Strona · s. 11strona oryginału ↗
Literacki profil Iwana Hnatiuka
Слово Просвіти, №15 за 2018 рік
Petro SOROKA
Nareszcie ukazała się książka wspomnień o Iwanie Hnatiuku, godna jego wielkiego talentu i ofiarnego losu. Na tle tej książki dwie poprzednie, wydane przez autora tych słów, wyraźnie przegrywają. Właściwie „Iwan Hnatiuk: życie i twórczość”, opracowana przez Hałynę Kapynis, to nie jest wąskotematyczna książka wspomnień, lecz gruntowny, konceptualny wolumin o pełnym poświęcenia życiu i oryginalnej twórczości poety, gdzie ściśle przeplatają się fragmenty korespondencji z dokumentami, wspomnienia współczesnych z recenzjami przyżyciowych wydań „borysławskiego pustelnika”, wiersze dedykacje oraz jego zapiski z dziennika. Książka dużego formatu, jej złożona architektura i skład są hojnie przesiany rzadkimi fotografiami. Wrażenie po niej jest, można by rzec, uniwersalne. Książka-sobór, książka-panteon. Tutaj I. Hnatiuk jawi się w całym swoim duchowym pięknie i wielkości, jako prawdziwy rycerz idei narodowej, jako aktywne i działające sumienie narodu. Poeta pola Szewczenkowskiego z niezniszczalnym archetypem ludowym i ducha Honty z ognistą nienawiścią do wrogów. Wulkaniczne wybuchy jego potężnej energii odczuwa się we wszystkim, na co tylko rzuca odblask jego niezniszczalne słowo. Wydaje się, że ta książka ma tak wysoką temperaturę, że parzy opuszki palców. Radośnie, przejmująco i niepokojąco jest zanurzać się w jej świat, tak jak kiedyś, za życia poety, niełatwo, strasznie i odpowiedzialnie było stąpać w jego ślady. Książka, która sprawdza poziom sumienia i człowieczeństwa, która milionami czujnych oczu patrzy ci w duszę, bierze na próbę i sąd. Powiedzieć, że ta książka jest obdarzona magnetyczną przyciągającą siłą, to nic nie powiedzieć. To książka-alarm, książka-wezwanie. Uwalnia od duchowej ospałości, pustki i narodowej obojętności, zapala i zmienia. Trzeba ją czytać fragmentami, jak tego wymaga mozaikowa budowa tekstu. Kiedy ktoś z pamiętnikarzy ucieka się do powolnej narracji (niestety, zdarza się to), to sam duch wydania jakby wypycha go, wyrzuca ze swojego świata. Woła głos tych, którzy mogli stanąć obok Hnatiuka i wytrzymać bezpośrednie spojrzenie jego oczu, zamieć ich ognia. Imion tutaj nie zabraknie — Hnatiuk kochał ludzi, zbierał ich jak ziarna Pańskie, umiał przychylać do siebie, umiał przyjaźnić się i prowadzić za sobą. Mógł powtórzyć za Horacym: „Chyba że szaleniec postawi coś wyżej nad przyjaźń”.
Bohdan ZAŁIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego ZNC NANU i MONU, członek NSPU i NSŻU, m. Lwów
„Co do charakterystyki mojej osoby: zwykły wieśniak – pracowity, prawdomówny, odważny, zasadniczy; główna cecha — śmiertelna miłość do Ukrainy i życiodajny gniew wobec jej wrogów, a jeszcze bardziej — wobec zdrajców. Od matczynej pieśni, a potem — „Kobziarza”, pokochałem poetyckie, melodyjne słowo. Nikogo nie słucham, jeśli sam w czymś nie jestem przekonany; przeważnie kieruję się tymi myślami, do których dochodzę samodzielnie. Wierzę tylko Szewczence — nikomu innemu, mam na myśli ziemskie autorytety. Piszę tak samo, jak mi się pisze; bardzo dobrze widzę i znam swoje twórcze niepowodzenia…” Te myśli należą do Rycerza Honoru w literaturze – pisarza Iwana Hnatiuka, który całe życie złożył na ołtarzu niedoli Ukrainy. A odszedł od nas w 2005 roku. „Nie, ja nie gniłem — ja żyłem, choć często w oczy śmierci patrzyłem i krwią w nie plułem w zapomnieniu, — Ja poznawałem życie w bezduszności szczerej, Ale nigdy jej nie kłaniałem się w życiu”, — pisał wybitny ukraiński poeta, tłumacz, pamiętnikarz, więzień polityczny moskiewskich obozów koncentracyjnych na Kołymie, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki w 2000 roku Iwan Hnatiuk. W tym, że imię ukraińskiego poety, prozaika, działacza społecznego, wieloletniego więźnia GUŁAG-u Iwana Hnatiuka będzie żyło w naszej wdzięcznej pamięci, zasługa Roma-
Iwan Hnatiuk: życie i twórczość. Opracowanie i autor idei Hałyna Kapynis. — Lwów: Społom, 2018 r. — 282 s.
Traumatyczne intencje rozerwanego czasu i losu poety są tutaj odbite z taką siłą, że książkę można porównać chyba tylko z jego „Ścieżkami-drogami”, gdzie skala tragizmu rozmywa wszystkie możliwe i niemożliwe granice, jak i jej siła napędowa, przekształcająca. To książka-ból, książka-skrzyżowanie duszy z ogniem słowa. I, oczywiście, to książka o ziemskiej Golgocie, którą powołany jest przejść każdy z nas. Ma ona nauczyć żyć wbrew nieprzychylnym okolicznościom, pomóc wytrwać, nie załamać się w trudnym czasie, nabrać siły ducha, wiążąc osobiste ze społecznym. Przy okazji wspomnę tych, których wspomnienia najbardziej mnie poruszyły, którzy napisali o poecie z niepodrobioną miłością, z bolesnym odczuciem niepowetowanej straty i nieprzemijającej tęsknoty. W imionach odbite jest to tak: Lubow Hnatiuk-Sawka (córka poety), Olha Jaworska (która, nawiasem mówiąc, zebrała wszystkie materiały i zadbała o finansowe zabezpieczenie tego wydania), Josyp Kronżko, Mykoła Petrenko, Ołeksandra Werhoweń, Łewko Wołowec, Lubomyr Senyk. Wspaniałe eseje i wiersze Mychajła Szałaty, Ihora Pawluka, Bohdana Załizniaka, Petra Szkrabjuka, Ihora Faryny, Marii Ludkewycz… Ważne miejsce w tej książce odgrywa korespondencja, a w szczególności aktywna i wieloletnia wymiana listów Iwana Hnatiuka z nowelistą z Tetijewa Mykołą Krawczukiem. I chociaż tutaj podana jest w skróconej wersji, wrażenie pozostawia siły niewiarygodnej. Oto ona, ta literatura, ten wysoki ideał, który pielęgnowało nasze pokolenie, i oto oni, prawdziwi jej słudzy — utalentowani, ofiarni, charyzmatyczni, nieomylni wobec słowa i sumienia. Bezgranicznie samotni („na ludnym bezludziu”), skrzywdzeni przez ówczesny system (Hnatiuk okaleczony w obozach koncentracyjnych), pocięci przez cenzurę, u schyłku życia rozbici i chorzy, ale wytrwali, jak niezłomne ołowiane żołnierzyki. Chce się ich cytować. „Napomnienie”, — jakaż to byłaby piękna nazwa dla zbioru poetyckiego! Bardzo lubię słowa z zaakcentowaną środkową sylabą” (I. Hnatiuk).
„Tak mi, Iwanku, nocami samotnie, tak wstrętnie na duszy, że bardzo chce się zasnąć i nie obudzić”. „Uciekałem zawsze w słowo drukowane, szukałem ludzi o podobnych poglądach (i tutaj szczególnie bliscy są mi Wasylczenko, Czeremszyna, Dowżenko, Hryhir Tiutiunnyk, Bunin, Astafjew, a nawet Nagibin), dopóki nie zrozumiałem, że wszystko, co drukowane — to również ucieczka od prymitywnej rzeczywistości. Chyba mój smutek bierze się jeszcze z wyostrzonego poczucia wiecznej samotności… Dzisiaj nad Ukrainą padają deszcze… A ty — daleko za tymi deszczami…” (M. Krawczuk). I jeszcze słowa Krawczuka: „A literatura? Jej, biorąc pod uwagę wszystko, nie ma. Są wysiłki, szarpanie się »rejestrowych« grafomanów czy »neopatriotów« i wygłupy asocjalnych alkoholików i rozpustników, a co najważniejsze, że nawet tego nikt nie czyta — świat zszedł na manowce, ku bezduchowo-moralnemu końcowi… — gotowy na sąd ostateczny. Ukryte faryzejskie słowotokactwo domorosłych neodemokratów zdewaluowało i po cichu wyśmiało przyzwoitość, sumienie, uczciwość, bezinteresowność, pryncypialność… i znów wyniosło do rangi jedynej wartości dawną ukraińską umiejętność życia — konformizm. Nam z tobą, naiwnym (a według nich — dziwakom, jeśli nie po prostu głupcom), nie ma miejsca wśród nich. Zresztą nie chcemy szukać tego wstrętnego miejsca”. Jak oni ostro odczuwali i jak boleśnie odbierali to, że żyją już „nie w swoim czasie, nie w swoim pokoleniu, a są jedynie świadkami czy dodatkiem do przeszłości”. A oto to, na co skazany jest pod koniec życia każdy prowincjonalny pisarz, choćby był obdarzony jak najjaśniejszym i najwyższym talentem: „Boleśnie zwątpiłem w ludzi, co powinno było nastąpić u mnie znacznie wcześniej. I pewnie dlatego rozczarowanie moje jest tak głębokie i bezkompromisowe, że dusza moja zawsze była ufnie otwarta na każdego. A teraz… niemoralność, bezduchowość są tak głębokie w masie ludzkiej (jednostki nie są brane pod uwagę), że nie wiadomo, kiedy, kto i co zawróci ją na Bożą drogę sumienia, sprawiedliwości, wzajemnej tolerancji, wielkoduszności, szlachetności… zniknęła podstawa ludzkiej społeczności (a i sens życia rozumnej istoty) — proste, bezinteresowne komunikowanie się, pozamerkantylne zainteresowanie człowieka człowiekiem. A o Dobru w duszach, Miłości do bliźniego śmiesznie i naiwnie wspominać. Bo królują zła okrutność, tępa ograniczoność, goły pragmatyzm, zawistne chciwość, faryzejskie kłamstwo. Żyć w takim społeczeństwie nieciekawie, wstrętnie”. (M. K.). Ta korespondencja czyta się jak porywająca powieść psychologiczna w listach. Jest tu wszystkiego wiele: opisów nieuregulowanego bytu i przyrody, dramatyzmu ludzkich relacji i tragicznej istoty ludzkiej egzystencji, a najwięcej, oczywiście, literatury. Ile imion się tu pojawia, jakie trafne i głębokie oceny otrzymują M. Kuczerenko i W. Herasymczuk, I. Dracz i Je. Hucało, B. Charczuk i S. Puszyk, H. Hordasewycz i I. Krynycki, W. Łuczuk i W. Bazyłewski… Mogli wyspowiadać się sobie nawzajem, poskarżyć, całkowicie otworzyć duszę. Bo los nieprzypadkowo ich zetknął: łączyło ich coś więcej niż ognista miłość do słowa — współbrzmienie dusz, wiara, równorzędne talenty. Znałem ich obu i z oboma aktywnie korespondowałem. Oni są z tych niewielu, których chce mi się czytać nawet dziś. Ich słowo jest dla mnie żywe i aktywne. I myślę, że dla wielu. Kiedyś I. Hnatiuk poskarżył mi się, że M. Krawczuk, niczego nie wyjaśniając, niespodziewanie zerwał ich kontakt. Czuł się przez to urażony. A tamten wyjaśnił lakonicznie i trafnie: „Ludzkie relacje wyczerpują się, jak wszystko na tym świecie”. Myślę, że teraz, kiedy obaj są w niebie, ich dialog ma szczęśliwą wieczną kontynuację. Petrykiwski Lisków, zwłaszcza galicjan, którzy przez swoją ufność i dobroduszność, stęsknieni za wolnością Ukrainy, biorą życzenie za rzeczywistość, a sprzedajnych przywódców — za narodowych liderów. Ginie życie duchowe, ginie nasze słowo, nasza dusza, a oni cieszą się rodzimą atrybutyką i kolejną konstytucją, którą jako pierwsi będą łamać jej ustawodawcy i którzy przyjęli ją właśnie po to, by jeszcze raz oszukać ufny naród. Trudno mi będzie umierać, jeśli nie zobaczę przebłysku jego duchowego zmartwychwstania…” (29 lipca 1996 r.). Ten, kto przeczyta tę książkę, głębiej pozna zarówno życie, jak i twórczość poety. Wszak do 1956 roku poeta przebywał w obozach koncentracyjnych na Kołymie. Zwolnili go, by umarł, bo był ciężko chory na suchoty. Ale dzięki Bożej łasce przeżył jeszcze 49 lat. Wydał 18 tomików poezji i trzy — publicystyki. A w 2000 roku otrzymał Narodową Nagrodę im. T. Szewczenki. I — wiersz poety — na zakończenie tego aktualnego materiału: „Sam Bóg kazał kochać Ukrainę — Nieszczęsny kraj mankurtów i przybłęd. — Kochajcie ją nie bałwochwalczo, A jak życie, jak los, jak naród! Niech bezcześcili podli faryzeusze Jej imię i pamięć nieszczęść, — Kochajcie ją do śmierci i, ginąc za nią, Swoją krwią wolność uświęćcie”. Absolutną rację miał poeta, który przez całe życie niestrudzenie kochał Ukrainę. _______________ * Iwan Hnatiuk: życie i twórczość (seria „Profile literackie”). — Lwów: Spolom, 2017. — Opracowanie Halyna Kapinis.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
