Strona · s. 10strona oryginału ↗
Nurt i wir Hryhorija Bułacha
Слово Просвіти, №15 за 2018 рік
Ołeksandr PANCZENKO, doktor prawa Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu (Monachium), adwokat z miasta Łochwica w obwodzie połtawskim. Jeden z wierszy Hryhorija Iwanowycza Bułacha, który 10 kwietnia obchodzi swój sławny i pierwszy jubileusz 80-lecia, kończy się takimi słowami: …Ataman-ataman, Kabura i nagan, W wezgłowiu leży ugór, Ataman-ataman, W Hulajpolu kurhan, A na loki pada śnieg. Z budzicielem ducha narodowego, strażnikiem ukraińskich wartości i atamanem naszych połtawsko-łochwickich dążeń i zwycięstw Hryhorijem Bułachem poznałem się jeszcze w dalekich i burzliwych latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku podczas kampanii wyborczej na Połtawszczyźnie. Jednym fragmentem swojego wystąpienia zapadł mi w pamięć na całe życie. Dawno to było… Ale nie, nic nie zatarło się w mojej pamięci od powodzi różnych wydarzeń, namułów wielu spotkań i nawarstwień okoliczności. Pamiętam w najdrobniejszych szczegółach wszystko, co było z nim związane. Szczególnie blisko serca przyjmuję poezję swojego słynnego rodaka: czasami nieco niezwykłą i impulsywną, ale tak bliską, wykwintną, ciepłą i szczerą. Oto jak pisze o małej rzeczce Artopołot, na brzegach której minęło jego bose dzieciństwo we wsi Pisky, niedaleko stacji kolejowej Łochwica: Chlupocze Artopołot W naszą chatę. Podmywa powódź Wysokie płoty. — O Boże! Tam dzieci, — Woła gdzieś matka. I ludzie na pomoc Szykują łodzie… …A rzeka do dziś chlupocze, Chlupocze teraz w moje sny… Przerażę się, bywa, o północy — Dziękuję wam, ludzie, Za wasze łodzie… Teraz trzymam przed sobą książeczkę z niezrozumiałym, na pierwszy rzut oka, tytułem „Nurt”. To proza, poezje, eseje mojego drogiego rodaka Hryhorija Iwanowycza Bułacha. A cóż to jest ten „nurt”, znowu pomyślałem sobie? Aż dopóki nie zacząłem czytać całej książki swojego wybitnego rodaka. Nie, wcale nie pustym, nie marnym życiem żyje poeta Hryhorij Iwanowycz Bułach, mój rodak, a pełnowartościowo żyje, nieustannie rozmyśla, rozważa i pisze, cierpi losami naszego narodu. Zawsze emocjonalny, młody, szczupły i tak bezpośredni oraz szczery, i często skłonny do żartów. …Co to takiego „nurt”, znowu i znowu myślałem sobie i nijak nie wychodziło mi to przez dłuższy czas z głowy? A okazało się, że „nurt” — to to samo, co „wir”. Bo przecież pisał kiedyś Mykoła Zerow: „…Ja nie za siebie wtedy drżałem, a bałem się o ciebie, — Że bez steru i bez sternika pośród nurtów znalazłszy się, — Twój okręt nie zdoła większej wytrzymać burzy…”. Albo inny słynny Mykoła — już Bażan: „…Zadrżał łęg, zachwiały się dąbrowy, — Poszła nurtami strzel-woda rzeki...”, czy w innym miejscu czytamy tego samego poetę: „…Nad nurtem alei nadbrzeżnych, — W nurcie przy Czerwonych wrotach — Stopnie domów białowieskich — Wznosiły się płynnie w zenit…”. Jednym słowem, „nurt” — to także znaczenie czasowników „kręcąc się” czy „wirując”, albo nawet — duża liczba ludzi, tłum… Więc nie na darmo, być może, niespokojny z natury Hryhorij Bułach nazwał tym nurtem swój zbiór, bo całe jego życie — to wir i nurt tłumu różnych ludzi, wszystko razem… Przypominam sobie jeszcze, jak w kampanii wyborczej do Rady Najwyższej Ukrainy tutaj, w Łochwicy na Połtawszczyźnie, lokalna komisja wyborcza wprost w karcie do głosowania naprzeciw nazwiska „Bułach” napisała „artysta”, podczas gdy poprawnie należało napisać „aktor”. Dobrze pamiętam, jak wtedy oberwało się pisakom z komisji od Hryhorija Iwanowycza. Chociaż Hryhorij Bułach rzeczywiście jest i artystą, i aktorem, — bo od 1961 do 1965 roku studiował na wydziale aktorskim Kijowskiego Instytutu Sztuki Teatralnej imienia Iwana Karpenki-Karego na specjalności „aktor dramatu”, a od 1977 roku był już „Zasłużonym artystą USRR”, po kilkunastu latach, w 1993 roku, został uhonorowany wysokim tytułem „Ludowy artysta Ukrainy”. A jeszcze Hryhorij Iwanowycz to nie tylko profesjonalny aktor i ludowy artysta, ale i słynny ukraiński poeta, tłumacz, prozaik, aktywny działacz Proświty, dyplomowany ekonomista, oryginalny malarz i mistrz słowa artystycznego, bo któż nie pamięta jego autorskiego programu w Ukraińskiej Telewizji początku lat 90. z tytułem, który nieustannie się usprawiedliwiał, — „Żywe słowo”, gdzie był autorem i prowadzącym jednocześnie. Szczególną stroną życia i twórczości Bułacha są Kruty — ta heroiczna tragedia ukraiństwa z 1918 roku. Ile pamiętam, Hryhorij Bułach w swoim niezmiennym „gumilowskim” kapeluszu z niedbale zarzuconym anarchistycznym szalikiem na szyi i z ciasno zawiązanym na wielki węzeł krawatem w świeżo wyprasowanej koszuli i długim czarnym płaszczu — niesie słynną jego własną „bułachowską” chorągiew z napisem „Kruty”. To przecież w jego wierszu napisane są te gniewnie poruszające słowa: Pluję na odznaki, Stanowiska wysokie, Na drobnostki rang I uznania, i gróźb, Serce w piersiach — Postrzelony Sokół, Skrzydłami kruszy Styczniowy mróz… Z dorobku twórczego Hryhorija Bułacha jeszcze chce się przypomnieć jego dzieła piosenkowe, które, jak to się mówi, „są na ustach”, zaznaczyć go przede wszystkim jako poetę-tekściarza. Piosenki do jego słów jeszcze teraz często brzmią w programach radia i telewizji, były w repertuarze zespołów artystycznych, znanych mistrzów sztuki — Dmytra Hnatiuka, Sofii Rotaru, Witalija Biłonożki, Pawła Dworskiego, Nazarija i Dmytra Jaremczuków, Femija Mustafajewa, Ałły Kudłaj, Wasyla Wołoszcuka, Semena Torbenki. A któż nie zna piosenek Bułacha „Ukraino moja wyszywana”, „Dzwony Sofii”, „Zielony klin”, „Kraju mój bociani”, „Ojcowska koszula”, „Muzyka strzemion”, „Modlitwa”, „Mowo moja”... Wśród książek H. I. Bułacha są jeszcze dość znane zbiór wierszy „Świtowa zorza”, książka nowel „Ulewa”. W zeszłym roku w kijowskim wydawnictwie imienia Ołeny Telihy „nagle” wyłonił się jego nowy, prawie 1000-stronicowy wolumin „Twarzą w twarz” z przedmową akademika Iwana Dziuby. Recenzując pierwszą poetycką książkę poety „Świtowa zorza”, Petro Osadczuk zaznaczył, że ona, pojawiając się na literackim horyzoncie, „…dość wyraźnie rozświetliła nowe poetyckie imię — Hryhorij Bułach, które, miejmy nadzieję, będzie coraz bardziej jaśnieć wśród licznych gwiazd i konstelacji na wysokim niebie naszej literatury”, a poeta Dmytro Pawłyczko we wstępie dodał, że Hryhorij Bułach „…dotyka łagodnie struny intymnych uczuć, on w ogóle potrafi mówić czule i łagodnie. I, rzeczywiście, jak nie wspomnieć czułego i niepokojącego autora „Czerwonej zimy”, kiedy czyta się wersy Hryhorija Bułacha. Jednak najbardziej imponuje mi to, że właśnie Hryhorij Bułach wydobył z zapomnienia ukraińskiego poetę i dziennikarza, urodzonego na Kijowszczyźnie Mychajła Wasylowycza Sytnyka, autora dość wymownego wiersza, który ten napisał dość dawno i umieścił w swoim zbiorze poezji „Odlatują ptaki”, który ujrzał światło dzienne w ukraińskim wydawnictwie w Hamburgu-Gaidenau w dalekim 1946 roku. Oto te niezwykle poruszające wersy Sytnyka, które chętnie cytuje także Hryhorij Iwanowycz: Umrę, a żyć nie przestanę, Miłością będę wiecznie tlić... Ciężkim kłosem powstanę Z grudki rodzinnej ziemi.
Będziesz szedł w pole zbierać plony — I znów będę się radował, Że pośród obcych ziaren Znajdziesz i moje ziarno. Dzięki Hryhorijowi Bułachowi dowiedzieliśmy się, że Mychajło Sytnyk, którego 100. rocznicę urodzin będziemy obchodzić już w 2019 roku, zaczął publikować jeszcze w 1937 roku w kijowskim czasopiśmie „Mołodyj bolszewyk” oraz „Literaturnomu żurnali”, który ukazywał się w Charkowie. W 1941 roku M. Sytnyk wraz z Ołeną Telihą został redaktorem słynnego czasopisma „Łytawry”. W latach ostatniej wojny światowej aktywnie publikował, organizował wydawanie gazet w Wasylkowie, redagował gazetę „Ukrajinśka dumka”, wchodził w skład kolegium redakcyjnego „Ukrajinśkiego słowa”. W 1943 roku M. Sytnyk wyemigrował. Po wojnie mieszkał w Niemczech jako uchodźca, na początku lat 50. wyemigrował do USA. Właśnie Hryhorij Iwanowycz Bułach przy wsparciu Mykoły Jarosławowycza Newrłego wydał dwa zbiory utworów Mychajła Sytnyka, który spoczął jako czterdziestolatek w amerykańskim nieprzyjaznym Chicago, zatytułowane „Katam naperekir” oraz „Wid sercia”, w których mowa jest między innymi o Hołodomorach i zmaganiach narodowowyzwoleńczych na Ukrainie. H. I. Bułach ma niemało osiągnięć także na polu międzynarodowym, o których w przedmowie do książki „Nurt” napisał znany pisarz Jurij Muszketyk. Przeglądając drogę twórczą artysty, zaznaczał: „...Znaczący jest wkład ukraińskiego artysty w rozwój międzynarodowej współpracy kulturalnej, w szczególności z bratnią Słowacją. Jest on bezpośrednim inicjatorem wypuszczenia w wielomilionowym nakładzie w Pradze jubileuszowych znaczków pocztowych T. H. Szewczenki, a w Kijowie — słowackiego poety P. J. Šafárika”. Wydanie z inicjatywy i przy bezpośrednim udziale Hryhorija Bułacha pracy słowackiego pisarza-ukrainoznawcy, naocznego świadka i kronikarza bitwy pod Połtawą 1709 roku Daniela Krmana „Dziennik podróży (Itinerarium 1708—1709)” pozytywnie ocenił były Prezydent Ukrainy Ł. D. Kuczma, odznaczając go Orderem Księcia Jarosława Mądrego. W jego opinii zaznaczono, że ta wspaniała książka otwiera przed naszym czytelnikiem nowe karty z historii sławnego ukraińskiego kozactwa. To Hryhorij Bułach rozwiązał kwestie twórczo-organizacyjne związane z upamiętnieniem Hryhorija Skoworody w Bratysławie i Daniela Krmana w Połtawie. Tablicę pamiątkową pierwszemu już odsłonięto. Utwory Hryhorija Bułacha przetłumaczono na język polski, słowacki, czeski, angielski, niemiecki, ormiański, gruziński i inne. Pisząc o Hryhoriju Iwanowyczu Bułachu, należy choćby krótko wspomnieć o jego niezwykłym, a nawet genialnym teściu i prawdziwym towarzyszu jego losu Mikulášu Nevrlym, którego Bułach nazywa bardzo czule „Tato” lub „Mykoła Jarosławowycz” — tym słynnym czeskim, słowackim i ukraińskim literaturoznawcy, krytyku, bibliografie, doktorze slawistyki i zagranicznym członku Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, któremu w listopadzie tego roku kończą się (uwaga!) 102 (!) lata... Wspomnieć choćby dlatego, że ten potężny tandem twórczy tak wiele zrobił, stworzył i zrealizował na niwie ukrainoznawstwa oraz naszego literaturoznawstwa! ...Jakoś w niedawnej rozmowie telefonicznej ze mną Hryhorij Iwanowycz przypomniał mi o swojej przyjaźni z innym rodakiem z Zińkowa, ukraińskim pisarzem-prozaikiem Hryhorem Tiutiunnykiem, który tragicznie odszedł z tego świata 6 marca 1980 roku. Przed tym tragicznym dniem, wspomina Hryhorij Bułach, przebywał w mieszkaniu swojego przyjaciela w bloku przy ulicy Rajewskiego w Kijowie, gdzie chcieli razem posłuchać nowej piosenki w wykonaniu Mykoły Kondratiuka „...A wony letiat” do słów innego znanego ukraińskiego poety, prozaika, publicysty, działacza społecznego, krytyka literackiego, tłumacza i dziennikarza, wybitnego mieszkańca Czernihowa Stanisława Panasowycza Repjacha, którego już, niestety, nie ma wśród żywych, a którego 80. rocznicę urodzin społeczeństwo będzie obchodzić 14 maja 2018 roku. Swoją drogą, muzykę do tej słynnej piosenki utalentowanego wykonawcy Mykoły Kondratiuka napisał już nieco zapomniany przez nas rodowity mieszkaniec Krzywego Rogu, niemal rówieśnik Hryhorija Bułacha i Stanisława Repjacha — Borys Mykołajowycz Bujewski, ukraiński kompozytor, autor dziesiątek symfonii, baletów „Pisnia synoho moria” oraz „Ustym Karmeluk”, muzyki do filmu animowanego o kozakach i wielu piosenek estradowych, popularnych w latach 1960—1970: „Na dołyni tuman”, „Kochannia moje”, „Karpatśka nicz”, „Pisnia pro wirnist”, „Podaruj meni wesnu”, który od 1993 roku zamieszkał w Belgii... ...Właśnie pod rodzinnymi Piaskami Bułacha w styczniu 1659 roku odbyła się bitwa między wojskami hetmana Iwana Wyhowskiego i Chanatu Krymskiego z jednej strony, a oddziałem prorosyjskiego przedstawiciela starszyzny kozackiej Iwana Iskry z drugiej. Jak pisał Samijło Wełyczko: „...Zgasł tam Iskra, który miał świecić...”. Tak, prorosyjski pułkownik Iwan Iskra wtedy bezsławnie zgasł, ale po prawie trzystu latach w pobliżu tego samego miejsca szybko wzeszła na firmamencie i jasno rozbłysła już ukraińska patriotyczna gwiazda, iskra wolnego kozaka Hryhorija Bułacha. Wydaje mi się, że kozak z pochodzenia — potomek rycerzy znad Suły dawnej sotni janyszpilskiej pułku łubieńskiego — syn Iwana Dmytrowycza i Pałazhki Hawryliwny — Hryćko Bułach — ten niedościgniony, niezgłębiony i emocjonalny połtawsko-łochwicki ataman i budziciel patriotycznych strun w naszych nieco skostniałych od ciągłych niepowodzeń i nieubłaganej nędzy duszach — najbardziej nie lubi biernych, powolnych, niemrawych ludzi, nieoryginalnych i szarych ludzi z, że tak powiem, postsowieckiego tłumu i kołchozowo-brygadowego zbiorowiska, chociaż sam przez większą część życia przeżył właśnie za sowietów... I tutaj jakoś przypomniał mi się ulubiony fragment opowiadania Wołodymyra Drozda o koniu Szeptale: „...Nieprzyjemna, znajoma niemrawość — zwiastunka wszelkich przykrości — zakradła się w pierś konia. Z pewnością wezmą go, chociaż jutro dzień wolny i chciałoby się odpocząć. Z koniuszym Szeptalo ma szczególne stosunki: tamten go nie bije, nie posyła do ciężkiej pracy, bo on — biały koń, a trafił do brygadowego zbiorowiska przez zły przypadek. I mimo wszystko wybór padł na Szeptala, który uważał za upokarzające dla siebie cały dzień chodzić w kółko lub w uprzęży ulicami świątecznego miasta (niech wstyd będzie ludziom, którzy okiełznali go, białego konia!..”. A tymczasem biały, czysty, nieokiełznany i narowisty koń twórczości Bułacha sam sobie wymyślił, wyszeptał, napisał i głośno wypowiedział taką wskazówkę: ...Ty zaczekaj, Ty zaczekaj, moja trwogo, Ty zaczekaj, ciebie błagam, Nie zawracaj, Nie zawracaj, moja drogo, Z wiosennych dni w szadź moją... Więc z rosy i wody Tobie, drogi i kochany mój przyjacielu, panie-towarzyszu Hryćko Iwanowyczu, sławny nasz atamanie Bułachu!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
