Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Dusza-fujarka

Слово Просвіти, №15 за 2018 рік

Halyna MARCZYK Z mediów społecznościowych: „2 kwietnia 2016 roku w 88. roku życia zmarł na zawał serca Leopold Jaszczenko — dysydent, laureat nagrody im. Szewczenki, artysta ludowy Ukrainy, założyciel i wieloletni kierownik chóru „Homin”, który jeszcze od drugiej połowy lat 80. stał się symbolem wieców na rzecz demokratyzacji Ukrainy”. „Zmarł znany dysydent i artysta ludowy Leopold Jaszczenko. Leopold Iwanowycz popularyzował pieśni patriotyczne — kozackie, strzeleckie, powstańcze, a także pieśni-hymny, zakazane w czasach reżimu totalitarnego”. Skąpe fakty — a co kryje się za nimi? Pełne cierpienia życie geniusza, który szukał zapomnianej ukraińskiej pieśni, strzegł jej i kochał jak matka dziecko, dawał jej nowe życie i potężne skrzydła; geniusza, którego pieśniarskim talentem od pół wieku rozbrzmiewa Ukraina. I będzie rozbrzmiewać, dopóki będzie żyła! Przez długi czas pracowałam w jednym z najlepszych liceów Kijowa. Mieliśmy wspaniałe dzieci: mądre, utalentowane, patriotyczne. Pamiętam wiersz 14-letniego Maksyma Łyżowa z Browarów: Życie to na Golgotę droga, Z ciężkim krzyżem ciężka droga: Ciebie na nim ukrzyżują, Jak złodzieja albo jak Boga. Kiedy myślę o Leopoldzie Iwanowyczu, zawsze przypominam sobie ten niedziecięcy wiersz nastolatka. Poznałam Leopolda Iwanowycza jesienią 1970 roku. Zaledwie trzy miesiące wcześniej przyjechałam z nakazem pracy do Kijowa po ukończeniu Uniwersytetu Moskiewskiego. Pochodzę z Żytomierszczyzny i już na trzecim roku tęsknota za Ukrainą nie pozwalała mi ani żyć, ani oddychać. Prawdę mówiąc, mieliśmy ukraińskie stowarzyszenie, gdzie rozmawialiśmy w ojczystym języku, śpiewaliśmy swoje pieśni, czytaliśmy literaturę, o której w Kijowie albo nie słyszano, albo mówiono szeptem. Kiedy trafiłam do Kijowa, byłam oszołomiona: ani na ulicy, ani w transporcie, ani w zespole pracowniczym — nigdzie nie brzmiał ojczysty język. Tutaj się go bano, unikano, uciekano od niego jak od trądu. Zresztą w moim rodzinnym instytucie naukowo-badawczym „Kwant” na mnie, ukraińskojęzyczną, patrzono jak na dziwo. — Patrzcie, z Moskwy przyjechała, a jak nawija po ukraińsku — chora, czy co? Możecie sobie wyobrazić, jakim szczęściem było dla mnie, kiedy trafiłam do „Homonu”! Pół setki młodych, wspaniałych ludzi, zjednoczonych miłością do ukraińskiej pieśni, historii, zwyczajów. I wszyscy tacy szczerzy, dobrzy, możesz każdemu otworzyć swoją duszę, a ciebie nie wyśmieją, lecz zrozumieją, pomogą i doradzą. Chociaż z czasem zrozumiałam, że nie wszystko jest tak różowo — mieliśmy dość „zesłanych kozaczków”. „Homin” bazował wtedy na Placu Kontraktowym w budynku Domu Kultury „Charczowyk”. Jego kierownik, Leopold Iwanowycz Jaszczenko, oczarował mnie od razu: nie więcej niż czterdzieści lat, choć skronie były już przyprószone siwizną, po młodzieńczemu szczupły, przystojny, ale najbardziej przyciągały jego oczy — były tak dziwnego niebiańskiego koloru, że chciało się w nich wykąpać i utonąć. Kiedy mówi do ciebie, to pochyla głowę i tak uważnie przysłuchuje się, jakby bał się przepuścić nie tylko twoje słowa, ale i myśli. Ubrany skromnie, i jak wkrótce zrozumiałam, jego rodzina żyła w bardzo trudnych warunkach (często, zapewne, o głodzie). Miał dwóch synów. Pamiętam, jak kiedyś śmiał się ze łzami w głosie: „Nauczycielka skarży się, że Taras do tablicy nie wychodzi: co z nim robić? A jak ma wyjść, kiedy oba buty ma podarte — palce spacerują po ulicy!”. Pod koniec lat 70. totalitarny system komunistyczny rozpoczął nowy etap represji wobec wszystkiego, co narodowe. Ukraińska Republika w „rodzinie narodów radzieckich” była pod szczególnym ostrzałem: tutaj gnębiono i niszczono wszystko, co choćby w przybliżeniu przypominało ukraińskie: literaturę, muzykę, pieśń. I wszędzie nadzorcy — tępi, podli i „oddani idei komunistycznej”. Na próbach chóru tacy również siedzieli. Oni, tacy szczerzy i życzliwi, lubili wszczynać rozmowy o dysydentach, wyciągając z młodego człowieka wszystko, za co można było otrzymać bonusy dla siebie w odpowiednich organach i wielkie kłopoty dla tego, kto nieostrożnie połknął haczyk ich prowokacji. Bardzo dobrze zapamiętałam jednego z nich. Z wyglądu przypominał neandertalczyka – twórca dokładnie nie przejmował się ani jego wyglądem, ani mózgiem. U nas wśród studentów o takich mówiono: „Umysł nie zepsuty wykształceniem”. Siadał z boku, żeby wszystkich obserwować, a w przerwie podchodził do Leopolda z jednym i tym samym pytaniem: — A dlaczego nie macie ani jednej radzieckiej pieśni? Leopold dziwił się: — Przecież u nas wszystkie pieśni są ukraińskich kompozytorów radzieckich, chyba że są pieśni ludowe, które cały świat śpiewa. — No one przecież nie są po rosyjsku, a w niezrozumiałym języku. Tak nie może być! Po półtora roku spotkałam tego rewizora w szkole marksizmu-leninizmu (nam, młodym specjalistom, usilnie radzono ukończyć te kursy. Było nas czworo, więc ktoś jeden chodził i podpisywał się za wszystkich). A ten neandertalczyk — takie „mądre i niedouczone” — siedział z otwartą z zachwytu buzią i wyrysowywał każde słowo wykładowcy, który przelewał z pustego w próżne tak zwaną teorię marksistowsko-leninowską. Jednak ta inspekcja miała swoje skutki: prześladowania zaczęły się nie tylko wobec kierownika, ale i wobec uczestników chóru. Jednych zwalniano z pracy, innych wyrzucano ze stanowisk, niektórych po prostu zastraszano, żeby bali się nawet myśleć o „Homonie”. Ale najokrutniej „stróże radzieckiej kultury” obeszli się z Leopoldem. Przez kolejne dwie dekady ten genialny człowiek przeszedł wszystkie kręgi piekła. Jak on to wszystko przeżył i nie złamał się? Sądzę, że miał „Homin”, gdzie pozostali najbardziej wytrwali i utalentowani, którzy żyli i oddychali pieśnią ludową. A jeszcze — obok niego zawsze była jego Muza, jego ukochana żona i matka jego synów, piękność, mądra kobieta, znana uczona-etnograf Lidia Oreł. Chyba jednak to prawda, że małżeństwa zawierane są w niebie, bo tylko Pan mógł podarować ich sobie nawzajem. I obok nich, w smutku i w radości, zawsze była ukraińska pieśń. Warto było choć raz poobserwować Leopolda na

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn