Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Rodzina Kistiakowskich czeka na należyte uhonorowanie w Ukrainie

Слово Просвіти, №15 за 2018 рік

Mykoła TKACZ, etnolog, członek NSPU, kandydat nauk historycznych, profesor. Zakończenie. Początek w nr 13 z 2018 r. Po ukończeniu uniwersytetu W. Kistiakowskiego jako perspektywicznego naukowca skierowano na staż do Niemiec do laboratorium Wilhelma Ostwalda w Lipsku w celu opanowania badań z teorii dysocjacji elektrolitycznej. Właśnie tutaj gromadzili się najlepsi młodzi fizykochemicy Europy. Po powrocie z Europy do Sankt Petersburga przechodzi do pracy w Instytucie Politechnicznym. I tutaj zakłada pierwszą w kraju pracownię chemii fizycznej i elektrochemii. Z czasem broni rozprawę magisterską i doktorską. Spod jego pióra wychodzi kilka wydań kursu z elektrochemii, które stały się w tamtym czasie jednym z najlepszych na świecie podręczników w tej dziedzinie nauk. W samym środku burzliwych wydarzeń rewolucyjnych wydawało się, że był całkowicie pogrążony w nauce i daleki od polityki. Ale w rzeczywistości tylko się wydawało. Bo oto o czym wyznaje w tym czasie w liście do matki O. I. Kistiakowskiej: „Polityka mnie mało interesuje, ale boję się klasycznej rosyjskiej »podłości«. Całe historyczne życie Rosji jest pełne tej podłości! Jakie historyczne obietnice zostały złożone i nie złamane?! Przypomnijmy Małorosję, Polskę, Kaukaz, Kraj Nadbałtycki oraz Finlandię”. Jakże to aktualne dzisiaj. A my wspominamy Bismarcka, nie pamiętając słów własnych geniuszy. Więc kiedy w Ukrainie zabłysły pierwsze oznaki tworzenia państwowości, Wołodymyr Kistiakowski w czerwcu 1918 roku pod pretekstem delegacji swojego instytutu dociera do Kijowa i razem z braćmi: Bohdanem, prawnikiem-socjologiem i filozofem prawa, profesorem Uniwersytetu Kijowskiego, oraz Ihorem, prawnikiem-cywilistą i ministrem spraw wewnętrznych Ukrainy za Pawła Skoropadskiego, W. Wernadskim, M. Hruszewskim bierze udział w tworzeniu Ukraińskiej Akademii Nauk. I kiedy w listopadzie ją założono — wybrano go na jednego z pierwszych akademików. Organizuje i kieruje przy akademii komisją chemiczno-techniczną. Aktywnie i owocnie pracuje. Ale wydarzenia polityczne zmuszają do opuszczenia rodzinnej ziemi. Początkowo W. Kistiakowski wyjeżdża do Rostowa nad Donem, dalej — do Piatigorska. Tutaj przez dwa lata wykłada na kursach, czyta wykłady. Do Kijowa nie odważył się wrócić, choć miał zaproszenia, a w maju 1922 roku wraca do Sankt Petersburga i obejmuje wcześniej porzucone stanowisko w Instytucie Politechnicznym. Od tego czasu całkowicie pogrąża się w nauce. Nawet o rodzinę nie było jak zadbać. W 1926 roku zostaje członkiem korespondentem, a w 1929 roku — członkiem rzeczywistym Akademii Nauk ZSRR. W 1934 roku z inicjatywy W. Kistiakowskiego w Moskwie utworzono Instytut Chemii Koloidów i Elektrochemii Akademii Nauk ZSRR. Przez pięć lat kierował tym instytutem, a później — był przy nim konsultantem naukowym. W. Kistiakowskiemu przyszło stać się świadkiem trzech rewolucji, dwóch wojen światowych i wojny domowej, powstania i zniszczenia państwa ukraińskiego, Hołodomoru w Ukrainie oraz zniszczenia inteligencji. Więc był wystarczająco ostrożny. Tak, jeśli początkowo W. Kistiakowski korespondował ze swoim siostrzeńcem, białą emigracją Jurijem Kistiakowskim, dzieląc się z nim swoimi zamysłami naukowymi, to już w czasie masowych stalinowskich represji, kiedy ten jako przedstawiciel elity naukowej USA przyjechał do Moskwy, nie odważył się na spotkanie z nim. Władza radziecka godnie oceniła zasługi W. O. Kistiakowskiego jako wybitnego naukowca. Został odznaczony dwoma orderami Lenina. Drugi syn O. F. Kistiakowskiego, Bohdan, był równie spragniony nauk. Ale jednocześnie bardziej emocjonalny i społecznie nieobojętny jeszcze od dzieciństwa. Odbiło się to na jego losie, któremu towarzyszyły liczne rozdroża i niepowodzenia. Pierwsze zdarzyło się jeszcze w młodości, kiedy Bohdana za organizację kółka, na którym omawiano perspektywy i zasady samodzielnej Ukrainy, usunięto z siódmej klasy drugiego kijowskiego gimnazjum. I był zmuszony przejść do innego. Gimnazjum ukończył z powodzeniem. Ale jego, studenta wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego świętego Włodzimierza, usunięto z uniwersytetu. Tym razem — podczas wyjazdu w czerwcu 1899 roku do Galicji w celu założenia gazety. We Lwowie gościł w rodzinie I. Franki, był też w jego rodzinnej wsi Nahujowice. Chrzcił syna pisarza Tarasa. Założono także dwutygodnik „Narod”. Ale we Lwowie go razem z towarzyszami aresztowano i zaliczono do osób powiązanych z działalnością rewolucyjną. Według doniesień austro-węgierskiej policji, u aresztowanych skonfiskowano listy od emigrantów z Genewy, Paryża, Sofii, których treść wskazywała na udział adresatów w ruchu rewolucyjnym. Wśród nich także list M. Drahomanowa do Bohdana Kistiakowskiego, w którym ten informował o wysłaniu przez Bukareszt materiałów drukowanych i radził zorganizować w Jassach punkt dla podobnych przesyłek. Na tej podstawie aresztantom postawiono zarzut próby przyłączenia Galicji do Rosji. Aresztantów przetrzymano do 23 października i zwolniono za kaucją. O swoim usunięciu z uniwersytetu Bohdan dowiedział się po powrocie do Kijowa. Usunięto. Tablica pamiątkowa na budynku 14-b przy ul. Antonowycza (Gorkiego), otwarta 20.01.15 było bez prawa do wznowienia i rzekomo za spóźnienie na zajęcia. W styczniu 1890 roku B. Kistiakiwski wyjeżdża do Charkowa, gdzie zostaje przyjęty na wydział historyczno-filologiczny tamtejszego uniwersytetu. Prawdopodobnie nie bez wsparcia D. I. Bahalija, pod kierunkiem którego pracuje nad tematem z historii południowosłowiańskiego prawa epoki książęcej Ukrainy. Jednak rosyjska policja oskarża go o związki polityczne z Austro-Węgrami i ponownie pozbawia go prawa do studiowania na uniwersytecie. Po tym skreśleniu z listy studentów Bohdan wstępuje na wydział prawny uniwersytetu w Dorpacie (Jurjewie, Tartu). Tutaj z głową zanurza się w naukę, uczy się kilku języków obcych. Zbiera materiały dotyczące ruchu społecznego, począwszy od założenia czasopisma „Osnowa”. W szczególności także materiały o swoim ojcu O. F. Kistiakiwskim. Niespodziewanie fascynuje się marksizmem i staje się aktywnym uczestnikiem kółka. W 1892 roku Bohdan wyjeżdża na Ukrainę z zamiarem odwiedzenia ojczyzny przodków w Horodyszczu. Jednak w Poczajowie na Wołyniu zostaje aresztowany za przechowywanie zakazanej literatury i osadzony w więzieniu łukianowskim w Kijowie. Tutaj przetrzymywano go przez pięć miesięcy i zwolniono pod jawny nadzór policji na okres jednego roku oraz bez prawa do studiowania w rosyjskich uniwersytetach przez dwa lata i zamieszkiwania w Petersburgu i Moskwie, a także w Kijowie, Charkowie, Odessie, Jarosławiu. Do czasu zakończenia policyjnych nakazów Bohdan mieszkał w krajach nadbałtyckich. A kiedy skończył się termin zesłania, B. Kistiakiwski wyjeżdża do Niemiec. Tam zostaje przyjęty na wydział filozoficzny Uniwersytetu Berlińskiego. I znów zanurza się w naukę. Tutaj po raz pierwszy poczuł ducha wolnego myślenia naukowego. Po pomyślnym ukończeniu uniwersytetu Bohdan pracuje na uniwersytecie w Strasburgu i uczęszcza na seminaria uniwersytetu w Heidelbergu. Przygotowuje i broni pracę doktorską, uzyskując stopień naukowy doktora filozofii. Ściśle współpracuje ze stuttgarckim wydawnictwem „Wyzwołennia” oraz „Problemy idealizmu”, a w szczególności z P. B. Struwem. Tutaj pisze kilka gruntownych artykułów, które stały się podstawą jego pracy naukowej „Nauki społeczne i prawo”. Swoje artykuły B. Kistiakiwski często podpisywał pseudonimem „Ukrainiec”. W 1897 roku Bohdan wyjeżdża do Petersburga. Tutaj wraz z docentem Uniwersytetu Petersburskiego M. Tuhan-Baranowskim, którego poznał jeszcze w Charkowie, podejmuje się wydawania czasopisma „Nowe słowo”, w którym zajmują się szerzeniem idei „legalnego marksizmu”. Czasopismo zyskało popularność, ale po dwóch miesiącach zostało zamknięte. A M. Tuhan-Baranowski został zwolniony z pracy na uniwersytecie. W Petersburgu krąg znajomych B. Kistiakiwskiego znacznie się poszerza. Uczęszcza na wieczory u P. B. Struwego, gdzie zbierali się znani literaci i uczeni. W szczególności W. Wieriesajew, M. Gorki, M. Kariejew, W. Korolenko, P. Milukow, M. Tuhan-Baranowski. W tym czasie żeni się z Marią Bernsztam – córką znanego pedagoga i ukraińskiego działacza społecznego, członka „Starej Hromady” W. L. Bernsztama. W marcu 1900 roku Marię aresztują za agitację wśród robotników Szlisselburga oraz przechowywanie zakazanej literatury. Na wniosek męża, z uwagi na ciążę, zostaje zwolniona na czas śledztwa i małżeństwo przeprowadza się do Bojarki pod Kijowem na rodzinną daczę. I tutaj 19 listopada 1900 roku Maria rodzi ich pierworodnego syna, Heorhija Kistiakiwskiego. Drugi syn, Ołeksandr, urodził się 13 sierpnia 1904 roku we wsi Chatky w obwodzie połtawskim. W tym samym czasie Maria otrzymuje „ułaskawienie” z prawem do swobodnego zamieszkania. I Kistiakiwscy początkowo wracają do Kijowa. A we wrześniu 1906 roku na zaproszenie kierownictwa Wyższych Kursów Handlowych – do Moskwy. Z czasem zajmuje tam już stanowisko prywatnego docenta na uniwersytecie. Stopniowo odchodzi od wyznawania teorii marksistowskich i staje się jednym z najbardziej przekonujących przeciwników i krytyków tej teorii jako takiej, która zawiera w sobie gwałtowną, niszczycielską istotę. Tutaj wraz ze znanymi dzisiaj filozofami (M. Bierdiajew, S. Bułgakow, P. Milukow, M. Gerszenzon, S. Frank, O. Izgojew) bierze udział w przygotowaniu książki „Wichy”. W artykułach tej książki naukowo uzasadnia się niebezpieczeństwo i błędność rewolucji dla rozwoju ludzkości, broni się przesłanki pierwotności i priorytetowości wartości duchowych nad walką polityczną. Artykuł z „Wich” pod tytułem „W obronie prawa. (Inteligencja i świadomość prawna)”, który zawiera kluczowe filozoficzno-ideowe uzasadnienia teorii B. Kistiakiwskiego o prawnym samoograniczeniu państwa, włączył także do swojej książki „Nauki społeczne i prawo”. W niej gruntownie twierdzi, że bolszewicka idea panowania siły i zagrabionej władzy zamiast zasad prawa jest potworna i niebezpieczna dla społeczeństwa. Z początkiem ukraińskiej rewolucji B. Kistiakiwski przeprowadza się do Kijowa i na podstawie tego artykułu w lutym 1917 roku broni rozprawę doktorską na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza. Tutaj otrzymuje zaproszenie i obejmuje katedrę, zostaje wybrany na profesora zwyczajnego prawa, a następnie – zostaje dziekanem wydziału prawnego. Razem z W. Wernadskim oraz braćmi Wołodymyrem i Ihorem Kistiakiwskimi, który w tym czasie wrócił z Moskwy i zajmował już stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych w rządzie hetmańskim, Bohdan bierze udział w organizacji Ukraińskiej Akademii Nauk, reformowaniu szkolnictwa wyższego i placówek naukowych Ukrainy; z ramienia akademii wyjeżdża do Rostowa nad Donem na negocjacje z A. I. Denikinem w sprawie możliwości zachowania UAN w trudnych warunkach. A po przejęciu władzy przez bolszewików w Kijowie wyjeżdża do Krasnodaru (Jekaterynodaru), gdzie obejmuje stanowisko profesora Instytutu Politechnicznego. Ale wkrótce dotknęła go ciężka choroba. Zgodził się na operację pęcherzyka żółciowego, która okazała się dla niego fatalna. I 29 kwietnia 1920 roku B. O. Kistiakiwski, pełen sił i twórczych zamysłów, opuszcza ten świat. Przewrotu bolszewickiego nie zaakceptował również wnuk O. F. Kistiakiwskiego, syn Bohdana – Jurij (Heorhij). To już trzecie pokolenie Kistiakiwskich jako wybitnych osobistości. Po okrutnych zmaganiach wyzwoleńczych, podporucznik Heorhij Kistiakiwski nie uwierzył słodkim obietnicom bolszewickiego dowódcy M. W. Frunzego, rzuca broń i wyrusza parowcem do Jugosławii, gdzie przez pewien czas bazowały oddziały białej armii. A dalej – do Berlina. Tam przy wsparciu moralnym wuja Ihora Kistiakiwskiego wstępuje na uniwersytet na wydział fizyczno-chemiczny. Ale pomocy materialnej wuj Ihor, który w tym czasie mieszkał w Paryżu, niestety nie mógł udzielić. Więc trzeba było dorabiać. Jednak uniwersytet ukończył z wyróżnieniem. Jako utalentowanego naukowca od razu zauważyli go niemieccy uczeni. Jednak władczo podnosił głowę faszyzm. I Heorhij przeprowadza się do USA, gdzie wschodzi jego światowa gwiazda. Tutaj jego badania i odkrycia w dziedzinach kinetyki reakcji w fazie gazowej, struktury cząsteczek poliatomowych, termochemii związków organicznych, właściwości fal detonacyjnych stały się cegłami fundamentu światowej nauki. Po prawej Jurij (George) Kistiakiwski, po lewej Ołeksandr, w centrum Bohdan Ołeksandrowycz Kistiakiwski

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn