Strona · s. 13strona oryginału ↗
Lisiczańsk
Слово Просвіти, №15 за 2017 рік
Ołena Bondarenko, m. Kijów
Moja najbliższa przyjaciółka Natalka żyła i zmarła w mieście Lisiczańsk. Była wesoła, delikatna i ufna. Czasem wydawało się, że jesteśmy jednością: ja pomyślę — ona powie, i na odwrót. W wieku 16 lat próbowała odebrać sobie życie. Z miłości. Wcześniej dokładnie wypytała mnie, jako osobę oczytaną, o sposoby samolikwidacji. Zrobiła wszystko jak w zegarku: zaczekała, aż właściciele mieszkania pójdą do pracy, włożyła najlepszą sukienkę, nalała do wanny ciepłej wody, położyła się i — ciach!.. Właściciel mieszkania z jakiegoś powodu postanowił przyjść w porze obiadowej coś zjeść, więc Natalkę, która pływała w czerwonej wodzie, wyciągnęli, odratowali, hospitalizowali, i po dwóch dniach zwiedzała już wnętrze „Biriukowki” — to był taki wariatkowo u nas, o znaczeniu obwodowym. W Związku były surowe pojęcia: próba samobójstwa — znaczy, malacholijny, trzeba leczyć. „Mokre zawiniątka”, „gorące zastrzyki”, „tabletki dla warzyw” — skąd mam wiedzieć, co jeszcze. Z czasem dowiedziałam się: w ten sam sposób „leczyli” też inaczej myślących. Co jest całkowicie zrozumiałe: tylko chory na umyśle wolał uciec choćby na tamten świat z socraju albo, co gorsza — snuć na naszą radziecką rzeczywistość wszelkie obrzydliwe oszczerstwa i plugawe kłamstwa. Rodzice Natalki, wujek Witia i ciocia Łarysa, ukraińskojęzyczne sieroty z domów dziecka, w wieku 16 lat z miłości się nie samolikwidowali, a rzec by można, wręcz przeciwnie — w rezultacie czego na świat przyszła Natalka. Więc kiedy Natalka miała 16 lat, rodzice mieli odpowiednio 32 i wciąż byli zajęci po uszy dobrymi i różnymi sprawami: leczyli wujka Witię z „białej gorączki” (oficjalna wersja — z ciężkiego wrzodu żołądka), bili się, przytulali i tym podobne. Jednak nie ma co ukrywać, wujek Witia w przerwach swojego głównego zajęcia wyuczył się na mistrza górniczego, po trochu wybił się na zastępcę naczelnika SzSU, otrzymał mieszkania dla siebie i dla Natalki, która w tamtym czasie była już żoną Saszy i miała małego Denysa na rękach. Mąż Natalki, Sasza, przypominał osiołka z ówczesnej kreskówki „Muzykanci z Bremy”. Długotwarzowy, wysoki, wesoły gitarzysta. Tylko wędrował nie brzegami Wezery i łąkami Dolnej Saksonii, a po lisiczańskich weselach. Zdaje się, że grajków było czterech, ale pamiętam trzech: dwóch kudłatych blondynów — Saszków i łysawego kurdupla Tolika. Co znamienne, repertuar składał się głównie z włoskiej pop-muzyki i „Beatlesów”. Muzyka zapisywana była akordami, słowa — rosyjskimi literami bez żadnego pojęcia o ich znaczeniu: „Wi ol liw in ze jełow submarin, jełow submarin, jełow submarin…” Albo jeszcze — na melodię z „Ojca chrzestnego”: „O bella ciao karambol i pachtakor…” Starsi przeklinali i żądali „Spiat kurhany tiomnyje”, a młodym się podobało, zwłaszcza dziewczynom. Oprócz wesel, banda obsługiwała knajpę „Lisiczańsk”: piątek, sobota, niedziela — gramy, wtorek, środa — próby. Tam już inny repertuar: „Ach, Adiesa, żemczużyna u moria”, „Paspieli wiszni w sadu u diadi Wani”, obowiązkowo „Tbilisi” (akordy i gruziński tekst rosyjskimi literami — na kartce, kartka — wbita na mikrofon). A jeszcze — „Czerwona ruta” i, w rytmie walca — „Koli potiah u dal zahurkotcze” — ziomka, Sosiury… W przerwach — zjeść tak, wypić nie, dyrektorka pozwalała tylko po, a nie w trakcie, żeby nie upili się zawczasu. Znowuż dziewczyny wokół naszych menestreli posikiwały, zwłaszcza po głębszym. Ale — dziewczyny tak samo po, praca to praca. Natalka też chodziła do knajpy „Lisiczańsk” do pracy. Nie pomyślcie, że tam coś w rodzaju mycia naczyń czy podawania lula. Natalka dyżurowała. Przychodziła gdzieś tak po trzydziestu minutach od początku, siadała przy stoliku „dla muzyków” i cały wieczór piła wodę mineralną i paliła papierosy — tak dużo, że wydawało się, iż to był jeden i ten sam nieskończony papieros. Piła wodę mineralną, paliła papierosy i nieruchomo śledziła Saszę. Żeby nie wychylił po kryjomu jakiegoś kieliszka, żeby nie mrugał do którejś z bywalczyń i w ogóle — żeby znał porządek. A po zakończeniu czekała, aż talenty wypiją-zakąszą, otrzymają zapłatę, podzielą parnas i niespiesznie ruszą do domów. Natalka z Saszą. Tolika zabierała żona (tak się go bała, że prawie nie pił), wsiadali na ogłuszającą „Pannonię” i lecieli, jak z armaty, w nocnej ciemności w dół, do Proletarska. A drugi Sasza — syty, pijany i z groszem w kieszeni — człapał, mrucząc („wi ol liw in ze jełow submarin…”) gdzieś sam dla siebie, bez uwięzi, niczyj i szczęśliwy. Niech Bóg prawdę powie, początkowo Natalka pilnowała tego, drugiego, z kolejności niby pierwszego, Saszy, potem się pokłócili i ona już pilnowała Saszy pierwszego, czyli drugiego. Za którego w dziewiętnastym lecie wyszła za mąż. To była pora, kiedy sierpień zaraz przeleje się we wrzesień, ale jeszcze się opiera, i tylko na trawie oraz na drogach, skuliwszy się, szeleści samo do siebie wyschnięte liście klonu. W ogródkach napinają się grubobuzie dalie, wyglądają na palcach mieczyki, a wyblakłe niebo dmucha, jak z wielkiego pieca, ostatnim przejrzałym żarem. Nie pamiętam, żeby jakoś było wesoło. Ani piskliwych śpiewów, ani tańców, kiedy kurz spod obcasów zapycha wszystkie jawne i tajne ludzkie otwory, ani ci pijanych kobiecych łez, ani choćby bójki jakiej takiej. Niewesoło siedzieli rodzice: starzy Saszy (jest u nich trzeci, późny paluszek) i młodzi Natalki (ciocia Łarysa, uważnie zerkając brązowym okiem, raz po raz dolewa zakodowanemu wujkowi Witi szklany dzbanek kompotu). I mnie jakoś tak było tęskno, może dlatego, że Natalka ciągle chodzi z Saszą za rączkę — jakbym to ja miała z nią chodzić na własnym weselu. Może dlatego, że u mnie weselem nawet nie pachnie, choć jestem starsza od Natalki o całe trzy lata. A może — kto go tam wie, jakieś niewyraźne przeczucia, rozmyte wizje, od których tak bym się zerwała na równe nogi, tak bym zasłoniła i siebie, i to nieboczne wesele, i ten świat ostnicy, hałd i susłów, i wszystko-wszystko, co czasem nudne aż znienawidzone, proste aż głupkowate, ale bliskie, bliskie, swoje… Natalka mieszkała u rodziców Saszy, potem, jak urodził się Denysko, przeszli do rodziców Natalki, z czasem wujek Witia (zdaje się, że już mówiłam, czy nie?) dostał trzypokojowe mieszkanie w nowym budownictwie — prawie w centrum, przy bazarze — i wyprosił u przełożonych zamiast niego dwupokojowe (dla młodych) i piętro wyżej — jednopokojowe dla siebie i „babci Łarysy”. To już Sasza i Natalka pili. Nie, jeszcze tylko Sasza. Jakoś Natalka w środku nocy przybiegła do rodziców z małym w objęciach. Póki płakała w kuchni, twarz napuchła najpierw buraczanym, a potem wszystkimi odcieniami śliwkowego i urosła w oczach, wielkości poduszki. Następnego dnia wujek Witia poszedł do znajomego sędziego i wrócił ze świadectwem rozwodowym Natalki. Sasza pojechał niby na zarobek do Guriewa (cholera go wie, gdzie to jest, na moje pytanie wujek Witia krótko wyjaśnił: „Gdzieś na Moskalinie”). Wrócili już we dwoje, jak gołąbeczki, całuski-pieszczotki, hi-hi-hi na słowa cioci Łarysy: „No, Natalko, patrz, żebyś nie płakała na końcu”… Teraz Sasza i Natalka pili razem. Pili, kiedy zaczęła się pierestrojka, kiedy powstała Ukraina i kiedy w latach dziewięćdziesiątych zaczęli zabijać za rafinerię, sodową, RTI i za wszystko, co można było odzyskać-przejąć. W Lisiczańsku wybierali władzę spośród tych samych bandytów, na zmianę dniepropetrowskim przyszli donieccy, pośrodku miasta zapadła się cała ulica, uciekała w podziemne głębiny woda życiodajna, pod Boryspolem zabili Czornowoła… Natalka i Sasza pili. Denys chodził do przedszkola, potem do szkoły, ubrany, umyty, nakarmiony — babciny wnuczek. Skończył szkołę zawodową. W jednopokojowym na siódmym było przytulnie, cicho, pachniało smakołykami. Na szósty chodzić się wzbraniał. Nie miał jak przywyknąć do brudu, smrodu, krzyku i wszystkiego, co żyje razem z pijakami. W szkole, póki mały był, dokuczali, kiedy podrósł i zaczął ostro oddawać — przestali. Początkowo prosił: „Mamuniu, proszę, proszę-bardzo-proszę, nie pij!” Mama kiwała i mrugała jedynym zapuchniętym okiem (kiedy oka nagle zabrakło i wezwali pogotowie, ojciec powiedział, żeby nie paplał, bo zabije).
Potem zmarła babcia, ciocia Łarysa. Głowa rozbolała ją mocno, zanim przyjechała karetka, tam i z powrotem, jeszcze się trzymała, ale do szpitala nie dojechała. A potem jeszcze dziadek, wujek Witia, wstał w środku nocy i poszedł. „Dziadku, ty dokąd?” — „Na szóste, śpij”. Następnego dnia Natalka ocknęła się, patrzy, a nad framugą wujek Witia wisi. Myślała, że halucynacje, lekko go odepchnęła i poszła do kuchni, łyknąć parę łyków, żeby dojść do siebie… Męczy mnie poczucie winy — nikomu niepotrzebne, wysuszone jak nasze szalone wiatry, które w sierpniowe dni i noce ganiają po stepie, wydmuchując z ludzkiej głowy resztki rozumu. Może trzeba było siedzieć i pilnować jej, tak jak ona kiedyś Saszkę w knajpie „Łysyczansk”? Ale gdzie tam, czyżbyśmy pili razem… Nasze z Natalką kontakty zwiędły, odkąd w moim życiu pojawił się Ruch. Do moich wierszy po ukraińsku, które zaczęłam pisać wcześniej, łysyczańskie towarzystwo odnosiło się z drwiącą pobłażliwością, podobnie jak do wybryków wiejskiego głupka. Z czasem, gdy wychylałam się ze swoją „antysowiecczyzną”, Natalka nisko, gdzieś aż do kolan, chyliła głowę, a w jasnoniebieskich oczach Saszki wybuchały stalowe błyskawice. „Lenka, co ty pleciesz? Ty jeszcze powiedz, że Kosmodemianskiej nie było, i nawet „Młodej Gwardii” nie było!”. Nie spierałam się, bo bardzo ich kochałam, myślałam, że samo się rozejdzie… Z czasem poszłam w „nieformalnych demokratów”, powstał Ruch… Pewnego razu w swoje urodziny, wróciwszy z pracy, zastałam pod drzwiami bukiet i karteczkę: „Z dniem rożdienija, Lenczik! Smierć Ruchu!”. Mąż Natalki, Saszka, przejazdem „pogratulował”… Ale pewnego dnia tak bardzo chciało mi się tę Natalkę zobaczyć! Ot, niby warto się spotkać, objąć… i znowu dwa słońca — na niebie i w Dońcu, szaszłyk na grillu, piwo w reklamówce, gitara Saszki… Telefon wujka Vitii i cioci Łarysy nie odpowiadał, w mieszkaniu Natalki telefonu nigdy nie było. Wyszukałam sąsiadkę, ona mi radośnie wyćwierkała, że „Nataszki dawno już niet. No tak, wódka, wszystko ona, przeklęta…”. Denys opowiedział, że utrzymuje się z dorywczych zarobków, bo żeby zatrudnić się w kopalni — trzeba „dać” 200 dolarów. Że ojciec całkiem się zapił i mają mu amputować rękę. Że ma córeczkę, a z jej mamą razem nie mieszka: na wyborach była żona była „za Janukowyczami”, to on głosował „za komunistami”, żeby jej zrobić na złość. „A na kogo jeszcze? Więcej nie ma na kogo!”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
