Strona · s. 4strona oryginału ↗
Mądry wizjoneryzm wobec sztormów historii. Ostrzeżenia przed burzą od Jurija Szczerbaka
Слово Просвіти, №15 за 2017 рік
Dmytro DROZDOWSKI, doktorant Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki, kandydat nauk filologicznych. Jurij Szczerbak — lekarz, dyplomata i pisarz — posiada unikalną zdolność rozpatrywania zjawisk politycznych na szerokim tle socjokulturowym i historycznym, proponując trzeźwy sposób postrzegania rzeczywistości. Jego fachowa interpretacja zbudowana jest na skrupulatnej analizie faktów. Nowa książka to podręcznik dla Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, drogowskaz dla polityków, którzy pragną zbudować nowoczesną Ukrainę. Rozważania, które proponuje J. Szczerbak, są pozbawione zaangażowania, uprzedzeń, emocjonalnej egzaltacji. Autorowi właściwy jest „uśmiechnięty sceptycyzm” oraz ironia, które cementują konstruktywność wydania, szerząc zdrowy rozsądek w świadomości czytelników. Mimo wszystkich okropności czasu teraźniejszego, zdrowy rozsądek musi zwyciężać, ponieważ tylko on jest zdolny przeciwdziałać absurdowi i złu. Strategia opisu historii w książce przypomina spojrzenie lekarza, któremu przychodzi pracować nie z ludzkim ciałem, lecz z ciałem historycznym, mentalnym. W końcu, według Huntingtona, naród to wspólnota wyobrażona. „Wielkim błędem Obamy było uznanie wydarzeń na Ukrainie za niepriorytetowe dla polityki międzynarodowej USA” — zauważył podczas prezentacji w Narodowym Muzeum Literatury Jurij Szczerbak. Począwszy od 2004 r., od Pomarańczowej Rewolucji, wielu europejskich i amerykańskich filozofów oraz kulturoznawców podkreślało, że dzisiaj serce świata bije nie w Brukseli czy Waszyngtonie, a w Kijowie. Książka „Ukraina w epicentrum światowego sztormu” tylko potwierdza tę tezę. W znacznej mierze to wydanie chce się, jeśli nie zrównać, to przynajmniej zestawić z „Próbami” Michela de Montaigne’a. Francuski humanista w swoich próbach-esejach wprowadził inny sposób myślenia o zjawiskach naszej rzeczywistości; dla czytelnika esejów ważne jest „włączenie się” w dyskusję, wejście w przestrzeń omawianych problemów, które dotyczą każdego tu i teraz. Nowa książka J. Szczerbaka tak samo składa się z materiałów, które mają charakter eseistyczny (niektóre z nich wcześniej były opublikowane na łamach „Słowa Proświty”). W istocie nie będzie przesadą stwierdzenie, że autorowi udało się napisać swoistą mini-historię Ukrainy okresu najnowszego. Bezsprzecznie chodzi o wersję autorską, więc w książce jest niemało ocen, wizji i rewizji. Nie będę porównywał tej historii do prac O. Subtelnego czy S. Plokhyja, jednak zaznaczę, że podobne mikromodele historii mają niezwykle ważne znaczenie dla zrozumienia naszej rzeczywistości. Zakładają one wartościujące postrzeganie historii, „ożywiając” czas. Powiedzmy, dla świadomości barokowej czas istniał w ogóle w widzialnych, spersonifikowanych przejawach. Dzisiaj, zdaje się, odeszliśmy od możliwości odczuwania naszej epoki „w dotyku”. Agresywne formy wizualizacji teraźniejszości, przedstawione między innymi w sieciach społecznościowych, dają możliwość iluzji czasu: łatwo możemy dowiedzieć się, co dzieje się na drugim końcu planety, nie wychodząc z domu i w ciągu 5 minut. Dzisiaj człowiek przebywa pośrodku „sztormu” informacji. Taka przesyt określa inny stosunek do wydarzeń, które dzieją się obok. Po prostu nie jesteśmy zdolni otworzyć duszy na wszystko, co ma miejsce wokół. A zatem czas teraźniejszy jest bardziej pragmatyczny, chłodny, nie ma w nim już takiego emocjonalnego przeżywania historii, jak na początku lat 90. Książka J. Szczerbaka określa wartościujące kategorie życia człowieka i naszej historii, przedstawionej w formach antropologizowanych, czyli takich, gdzie w centrum znajduje się człowiek. Wydaje się, że we współczesnych dyskusjach filozoficznych często zapominamy o czynniku „historii”, „kultury”, „czasu”, który we wszystkich epokach kulturowo-historycznych uważany był za najważniejszy. Tym czynnikiem jest człowiek. „Ukraina w epicentrum światowego sztormu” to narracja historyczna, obdarzona „ludzkimi cechami”; to historia napisana o człowieku i dla ludzi. J. Szczerbak rekonstruuje drogę narodu ukraińskiego okresu najnowszego, pokazując, że na współczesnym etapie budowy niepodległego państwa nad nami ciążą widma przeszłości. I czasami te widma są tak potężne, że nie wiesz, czy masz do czynienia z czymś efemerycznym (wynikiem zaburzenia psychicznego), czy z czymś cielesnym i konkretnie widzialnym, co zyskało nową formę. Historia początku XXI wieku jest typologicznie podobna do historii początku wieku XX, na który przypadło niemało „planetarnych nerwic” w związku z rewolucjami, zmianą formacji społeczno-ekonomicznych, wojną światową… Dzisiaj przeżywamy wydarzenia, które mają tak samo epokowe znaczenie. „Wszystko, co stało się na Ukrainie podczas i w wyniku rosyjskiej agresji, to wydarzenie nie o znaczeniu lokalnym i nie regionalnym. To zjawisko wszechświatowo-historyczne, globalne. To zderzenie dwóch cywilizacji: cywilizacji przeszłości, średniowiecznych despotii, gdzie panują inkwizycja, Czeka-NKWD-MGB-KGB-FSB, gestapo i SS, talibowie i rzeźnicy państwa islamskiego, oraz cywilizacji przyszłości, opartej na szacunku do praw człowieka i praw narodów do wolnego istnienia. I dzisiaj jeszcze nie wiadomo, kto zwycięży w tym zderzeniu. Krwawy sztorm historii, który szalał pod koniec XX i na początku XXI wieku na Bałkanach, Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej, przemieścił się na ziemie ukraińskie, przekształcając je w obronny wschodni rubież Europy, który chroni przyszłość. O tym będzie mowa w proponowanej czytelnikowi książce. Chciałbym, aby stała się ona jednym z dokumentów epoki — epoki odrodzenia i odbudowy państwa ukraińskiego, czasu konsolidacji ukraińskiego narodu politycznego” — zauważa J. Szczerbak w przedmowie do wydania. Swoje rozważania o planetarnym znaczeniu wydarzeń najnowszej historii Ukrainy autor, jak prawdziwy politolog-analityk, uzasadnia tym, że „w latach 2014–2016 <…> tylko agencja Reuters opublikowała 4875 doniesień na temat wojny i negocjacji mińskich, Wall Street Journal — 638, New York Times —
558, Guardian — 492, Washington Post — 450 nagłówków (Ukraińska Prawda, 22.09.2016)”. Mimo analitycznego wykładu, zbudowanego na ścisłym przestrzeganiu faktów, J. Szczerbak, już jako pisarz, proponuje nie mniej ważne dla naszych czasów filozoficzno-kulturologiczne uogólnienia o naturze Zła, fizycznej i metafizycznej. I sedno planetarnego Zła dzisiaj znajduje się nie w Afryce czy Ameryce Południowej, oddalonych od nas oceanami czy setkami tysięcy kilometrów. Sedno Zła skoncentrowane jest w putinowskiej Moskwie, sercu neoimperium, które jawi się ucieleśnieniem najstraszniejszych instynktów i energii, zakumulowanych w narodzie rosyjskim. “Zdaniem wielu analityków, właśnie od lat 2008—2009 rozpoczęło się starannie zaplanowane przygotowanie do hybrydowej wojny zaborczej Rosji przeciwko Ukrainie. Świadectwem tego stały się liczne wojny ekonomiczno-energetyczne (gazowe), próby zasiania chaosu i zamętu na Ukrainie, groźby o charakterze wojskowym, wzmocnienie propagandowych operacji antyukraińskich. Oczywiście, geopolityczne plany Putina nie ograniczają się do zniszczenia Ukrainy. Są one znacznie bardziej skalowalne — nie na darmo Timothy Snyder, jeden z najbardziej znanych historyków krajów poradzieckich, postawił Putina pomiędzy Adolfem Hitlerem a Józefem Stalinem, biorąc pod uwagę ich metody zagarnięcia i zniszczenia Polski i Czechosłowacji” (UNIAN, 9.10. 2014). Klucz do zrozumienia geopolitycznych marzeń Putina i wyobrażeń o świecie daje książka, która kilka lat przeleżała na stole gospodarza Kremla i zwróciła uwagę licznych odwiedzających gabinet prezydencki. Książka ta — “Trzecia Imperia” niejakiego Michaiła Jurjewa, w której opowiadane są wydarzenia 2053 roku. Utopia zaczyna się …od Ukrainy, w której w wyniku “powstania przeciwko prozachodniej władzy” ma oddzielić się jej południowo-wschodnia część, gdzie zostanie przeprowadzone referendum, i ta część poprosi o przyjęcie w skład Federacji Rosyjskiej (!). Moskwa decyduje się pomóc “bratniemu narodowi” i wprowadza 80-tysięczne wojsko. Wojska NATO (!) wysuwają się naprzeciw, ale nie odważają się na walkę, i Ukrainę dzielą na pół. Rosja, realizując dalej swój program geopolityczny, zagarnia Kazachstan, Białoruś, okupuje Turkmenistan, Naddniestrze, Abchazję oraz Osetię Południową. Z czasem rozpoczyna się III wojna światowa, Rosja stosuje przeciwko USA broń jądrową, okupuje Europę, w czym pomagają jej Niemcy i Serbia. W rezultacie po zwycięstwie Rosji nad krajami NATO na świecie pozostaje pięć megamocarstw: Federacja Amerykańska, Kalifat Islamski, Imperium Rosyjskie, które obejmuje całą Europę włącznie z wyspami brytyjskimi (!), Niebiańska Republika Chin oraz Konfederacja Indyjska. (Nowyj Region. Konstantin Zelfanow. Specoperacja Putina “Trzecia Imperia”, 18.02.2015). Warto zauważyć, że książkę wydano w 2006 r. (!). Czym nie podręcznik geopolityki dla Putina?” — retorycznie pyta J. Szczerbak (s. 101—102). Na prezentacji Jurij Mykołajowycz doprecyzował: w Rosji jest nieznaczna część ludzi, którzy rozumieją skazanie na zagładę obecnego neonazistowskiego reżimu Kremla. Przez ostatnie dwa tygodnie, jak przyznał autor, napisał dwa nekrologi na śmierć dwóch Rosjan (jednym z nich był J. Jewtuszenko). Jednak współczesny Putin, jak przekonuje pisarz i dyplomata, — to nie wyjątek od reguły, nie antypod “rosyjskiej duszy”, a jej bezpośrednia sublimacja, wizualizacja i ucieleśnienie. Byłoby błędnie scharakteryzować to wydanie jedynie jako fachową analizę dnia dzisiejszego: w książce jest niemało historycznych ekskursów i rewizji mało znanych wydarzeń w historii XX w., które jednak mają ważne znaczenie dla zrozumienia takich zjawisk, jak współczesny rosyjski neofaszyzm (neonazizm), imperialny rosyjski neokolonializm, wojna hybrydowa itp. Jurij Szczerbak nie chce być Kasandrą (jak sam żartobliwie dodaje: “Kasandrę zabijają”), ale jego sposób interpretacji rzeczywistości przypomina ten typ twórczości, który K.G. Jung nazywa “wizjonerskim”. Chodzi o zdolność intuicyjnego przewidywania wydarzeń przyszłości na podstawie przeniknięcia w przyczynowo-skutkowość historii. J. Szczerbak postrzega historię jak lekarz, czyli historia jawi się mapą chorób, wypartych lęków, traum, kompleksów i nerwic. Wszystko, co pozostaje nieprzegadane, na pewnym etapie aktualizuje się, tylko skutki “zakonserwowanych” traum mogą być nadzwyczaj straszne. “Ukraina w epicentrum światowego sztormu” — książka, którą powinni przeczytać wszyscy: studenci, emeryci, ministrowie, pracownicy Administracji Prezydenta Ukrainy. Tę tezę podkreślił podczas prezentacji Wadym Skuratiwski. A sam Jurij Szczerbak akcentował to, że wyjście z katastrofy humanitarnej, jego zdaniem, polega na studiowaniu historii Ukrainy. Wszyscy powinni znać własną historię, bez upiększeń i cenzury, bez ideologicznych uprzedzeń i wypaczeń. Trzeba studiować fakty, poznawać psychologię przywódców państwowych przeszłości, analizować ich porażki, błędy, zwycięstwa i osiągnięcia. Historia ma stać się żywym placem, który łączy różnych ludzi, którzy jednak widzą swoją przyszłość w ciele politycznym suwerennej Ukrainy. Na zakończenie prezentacji J. Szczerbak zacytował niektóre fragmenty z “doktryny ruskiego miru”, gdzie mowa była o tym, że integralność terytorialna, suwerenność Ukrainy a priori nie mogą być przedmiotem idei narodowej Rosji. Zatem współczesny rosyjski neonazizm skierowany jest przede wszystkim na podział Ukrainy, łamanie naszego terytorium, na poszukiwanie czynników niezgody wewnątrz kraju. Natomiast, jak podkreślił J. Szczerbak, tylko w jedności Ukraińców polega ta siła, której boi się agresor. Nowa książka Jurija Szczerbaka “Ukraina w epicentrum światowego sztormu: oceny, prognozy, komentarze” (K.: Jarosławiw Wał, 2017. — 360 s.) — “książka olśnień” (jak zaznaczono na okładce), która w istocie jest politologiczną analizą ukraińskiej polityki najnowszego okresu. Wydanie składa się z sześciu części (“W przededniu wielkiej krwi”, “Inwazja”, “Nigdy nie będziemy braćmi”, “Historyczne paralele”, “Przyszłość: rozważania, hipotezy, wątpliwości”, “Wywiady, oświadczenia, komentarze”), przedmowy oraz autorskiego posłowia. Mykoła Słaboszpycki, Jurij Szczerbak, Dmytro Pawłyczko na prezentacji książki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
