel jest właśnie tym publicznym donosem na szkołę, którą teraz och i „sprawdzą”!!! I znajdą wszystko, „co trzeba”. My nie błagamy: „Dajcie!” My prosimy: „Nie zabierajcie!” Stracić szkołę dla nas to rozpacz. Ludzie są w rozpaczy. Ale z Kijowa widać wszystko, oprócz naszej rozpaczy. P. S. Na odsłonięciu tablicy pamiątkowej ku czci akademika I. K. Biłodida, a także na Międzynarodowej konferencji poświęconej 110. rocznicy urodzin byli obecni zarówno przewodniczący Onufrijewskiej Rejonowej Administracji Państwowej, jak i naczelnik wydziału oświaty oraz deputowany Rady Najwyższej O. Dowhyj wraz z przedstawicielami Instytutu Językoznawstwa, najwyraźniej również „sprowadzonymi na manowce”. Wybaczcie, nie nam rywalizować w sprawności pióra z dziennikarzami, ale szczerze do Was S. Nieobojętny w imieniu obywateli wsi Uspenka. Od redakcji. Nie jesteśmy pewni, czy S. Nieobojętny to prawdziwe nazwisko osoby, która mówi „w imieniu obywateli wsi Uspenka”. Ale jesteśmy pewni prawdziwości publikacji dziennikarki Switłany Orel i uważamy, że społeczność wiejska oraz zespół szkolny mają wykonywać Ustawę o dekomunizacji.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
