Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №16–17 за 2020 рік

16 s. · 27 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 16—17 (1068–1069), 11 — 17 czerwca 2020 Do naszych przyjaciół-prenumeratorów

Do redakcji tygodnika „Słowo Proświty” dzwonią i piszą zaniepokojeni prenumeratorzy oraz czytelnicy. Wszyscy mają jedno pytanie: dlaczego przez tak długi czas nie ukazywało się SP? Dla szerszego ogółu informujemy, że po pierwsze, wstrzymanie wydawania było związane z wprowadzeniem zgodnie z decyzją Gabinetu Ministrów Ukrainy antykoronawirusowej kwarantanny w całym kraju. Po drugie, i co najważniejsze: po pożarze na Chreszczatyku w tunelach kablowych sieci telekomunikacyjnych naszego dostawcy internetu „Ukrtelekom” redakcja została całkowicie pozbawiona dostępu do Internetu, co technicznie uniemożliwiło przygotowanie i wydanie tygodnika „Słowo Proświty”. Teraz znów jesteśmy z Wami! Pomnik księcia czasów Rusi Kijowskiej Igora Światosławowicza w obwodzie ługańskim WSZYSTKIE ZAMYSŁY WROGÓW UKRAINY SĄ SKAZANE NA PORAŻKĘ

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Językowe eksperymenty geopolitycznych szubrawców

Wołodymyr SEMYSTIAHA, przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” Tydzień temu w pseudowładnych korytarzach tak zwanej „ŁNR” miało miejsce kolejne oczekiwane wydarzenie. Po decyzjach przywódców samozwańczej republiki dotyczących używania „historycznej” nazwy centrum obwodowego i nowo wykreowanej stolicy — „Woroszyłowograd”, proces stopniowej likwidacji quasi-państw w Donbasie zaczął nabierać realnych kształtów. Trwa jednostronny ruch bezprawnych przywódców ORDŁO z rosyjskimi paszportami w stronę integracji z „mateczką Rosją”, co jednak nie znajduje wsparcia — przynajmniej wszechstronnego — ze strony tej ostatniej. Przyłączanie do własnego bezkresnego terytorium krnąbrnego Donbasu na wzór Krymu nie mieści się w geopolitycznych planach Putina i spółki, obciążonych międzynarodowymi sankcjami. A jednak przywódcy pseudorepublikańskich tworów na tymczasowo niekontrolowanych przez ukraińskie władze wschodnich terenach Donbasu gorliwie starają się zaświadczyć o swojej lojalności wobec kremlowskiego wodza. Tym razem — poprzez „uchwalenie” przez „zgromadzenie ludowe” kolejnej antyukraińskiej „ustawy”: „Językiem państwowym ŁNR jest język rosyjski”. To znaczy, że od teraz język ukraiński w tak zwanej ŁNR został pozbawiony statusu państwowego. Co te działania ługańskich kolaborantów realnie oznaczają w praktyce? Z jednej strony, znaczenie wspomnianego wyżej aktu dla mieszkańców okupowanego przez raszystów Ługańska i okolic jest bliskie zeru. Przecież przez wszystkie sześć poprzednich lat istnienia prorosyjskich quasi-państw nikt z przywódców ŁNR nie przemawiał po ukraińsku, nie publikowano w nim oficjalnych dokumentów, nie wydawano prasy, a nauczanie w placówkach oświatowych zostało przeniesione na „ogólnorozumiany ludzki”. Dla Ukrainy prawna nicość analizowanej decyzji „łnr-owskich deputowanych” równa się nicości innych ich „ustawodawczych” wysiłków, ponieważ jest ona uwarunkowana nielegalnością ŁNR jako takiej, a co za tym idzie — wszelkich jej „ustaw”. Ale z drugiej strony, to wydarzenie niesie ze sobą duży ładunek informacyjny i propagandowy: dla mieszkańców „pseudorepubliki” tworzy się iluzję niepowstrzymanego ruchu ku „kulturalnej, wykształconej i silnej” Rosji, a Ukraińcom, którzy obecnie mają słabego i niewyraźnego prezydenta oraz taką samą jego ekipę, narzuca się wyobrażenie o rzekomo ostatecznej i nieodwracalnej utracie Donbasu. Jak zareagowano na Ukrainie na kolejną antyukraińską prowokację ługańskich separatystów? Antyukraińską i antypaństwową ofensywę kolaborantów i ich mocodawców przeanalizowała i potępiła jedynie „Proświta”, szereg organizacji społecznych o orientacji narodowo-demokratycznej oraz niektóre ukraińskie media. Nasze małorosyjskie kierownictwo państwowo-polityczne w osobie prezydenta i przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy w ogóle udawało, że tego nie zauważyło i do tej pory „milczy”. Tak jak wcześniej, językowo-kulturowe prawa Ukraińców traktują w duchu kolonialnym. Słudzy narodu, zajęci „walką” o wyższość językowych i kulturowych praw mniejszości narodowych, przede wszystkim — rosyjskiej, faktycznie otwarcie ignorują Konstytucję Ukrainy i Ustawę „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Tłumaczą swoje działania sentencją, która stała się już nudna — jakoby kwestia językowa na Ukrainie nie istniała, a rozdmuchuje się ją rzekomo tylko podczas wyborów do organów ustawodawczych i przedstawicielskich władzy. Jednocześnie sugerują, że jednak Ukraińcy w swoim państwie powinni przystosować się do praw, zwyczajów i tradycji mniejszości narodowych oraz obcych, a nie odwrotnie. Dlaczego?! I przekonują, że Ukraina jest krajem wielonarodowym, a nie monoetnicznym. Właśnie dlatego nawet w warunkach rosyjskiej agresji zbrojnej nie odważają się usunąć z naszej Konstytucji zapisu, że państwo Ukraińców chroni język rosyjski, bo przecież dba o ochronę i rozwój języków mniejszości narodowych. Adekwatnej odpowiedzi na to, dlaczego i jak Rosjanie pojawili się na Ukrainie, że w rzeczywistości nie są oni rdzennym etnosem, który ma swoją historyczną ojczyznę, oczywiście nie ma. W tej sytuacji jednoznaczne jest to, że putinowska Rosja pod żadnym pozorem nie będzie bronić ani Donbasu, ani Krymu, ani „mięsa armatniego” — swoich najemników. Wojna może trwać wystarczająco długo, a Ukraińcy muszą być czujni i w każdej chwili gotowi do wyzwolenia (a nie przysłowiowej „reintegracji”) okupowanych przez Rosję Krymu oraz części obwodów ługańskiego i donieckiego. Jedynie przywrócenie ukraińskiej władzy na okupowanych terytoriach, powrót ich w pole prawne Ukrainy, rozsądna i ofensywna polityka informacyjna wraz z przemyślanym wychowaniem narodowo-patriotycznym ludności wyzwolonych regionów pozwolą położyć kres moskiewskiej polityce językowego eksperymentu geopolitycznych szubrawców. KREW MOJA OD PRADZIADÓW UPARTYCH... O WIECZNYM I BEZWIECZNYM

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Czy Ukraina potrzebuje wysoko wykształconych nauczycieli i dobrych podręczników?

Jerzy ŁUKIANCZUK Wydawnictwo „Pedahohichna dumka” (Myśl pedagogiczna) zostało założone w 1996 roku. W ciągu 25 lat wydano ponad pół tysiąca publikacji naukowych i edukacyjnych, w tym w ostatnich pięciu latach — 5 innowacyjnych podręczników szkolnych, zalecanych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki (dalej — MON) Ukrainy. Każdy podręcznik otrzymał wysokie oceny ekspertów i nauczycieli. Jednak w tym roku wydawnictwo znalazło się w przykrej sytuacji z powodu nieprofesjonalnych działań urzędników MON Ukrainy oraz Państwowej Instytucji Naukowej „Instytut Modernizacji Treści Kształcenia”, którzy przeprowadzają konkurs wyboru podręczników (z wyjątkiem elektronicznych) dla uczniów ogólnokształcącej szkoły średniej oraz pracowników pedagogicznych, a które mają znamiona korupcji. Podstawą takiego wniosku stały się manipulacje wokół konkursowego podręcznika historii powszechnej dla 7 klasy (autorzy: Moroz P. W., Kryszmarel W. J., Moroz I. W.). Zespół wydawnictwa „Pedahohichna dumka” zawsze był i pozostaje zwolennikiem sprawiedliwego konkursowego doboru szkolnej literatury edukacyjnej. Ma ona być nowoczesna i wysokiej jakości. Takie wymagania wydawnictwo stawia swoim autorom. Ale także sam konkurs powinien być uczciwy i przejrzysty! Wydarzenia konkursowe tego roku szokują bezczelnym naruszeniem wszystkich zasad i norm rzetelności. Zgodnie z Regulaminem konkursowego wyboru podręczników (z wyjątkiem elektronicznych) dla uczniów ogólnokształcącej szkoły średniej i pracowników pedagogicznych, zatwierdzonym zarządzeniem MON z 17.07.2019 nr 1002 (dalej — Regulamin), który stanowi podstawę normatywną przeprowadzania konkursowego wyboru podręczników, konkurs przebiega w dwóch etapach: I etap — przeprowadzenie ekspertyzy wersji elektronicznych podręczników oraz rozpatrzenie kwestii przyznania podręcznikom odpowiedniej pieczęci zatwierdzenia; II etap — wybór podręczników, którym przyznano pieczęć zatwierdzenia, przez placówki oświatowe określone w tym Regulaminie, na podstawie fragmentów ich wersji elektronicznych. Wspomniany wyżej podręcznik historii powszechnej dla 7 klasy (autorzy: Mykoła Moroz... ) — poprawka: autorzy: Moroz P. W., Kryszmarel W. J., Moroz I. W. — podczas przechodzenia I etapu zdobył największą liczbę punktów od grupy eksperckiej, zaangażowanej w ocenę jakości przedstawienia materiału, obejmując czołową pozycję w odpowiednim rankingu. Jednak na II etapie selekcji doszło do podmiany — i w praktyce został on wyeliminowany z konkursu. O nieuczciwości osób odpowiedzialnych za przeprowadzenie konkursu, o faktycznym naruszeniu punktu 4 rozdziału I Regulaminu, w którym zaznaczono, że konkurs przeprowadza MON na zasadach otwartości, przejrzystości i jawności, świadczą następujące fakty: 1. Zgodnie z punktem 6 rozdziału VI Regulaminu oraz pismem MON Ukrainy „Dotyczącym przeprowadzenia II etapu konkursu wyboru podręczników (oprócz elektronicznych) dla uczniów i pedagogów pełnej ogólnej średniej edukacji w latach 2019–2020 (7 klasa) w warunkach kwarantanny” protokoły placówek ogólnej średniej edukacji (dalej — PO OSE) dotyczące wyników wyboru podręczników dla 7 klasy miały zostać opublikowane na ich stronach internetowych do 17 kwietnia 2020 roku. Spośród ponad 200 sprawdzonych stron PO OSE w różnych obwodach większość placówek nie opublikowała protokołów zamówień. 2. Przeprowadzony monitoring pozwolił stwierdzić, że większość obwodowych departamentów (zarządów) edukacji i nauki na dzień 24 kwietnia nie opublikowała wyników wyboru podręczników dla 7 klasy na swoich oficjalnych stronach internetowych (oprócz obwodu kijowskiego, charkowskiego oraz miasta Kijowa). Wydawnictwu stało się wiadomo, że część PO OSE w ogóle nie przekazywała takich protokołów do obwodowych zarządów edukacji! Zdarzały się przypadki, gdy szkołom narzucano podręczniki innych wydawnictw, co jest rażącym naruszeniem i manipulacją. Tak więc podręcznik, wysoko oceniony na etapie ekspertyzy, wypadł z konkursu. Przytoczone fakty dają podstawy do smutnych wniosków: od wielu już lat podręczniki tych samych autorskich zespołów określonych wydawnictw, wbrew otrzymaniu negatywnych opinii ekspertów (wśród których są doświadczeni nauczyciele, metodycy, naukowcy), na drodze odwołania mimo wszystko przechodzą do II etapu konkursowego wyboru i „stają się liderami” wyboru nauczycieli. Tymczasem podręczniki z najwyższą liczbą punktów od ekspertów nie przechodzą minimalnego progu dla finansowania ze środków państwowych. Nasuwa się naturalne pytanie: po co przechodzić ekspertyzę, skoro komisja odwoławcza w składzie trzech osób w ciągu jednego dnia uchyla decyzje komisji konkursowych i wnioski ekspertów, którzy przeprowadzali ekspertyzę przez miesiąc. A to nie są pojedyncze przypadki — otwarte ignorowanie wielu punktów Porządku konkursowego wyboru podręczników ujawniało się także podczas poprzednich konkursów. I chociaż wielokrotnie wiele krajowych wydawnictw próbowało rozwiązać podobne problemy związane z zamówieniami państwowymi na druk podręczników, zawsze otrzymywały wymijające odpowiedzi od osób „wyraźnie zainteresowanych” sytuacją… Temu korupcyjnemu, wieloletniemu procesowi trzeba położyć kres raz na zawsze, jeśli państwo i społeczeństwo potrzebują wysoko wykształconych nauczycieli i jakościowych podręczników! Zespół wydawnictwa „Педагогічна думка” [Pedahohichna dumka] złożył odwołanie do DNU „Instytut modernizacji treści edukacji” i napisał apel do p.o. ministra edukacji Ukrainy pani Lubomyry Mandzij. Jednak nie ma nadziei, że chociaż zwrócą uwagę na ten problem. Dlatego „Педагогічна думка” postanowiła wynieść tę ważną dla społeczeństwa i państwa kwestię na szerokie forum. P.S. Kopie materiałów, które zespół wydawnictwa „Педагогічна думка” wysłał do MON Ukrainy i DNU „Instytut modernizacji treści edukacji”, są załączone. Z podręcznikiem historii powszechnej dla klasy 7 (autorzy: P. W. Moroz, W. J. Kryszmarel, I. W. Moroz) można zapoznać się na stronie internetowego wsparcia (w trakcie uzupełniania): https://sites.google.com/view/history-of-the-middle-ages/main oraz z podręcznikiem „Historia powszechna. Historia Ukrainy” dla klasy 6 na stronie https://sites.google.com/view/hist-world-and-ukraine-grade-6/main. Przebieg wydarzeń oraz całą podstawę normatywną można znaleźć na stronie Państwowej Instytucji Naukowej „Instytut Modernizacji Treści Edukacji” https://imzo.gov.ua/konkursnyy-vidbir-proektiv-pidruchnykiv-dlia-3-ta-7-klasiv/konkursnyy-vidbir-proektiv-pidruchnykiv-dlia-7-klasu/.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Dzieci kręcą kino

W Ukrainie zakończył się 7. festiwal sztuki. Trzeci rok z rzędu Grand Prix otrzymuje ukraiński obraz — w tym roku zwycięzcą według wyników głosowania widzów został fantastyczny film przygodowy „Fokster & Max” Anatolija Mateszki. W konkursie filmów krótkometrażowych, nakręconych przez dzieci, za najlepszą pracę uznano „Konstelację Jednorożca” 14-letniej Vlady Berezanskiej z Fastowa. 7 czerwca podczas ceremonii zamknięcia festiwalu online ogłoszono zwycięzcę konkursu międzynarodowego. Faworytem głosowania widzów został fantastyczny obraz „Fokster & Max”, który opowiada o przyjaźni ucznia i psa-nanorobota o supermożliwościach. Widzowie festiwalu docenili wciągającą fabułę obrazu oraz udane efekty specjalne — film uzyskał 4,74 punktu na 5. Drugie miejsce zajął australijski film familijny „Mój przyjaciel Mr. Percival” z 4,70 punktami — jego premiera kinowa w Ukrainie zaplanowana jest na 23 lipca. Trzecie miejsce zdobył obraz produkcji niemieckiej — „Tim Thaler, czyli sprzedany śmiech”, otrzymał on 4,69 punktu. W ramach festiwalu już po raz czwarty odbył się konkurs filmów krótkometrażowych, nakręconych przez dzieci w wieku od 7 do 14 lat. Organizatorzy otrzymali ponad 220 zgłoszeń z całej Ukrainy, spośród których wybrano 10 finalistów. Zwycięzcę wyłoniło profesjonalne jury ukraińskich filmowców: producentka i dyrektorka Odeskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Julia Sińkewycz, gwiazda serialu „Pierwsze jaskółki” aktor Maksym Samczyk oraz animator Ołeh Małamusz, autor obrazu „Skradziona księżniczka”. Na ceremonii zamknięcia festiwalu odbyło się wręczenie nagród: tytuł Najlepszego ukraińskiego filmu dziecięcego roku oraz nagrodę w wysokości 20 000 hrywien otrzymała praca o wpływie mediów społecznościowych na współczesnych nastolatków „Konstelacja Jednorożca” 14-letniej Vlady Berezanskiej z Fastowa. Najlepszymi obrazami w kategoriach 7-10 oraz 11-14 lat zostały filmy „Historia NICZEGO” (reż. Wasylisa Najdionowa, Wsewołod Nejmyrok, Charków) oraz „Pandemia” (reż. Eleonora Czołak, Białogród nad Dniestrem). Zwycięzcy w tych kategoriach otrzymali po 5 000 hrywien. Nagrodę publiczności, która przyznawana jest na podstawie głosowania widzów na stronie festiwalu, oraz nagrodę w wysokości 10 000 hrywien otrzymał obraz „Wiewiórka Zofia” 9-letniej Tainy Szchehelskiej z Kamieńca Podolskiego. Jesienią filmy finalistów będzie można obejrzeć na kanale YouTube „Children Kinofest”. Festiwal, który w tym roku po raz pierwszy odbył się online, zgromadził ponad 130 tysięcy odwiedzających stronę. Na obejrzenie filmów i głosowanie na Grand Prix „Children Kinofest” zarejestrowało się ponad 20 tysięcy widzów — łącznie obejrzeli oni 20 441 godzin filmów. Honorowym ambasadorem festiwalu w 2020 roku został muzyk, producent, autor piosenek i frontman grupy „Boombox” Andrij Chływniuk. VII „Children Kinofest” odbył się online od 29 maja do 7 czerwca 2020 roku na stronie childrenkinofest.com. Misją festiwalu jest rozwijanie w Ukrainie tradycji wspólnych rodzinnych seansów filmowych oraz angażowanie dzieci w tworzenie filmów. Wszystkie pokazy są bezpłatne. 8. „Children Kinofest” odbędzie się od 28 maja do 6 czerwca 2021 roku. Własna inf. pani Borysównie Bondarenko, dzięki której staraniom zebrano połowę potrzebnej sumy, pani Marii Połubok, której rodzina przekazała nieznanej im osobie 5 tys. hrywien, pani Oldze Ołeksandriwnie Wysznewskiej, która przesłała środki w kwocie 2300 hrywien, archeologowi Serhijowi Sehedzie, panu Mykole Kuczerence, pani Natalii Iwaniwnie Bułajewskiej, a także wszystkim, którzy przelali pieniądze anonimowo. Razem zebraliśmy 31 tys. hrywien, potrzebnych na leczenie. Pieniądze zostały wysłane 17 marca przez „WESTERN UNION” i tego samego dnia nadszedł list z podziękowaniami od Anatolija Mychajłowicza, zaadresowany do nas wszystkich: „Właśnie otrzymałem przelew, przesyłam kopie pokwitowań, które podpisałem (jeśli trzeba się rozliczyć). Proszę poinformować wszystkich życzliwych ludzi, którzy mnie ratują: Drodzy przyjaciele — znajomi i nieznajomi! Bardzo mi pomogliście w ciężkim czasie i nie mogę znaleźć odpowiednich słów, aby podziękować. Kiedy Ukraina ciężko żyje, walczy z agresorem, szuka środków na pomoc rannym i ciężko chorym w swoim państwie, kiedy miliony ludzi mają nędzną emeryturę — wy znaleźliście możliwość, by pomóc mi, i to jest poruszające! Tak ułożył się los, że mieszkam w Rosji, ale tutaj nie mogę liczyć na pomoc od byłych kolegów, bo absolutna większość popiera „Krymnasz”, a ja uważam to za agresję. Oni wiedzą, że jestem ukraińskim badaczem, który mieszka w Rosji, a dlatego lepiej o mnie nie wspominać, bo można stracić swoją karierę. Obiecuję wszystkim, którzy mi pomogli, walczyć o swój wzrok, znaleźć lekarzy, którzy pomogą to zrobić (mam nadzieję na operację), kontynuować pracę badawczą na rzecz ukraińskiej nauki — na ile zdrowia wystarczy. I wam wszystkim, drodzy przyjaciele, życzę zdrowia i dobra. Jeśli wy jesteście — Ukraina ma wspaniałą przyszłość, pomimo tymczasowych problemów. Jestem dumny z tego, że też jestem Ukraińcem”. Więc nisko kłaniamy się wszystkim, którzy pomagali. Zdrowia i dobra wam wszystkim! I wiedzcie, że nawet kubek wody, podany podróżnemu, nie będzie zapomniany u Pana, — za wszystko otrzymamy nagrodę w swoim czasie. Prawdziwe są również słowa Zbawiciela: „Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili”. Z szczerym szacunkiem, Ludmyła Iwanikowa kino dla dzieci i młodzieży „Children Kinofest” — w tym roku po raz pierwszy odbył się online. Na bezpłatne pokazy zarejestrowało się ponad 20 tysięcy widzów.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Podziękowania dla przyjaciół!

W jednym z wydań gazety „Słowo Proświty”, a mianowicie w nr 7 z 13–19 lutego 2020 r., zwracałam się z prośbą o zbiórkę funduszy na operację dla wybitnego uczonego ukrainisty, mieszkającego w Rosji, historyka Anatolija Awramenki (artykuł „Linia frontu – Kubań”). Obecnie nadszedł dzień podziękowania wszystkim, którzy przyłączyli się do zbiórki funduszy: redakcji gazety „Słowo Proświty”, a zwłaszcza pani Lubowi Hołocie, naukowcom Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego, Instytutu Historii Ukrainy oraz Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, proświcianom, duchowieństwu i parafianom Cerkwi Świętej Opieki na Podolu w Kijowie, w szczególności przewielebnemu biskupowi PCU Wołodymyrowi (Czerpakowi) oraz po prostu nieobojętnym ludziom, którzy włączyli się w tę świętą sprawę. Szczególne podziękowania dla mojego współorganizatora, etnografa Hali

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Nie chcę wydawać się ani lepszym, ani gorszym. Chcę być samym sobą»

Ołeh OŁEKSIUK, przewodniczący Chersońskiego Obwodowego Oddziału Towarzystwa „Proświta” Tak znany ukraiński poeta i tłumacz, honorowy akademik Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, weteran II wojny światowej, proświcianin Dmytro Biłous twierdził o sobie w jednym z wywiadów. W tych kwietniowych dniach świętowaliśmy 100. rocznicę jego urodzin — pedagoga z bożej łaski, osoby niezwykle uważnej i taktownej. Zapewne trudno znaleźć miasto na mapie Ukrainy, w którym nie występowałby porywający mówca, dusza studenckiej i uczniowskiej publiczności, poeta i patriota Dmytro Hryhorowycz Biłous. Wspominają się jego niezwykle pouczające i pełne humoru oraz zapału występy w Chersońskiej Obwodowej Bibliotece imienia Olesia Honczara. Mogę stwierdzić, że u nas, na Chersońszczyźnie, jego wielokrotne przyjazdy z występami zapadły w pamięć i pozostały w słonecznych promieniach życzliwych wspomnień. Po trzy, a nawet cztery występy na dobę w bibliotekach, szkołach i uczelniach wyższych śniadej Tawrii go nie przerażały, one dziwiły nas, jego współuczestników występów, bo ani razu Dmytro Hryhorowycz nie powtórzył się w swoich opowieściach i wierszowanych arcydziełach na zaplanowanych i dodatkowych spotkaniach z czytelnikami. I to przy jego już poważnym wieku oraz nie mniej poważnym statusie. W krótkiej chwili dla wszystkich, którzy przyszli na spotkanie z jego twórczością, stawał się bardzo bliskim i znajomym człowiekiem. Urodził się Biłous Dmytro Hryhorowycz 24 kwietnia 1920 roku we wsi Kurmany, obecnie w rejonie nedryhajłowskim obwodu sumskiego, w wielodzietnej rodzinie chłopskiej. Oprócz Dmytra w rodzinie byli: Natalka, Wasyl, Ołeksij, Katria, Pawło, Marusia, Saszko, Chrystyna, Nadija, Mykoła… Jak wspominał sam Dmytro Hryhorowycz: „Rodzinka u mojego ojca była jak u tego Omełeczka, o którym w ludowej pieśni się śpiewa… Było nas jedenaścioro dzieci. Ja byłem dziesiątym dzieckiem, akurat »lalką w kołysce«, kiedy starsi już zaczynali kawalerować i panienkować”. Życie wtedy na ukraińskiej wsi nie było proste i daleko mu było do sytości. „Wychowanie przez pracę — na pastwisku pilnowanie”, „Radziliśmy sobie dobrze z jedzeniem, nie jedliśmy tylko ogonków z gruszek”, „Chodziłem w siostrzanych butach z dziurami zamiast podeszew” — wspominał poeta później, przemyśliwując swoje dzieciństwo. Opiekunką rodu Biłousów była mama Dmytryka — skromna i niestrudzona pracownica. Poeta jeszcze długo przechowywał bilety, wręczone jego mamie wraz z orderem „Sława Macierzyńska” na bezpłatny przejazd ukraińską koleją. Jak wspominał sam Dmytro Hryhorowycz: „Tylko raz mama skorzystała z tej ulgi, więcej nie zdążyła…”. Ojciec — Hryhorij Mykołajowycz Biłous — był mądrym i konsekwentnym w swoich działaniach obrońcą współmieszkańców, doradcą, prawdziwym wiejskim filozofem. Współmieszkańcy wybierali go nawet na sędziego ludowego. Sam pisał sztuki dla wiejskiego teatru amatorskiego, a także pomagał swoim dzieciom pokochać ojczysty język rodzinny, czytać dzieła z ukraińskiej klasyki i nie tylko. Starszy brat Ołeksij próbował pisać wiersze, niektóre jego utwory ujrzały światło dzienne w formie drukowanej, gdyż Ołeksij należał do aktywu organizacji literackich „Mołodniak” oraz „Płuh”. Wykładał nawet lekcje historii w Charkowskiej Komunie Pracy imienia Antona Makarenki. Dlatego, gdy mały Dmytryk zachorował na tyfus plamisty i był na granicy życia i śmierci, wybitny pedagog zaproponował zabranie wątłego chłopca do eksperymentalnej komuny. Takie były pierwsze kroki w dorosłość przyszłego, znanego na całym świecie pisarza i krzewiciela oświaty. Dmytrykowi sprzyjali ludzie. W szkole, jak twierdzą literaturoznawcy, nauczycielem literatury u Dmytryka był rodzony brat Pawła Tyczyny — Jewhen Hryhorowycz. Dmytro zaprzyjaźnił się z jego synem Władysławem i nie raz bywał u nich w domu. Co jeszcze bardziej zachęciło go do nauki ojczystego języka, czytania ukraińskich książek. Przez całe miasto jeździł na zajęcia kółka żywego słowa przy teatrze młodzieży robotniczej. W 1935 roku pierwsze utwory Dmytra Biłousa zostały wydrukowane w ówczesnych gazetach Słobożanszczyzny. Od 1938 roku Dmytro studiował na wydziale filologicznym Uniwersytetu Charkowskiego, a jego kolegami z roku byli Ołeś Honczar i Hryhorij Tiutiunnyk. Ale idyllę kontaktów z przyjaciółmi i twórczego rozwoju samego Dmytra przerwała okrutna i niszczycielska II wojna światowa. I na wojnie Dmytro Hryhorowycz nie chował się za plecami towarzyszy. Odważnie bronił ojczystej ziemi przed faszystami, co zostało odnotowane jego odznaczeniami bojowymi. Dane mu było walczyć w składzie batalionu studenckiego (z 997 bojowników batalionu studenckiego przy życiu pozostało tylko 37…). W tym samym 1941 roku Dmytro Hryhorowycz został ciężko ranny. Leczył się w 1942 r. w Krasnojarsku (RF). Po zakończeniu leczenia Dmytro Hryhorowycz wraz z Wołodymyrem Sosiurą pracował w Moskwie jako współpracownik redakcji radiowej dla partyzantów i ludności okupowanego terytorium Ukrainy. Po wyzwoleniu Ukrainy od niemiecko-faszystowskich najeźdźców ukończył studia na wydziale filologicznym już Uniwersytetu Kijowskiego. Hołodomory, wojna, rany, ale najważniejsze — życie! Jeśli dane jest żyć, to trzeba żyć — przekonany jest poeta: „I w marszu pokojowym niełatwo, lecz idziemy, jak na sąd, jak na raport, bo każdego przecież, chyba, bocian po coś przynosi na świat”. W czasie pokoju jego talent gwałtownie się rozwijał. Przyciągnął uwagę zarówno czytelników, jak i profesjonalnej krytyki zbiór humoru i satyry „Odłamkowym!” (1948), nawiasem mówiąc, redagował go Andrij Malyszko. W tym samym 1948 roku Dmytra Biłousa przyjęto w szeregi Związku Pisarzy Ukrainy. W 1947—1951 r. zajmował stanowisko zastępcy redaktora odpowiedzialnego czasopisma „Dnipro”. Potem ujrzały światło dzienne nie mniej atrakcyjne zbiory humoru i satyry: „Wesołe twarze” (1953), „Zygzak” (1956), „Kłos i kąkol” (1960), „Satyryczne i liryczne” (1961), „Krytyczny moment” (1963), „Alfy — nie omegi” (1967), „Chleb-sól jedz, a prawdę tnij” (1971). Cechą charakterystyczną Biłousa-satyryka jest wysoka kultura wierszowania, niestrudzona dbałość o formę — rytm, rymowanie, instrumentację głosek. Jest autorem poematu liryczno-epickiego „Życie Odarky Pałahieczy” (1956; wyd. 2 — „Poleska prawdziwa historia”, 1961), w którym odtworzono drogę życiową prostej ukraińskiej kobiety-pracownicy. Nie omijało jego pióro także ukraińskich maluchów: „Ptasie głosy” (1956), „O czworonożnych, rogatych i bezrogich” (1959), „Szpital w zoo” (1962), „Wesoły kąt” (1979), „Hryć Haczek” (1986). Dla dzieci pisał także zbiory utworów o T. Szewczence (zb. „Tarasowe żarty” (1964), redaktor zbioru zbiorowego „Idzie Taras po Ukrainie” (1964), autor i prowadzący audycji radiowych o Kobziarzu, tłumaczeń jego poezji na język bułgarski. Przez całe swoje świadome życie Dmytro Biłous aktywnie tłumaczył najlepsze wzorce literackie z języków rosyjskiego, białoruskiego i bułgarskiego. W 1959 roku — wyjazd twórczy do Bułgarii (studiował język i literaturę bułgarską). Z bułgarskiego Dmytro Hryhorowycz później przetłumaczył dramat wierszowany „Car Iwan Szyszman” K. Zidarowa (1969), książkę wierszy i poematów „Wielka wędrówka” D. Metodiewa (1975), zbiór „Poezje” I. Wazowa (1985). Opracował, zredagował i przetłumaczył większość utworów, które weszły do „Antologii poezji bułgarskiej” (1974, t. 1—2). Uznawała go publiczność czytelnicza, ale, co najważniejsze, uznawali jego talent literacki także koledzy po piórze. Dlatego też w 1968 roku został wybrany na stanowisko sekretarza odpowiedzialnego Związku Pisarzy Ukrainy. Na stanowisku kierowniczym pozostawał aż do 1976 roku. Swoją drogą, właśnie w 1976 roku Dmytro Hryhorowycz za książkę przekładów klasyki bułgarskiej został uznany za laureata nagrody imienia Maksyma Rylskiego. Wytrwale pracował dalej nad przekładami. Jego pióru należą również książki przekładów: „Bułgarskie przysłowia i powiedzenia” (Kijów, 1973), „Bułgarskie pieśni ludowe” (Kijów, 1989), a także Iwan Wazow „Legendy Carewca: Ballady i poematy” (Kijów, 2000). 60-lecie Dmytro Hryhorowycz powitał zbiorem „Wybrane” (1980). Poeta, tłumacz, akademik-pedagog Dmytro Biłous zostawił nam główną lekcję: o skomplikowanych sprawach można mówić lekko, przystępnie. I koniecznie z humorem. Potwierdzeniem tego są jego kolejne zbiory poetyckie: „Ostrożnie: słowo!” (1984), „Cudo kalinowe” (1988), „Wybrane” (1990), „W klasie i w lesie” (1990), a także „Cudo kalinowe. Czary barwinkowe” (1994). W 1989 roku Dmytro Biłous zostaje laureatem nagrody imienia Ołeksandra Kopyłenka, a już w 1990 roku komisja państwowa USRR uznaje Dmytra Biłousa za laureata Państwowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Jego utworami ukraińskie dzieci zaczytywały się, co uznała również komisja ds. przyznawania nagrody imienia Łesi Ukrainki. Tak więc w 1997 roku Dmytro Biłous zasłużenie został laureatem prestiżowej nagrody literackiej, a już w 2001 roku przyznano mu nagrodę imienia Ołeny Pcziłki. Lecz Dmytro Hryhorowycz wydawał nowe i nowe literackie perełki: „Romen czyż nie krewniak Rzymu?” (1999), „Za Ukrainę się modlę” (2000), „Daruj słowom odwieczną siłę” (2000). Właśnie w 2000 roku było mi dane poznać wspaniałego poetę, człowieka przez duże „C”. Nasze wspólne występy na zawsze zapisały się w mojej pamięci z wiarą w życiodajną siłę rodzinnego języka ukraińskiego. Dzięki niemu od 2002 roku aż do 2013 zapraszano mnie do udziału w pracach jury prestiżowego Ogólnoukraińskiego konkursu poezji dziecięcej „Źródełko” imienia Josypa Kurłaty w Siewierodoniecku w obwodzie ługańskim. Miła mi była również jego wysoka ocena mojego badania literacko-językoznawczego „Poetyka utworów Mykoły Bratana”. Po przeczytaniu jej powiedział wtedy Mykole Iwanowyczowi: „Chciałoby się, żeby tak i o mnie ktoś napisał”. Nasza przyjaźń nie trwała długo. Ale te pięć lat kontaktu dało niemało lekcji człowieczeństwa i twórczej dalekowzroczności. A co warte są jego przesłuchania młodych talentów na konkursach i festiwalach?! Nie tylko konstatował, co mu się podobało, a co nie. Dmytro Hryhorowycz dosłownie cytował z pamięci najlepsze wersy młodych literatów. Literaturoznawczyni Natalja Osypczuk twierdzi: „Rozumieć młodzież, iść do niej ze szczerym uśmiechem, aby razem tworzyć świat miłości — czyż nie w tym kryje się główna lekcja od słonecznego miłośnika życia Dmytra Biłousa?! Tylko szczerze zakochany w swojej pracy człowiek jest zdolny przekazać tę miłość innym”. Autor prac z etnopedagogiki, teorii i praktyki przekładu artystycznego, przewodniczący komisji przekładu artystycznego Związku Pisarzy Ukrainy (od 1976 roku), członek korespondent Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy (od marca 1994 roku), honorowy akademik ANPU (od 2000 r.) Dmytro Hryhorowycz Biłous był prawdziwym pedagogiem z powołania i poetą, który pielęgnował język ojczysty, kochał i szanował ukraińskie tradycje i obrzędy. Ale spracowane serce pisarza nie wytrzymało całodobowych obciążeń mistrza pięknego pisarstwa. Dmytro Hryhorowycz Biłous odszedł w zaświaty 13 października 2004 roku w Kijowie. Lecz jego słowo żyje wśród nas. I obecnie słyszę w różnych zakątkach sobornej Ukrainy poetyckie wersy, właściwe autorskiemu stylowi wielkiego miłośnika życia.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

«Opowieść o trzech drogach»

Myrosław ŁEWYCKYJ. Zakończenie. Pocz. w nr 14—15 z 2020 r. Gdy stało się jasne, że sowiecki system karny nie wyciśnie z Mykoły Horbala żadnych „skruch”, przed oficjalnym wszczęciem nowej sprawy prokurator obwodu mikołajowskiego (wówczas, w latach 1982–1987, stanowisko to zajmował niejaki W. I. Żylajew) postanowił „spojrzeć w oczy” więźniowi. Kim był ten W. I. Żylajew — tak i nie zdołałem dociec. To nazwisko nie jest wspominane w żadnej z dostępnych mi ukraińskich encyklopedii. Włącznie z 6-tomową „Encyklopedią Prawną Ukrainy”, w której zamieszczono ponad 10 tys. haseł. Być może dlatego, że nie był to człowiek z systemu organów ścigania? W książce Wałerija Wełyczki „Od Łubianki do Kremla” wspomina się jakiegoś Walentyna Iwanowycza Żylajewa. Należał on do kadry kierowniczej Zarządu KGB w obwodzie woroneskim. Czy W. I. Żylajew z książki Wełyczki i prokurator, który chciał „spojrzeć w oczy” więźnia Horbala — to ta sama osoba? Miał on sposób myślenia klasycznego stalinisty — tego pokolenia i tej warstwy społecznej, do której należał „groźny” krzyworoski pułkownik milicji Semen Zełenski, zmarły w 1996 roku dziadek osoby, która zasiada obecnie na Ukrainie w fotelu prezydenckim. Okazuje się, że ten sposób myślenia przekazał się także wnukowi zmarłego dziadka Semena. Zarówno Ukraina, jak i świat były zszokowane słowami, wypowiedzianymi niedawno przez prezydenta Ukrainy w wywiadzie dla „The Guardian”: „Jeśli wybraliśmy demokrację, oczywiście, nie możemy wieszać ludzi. Chociaż! Czasami naprawdę tego chcesz. A wiecie dlaczego? Dlatego że byłoby to szybciej. Znacznie szybciej”. I choć te straszne słowa prezydencka rzeczniczka Mendel próbowała nazwać żartem, jednak kiedy takie „żarty” padają z ust przywódcy wielkiego europejskiego państwa, to nie jest żart, a groza! Ponieważ mówi je nie po prostu wnuk „groźnego”, jak wspominają świadkowie, krzyworoskiego pułkownika-stalinisty, a osoba z mandatem prezydenta państwa, przeciwko któremu prowadzona jest zarówno wojna wojskowa, jak i informacyjna. To o wiele straszniejsze od słów skierowanych do więźnia-dysydenta jesienią 1984 r. O tym momencie w powieści „Drogą w przeszłość” czytamy: „Pewnego dnia przywieziono mnie więźniarką do prokuratury obwodowej w Mikołajowie. Za stołem siedział ten sam typ, który odczytywał mi postanowienie o aresztowaniu. — Siadaj! — Dziękuję. Ja i tak siedzę. — Nie wymądrzaj się! Chamskie zwracanie się na „ty” dało podstawę, by sądzić, że dialogu z nami nie będzie. — Postanowiłem spojrzeć tej szumowinie w oczy, dlatego i rozkazałem śledczemu przywieźć ciebie tutaj. Co to jest, ja ciebie pytam?! Prokurator podsunął przede mnie gazetę „Ukraińskie słowo”. (…) Tam na cały rozkładówkę była wydrukowana moja artykuł „Życie w obozie karnym”. — Co to jest, ja ciebie pytam?! — To mój artykuł o życiu w obozie karnym. Czyli o życiu więźniów w jednym z obozów, które istnieją pod waszym nadzorem, obywatelu prokuratorze. — Milcz, bydlaku! Ja przeczołgałem się na brzuchu do Berlina, żeby dzisiaj jakaś szumowina hańbiła nas na cały świat... — Mówienie prawdy jeszcze nie oznacza „hańbić”. — Tobie co, nie wiadomo, że oczerniać ustrój państwowy to przestępstwo?! — Ale w tym artykule, obywatelu prokuratorze, nie ma ani jednego słowa nieprawdy. Pozwalam wam zbadać przytoczone fakty i przekonać się. — Milczeć, bydlaku! Szkoda, że nie ma towarzysza Stalina, a to ja bym ciebie... — O, więc wy, obywatelu prokuratorze, jeszcze i stalinista? — Tak, ja stalinista! I gdyby była moja wola, ja ciebie bym, śmieciu, zaraz zastrzelił, i ręka by nie zadrżała! Wydaje się, że na tym nasze porozumiewanie się zakończyło — później nigdy nie widziałem tego typa. Z jego nastroju zrozumiałem — pobłażania nie będzie”. Tę gazetę dołączono do sprawy „o zniesławienie”. O różnych szokujących szczegółach nowej „sprawy”, w szczególności o „zeznaniach” dotyczących nawoływania do terroryzmu, do którego „agitował” więzień Horbal innych więźniów w kamieniołomach, czytelnik dowie się z najnowszej książki byłego dysydenta. I kiedy obecnie w charakterze „dowodów winy” często wysuwane są wielkie nonsensy — to świadectwo, że system ochrony prawa pozostaje niemoralny. W przypadku Mykoły Horbala do jego nowej sprawy o „oczernianie ustroju państwowego” dodano stare „zbrodnie”, za które 20 listopada 1970 roku został zatrzymany, a 13 kwietnia 1971 roku przez Sąd Obwodowy w Tarnopolu skazany na 5 lat pozbawienia wolności i 2 lata zesłania. Wtedy jemu, oprócz rozpowszechniania samizdatu, zarzucano jeszcze autorstwo poematu „Duma”, w którym ZSRR przedstawiony jest jako totalitarne imperium. I właśnie „Dumę” „doklejono” do nowej, trzeciej „sprawy”. Ekspertyzę „Dumy” jako dzieła antyradzieckiego zlecono mikołajowskiemu poecie Dmytrowi Kreminowi (ur. 1953 r.). Bardzo się postarał — no i jeszcze trochę zarobił. „Później w obozie koncentracyjnym na Uralu przez dłuższy czas z moich obozowych zarobków co miesiąc potrącano pieniądze dla Kreminia” (za opinię ekspercką). W 1999 roku Dmytro Kremin został laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki w dziedzinie literatury. W pełni zgadzam się zarówno z Mykołą Horbalem, jak i z innymi przedstawicielami, niestety niewielkiego obecnie środowiska, które nazywamy autorytetami moralnymi ukraińskiego narodu, że po uzyskaniu przez Ukrainę państwowej niepodległości, przyznając nagrody, należałoby brać pod uwagę nie tylko twórczy talent człowieka, ale i postawę moralną, jaką zajmował ten człowiek w czasach kolonialnej USRR. Tym bardziej, że „ekspertyza” Kreminia — to daleko nie jedyna podobna historia zarówno w losie Mykoły Horbala, jak i w historii ukraińskiej literatury. W powieści „Drogą w przeszłość” niemało uwagi poświęcono pisarzowi-więźniowi politycznemu z Czerkas Wasylowi Zacharczence (zmarł w 2018 roku), laureatowi Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki w dziedzinie literatury z 1995 roku za opublikowaną w czasopiśmie „Witchyzna” powieść „Przybysze”. M. Horbal w książce publikuje tajną „Notatkę wyjaśniającą” nr 276 z 29 lipca 1976 r., adresowaną do W. Szczerbyckiego. Cytuję ją w języku oryginału: „Z (…) ZACHARCZENKO prowadzono pracę nad jego dalszym ideowym przekonywaniem, a po sądzie został on wciągnięty do niejawnej współpracy z organami KGB. Przybywszy dla odbycia kary do Skalnińskiej ITK, Zacharczenko zdołał zdobyć zaufanie ekstremistycznie nastawionych obiektów sprawy „Blok” SWITŁYCZNEGO, ANTONIUKA, KAŁYNCIA, PRONIUKA i in., w stosunku do których przedstawił szereg cennych pod względem operacyjnym materiałów. W szczególności poinformował o przygotowaniu przez wymienione osoby tzw. „wywiadu więźniów politycznych obozu permskiego” i kanałach przekazania tego paszkwilu łącznikom na wolności”. Jak dalej rozwijała się ta historia? Jak więźniowie polityczni obliczyli, że pisarz Zacharczenko nie po prostu złamał się, a stał się ubeckim tajnym współpracownikiem? Kto ucierpiał od jego donosów? Jak więźniowie polityczni zdołali przechytrzyć ubeków i przekazać na wolność zza krat wywiad, który przygotowywano w obecności Zacharczenki? O tym wszystkim można dowiedzieć się z książki Mykoły Horbala „Powieść o trzech drogach”. Książka wyszła w bardzo małym — 300 egzemplarzy — nakładzie autora. Ale czy można oczekiwać czegoś innego w czasie wzniecanej przez Moskwę nowej fali „jaka różnica”? Obecnie rodzina, przyjaciele Wasyla Zacharczenki twierdzą, że lewicowe siły reakcyjne oczerniają i prowokują, zniesławiają dobre imię pisarza. Mówią, że to zemsta za twardą postawę-wezwania: „Pamiętajcie Ukraińcy: komunikując się po rosyjsku, zabijacie Ukrainę codziennie, co godzinę, co minutę, w tej chwili...”. Przyjaciele o nim piszą: „Był wśród ludzi bliskich Wasylu Stusowi i innym dysydentom”. Sam on o sobie powiedział: „U Stusa nauczyłem się aktywnego patriotyzmu”. Ale przecież dysydenci, podpierając się nie tylko przypuszczeniami, ale i dokumentami, mówią zupełnie co innego: „Gorzej, kiedy twój przyjaciel, w którym nie wątpisz, któremu ufasz, okaże się zdrajcą, kapusiem — to boli, nieznośnie boli”. Jak być w takim przypadku? Udawać, że nic nie było, bo trzeba sądzić teraźniejszość, a nie to, co człowiek robił wczoraj? Ja długi czas trzymałem się tego poglądu. Jednak straszne zachowanie Łeonida Krawczuka, jego seniorskie „pouczania” Ukraińców z ekranów putinowskiej telewizji zmusiły mnie do zmiany poglądu na ten problem. Ukraińskie działania środowiska i pokolenia Łeonida Krawczuka, poczynając od jego „bajek” o braku informacji o Hołodomorze, tak i nie zostały należycie potępione. Jedna moja znajoma przypadkiem przyznała się, że w drugiej połowie lat 80., pracując w gazecie milicyjnej, miała dostęp do zamkniętych archiwów MSW. I od tego, co zobaczyła, włosy stawały dęba. Nigdy nie uwierzę, że sekretarz KC KPU ds. ideologii mógł nie wiedzieć tego, co było dozwolone wiedzieć młodej! Zatem działania pokolenia i środowiska Krawczuka, przy którym rodziła się różna oligarchiczna nieczystość, bazowały wtedy na kłamstwie. Ono w pokoleniu jego wnuków wylało się w straszną niewiarę i obojętność do każdego, kto stoi u steru ukraińskiego państwa. Ta obojętność rodzi niespotykaną nigdzie na świecie haniebną „jaka różnica” w parze z nienawiścią „kanapowych patriotów” do obrońców Ukrainy. I dopóki będziemy unikać pewnych trudnych pytań, długo nie zobaczymy przejaśnienia. Mykoła Horbal wspomniał w powieści „Drogą w przeszłość” inny przypadek. Póki dla „bydlaka” Horbala zwalniano miejsce w kamieniołomach, jego przez jakiś czas trzymano w więzieniu, gdzie produkowano części dla Mikołajowskiej Stoczni. Przedtem ubecy zwerbowali do pracy młodego więźnia-kierowcę z Mikołajowa, który siedział za wypadek — Ołeksę Mota. Skusili go patetycznymi opowieściami o sowieckim patriotyzmie, o dywersantach, o szpiegach. Pewnego razu kijowski „desant” przyjechał nie po prostu po informacje, a z konkretnym zadaniem — z żądaniem dokonania prowokacji, która pozwoliłaby dodać dysydentowi nowy wyrok. Więzień-kierowca twardo oświadczył: „Mykoło, ja nie jestem zdolny do takiej podłości. Dlatego postanowiłem ostrzec ciebie i powiedzieć wszystko otwarcie”. Młody kierowca z Mikołajowa, w tamtym czasie daleki od spraw narodowych, a tym bardziej politycznych, okazał się zdolny do tego, do czego nie był zdolny literat z Czerkas. KGB nie wybacza żadnych odmów. Ołeksa Mot zapłacił za niego straszną cenę. W tym samym dniu, kiedy Mykołę zabrano do kamieniołomów, Ołeksę wywieziono do szpitala psychiatrycznego. Trzymali go tam ze dwa miesiące. „I tak go „zakłuli”, że kiedy wrócili na strefę, nie można było go poznać, ślina ciekła z ust, nie uświadamiał sobie, gdzie jest, nie poznawał ludzi”, — opowiada w książce Mykoła Horbal. Na szczęście młode ciało Ołeksy przezwyciężyło skutki przymusowego „leczenia”. Później, w 1989 roku, z rekomendacji Mykoły Horbala Ołeksa Mot stał się jednym z działaczy Ukraińskiej Grupy Helsińskiej w obwodzie mikołajowskim. Aktywnie pomagał Majdanowi Godności, co jest poświadczone w książce „Powieść o trzech drogach”. 10 kwietnia 1985 r. w Mikołajowie odbył się trzeci sąd nad Mykołą Horbalem i ogłoszono mu trzeci wyrok. A dokładniej — aż dwa! Z art. 62 cz. II KK USRR otrzymał 10 lat niewoli, 5 lat zesłania i „tytuł” recydywisty. A za antyradziecką działalność, dokonaną na terytorium RFSRR, jemu na pośmiewisko wlepili jeszcze sześć lat z „art. 70 cz. II UK RFSRR”. Trzecia więzienna droga M. Horbala do osławionego Kuczyna wiodła przez straszną charkowską „Chołodną Horę” — więzienie, zbudowane jeszcze przez moskiewskiego imperatora Pawła I (1796–1801 lata panowania) dla psychicznego i fizycznego niszczenia okupowanej Ukrainy. Ukraińcy nazywali ją Golgotą Ukrainy. Głęboko wierzący jeszcze od czasów Siedzą: Jewhen Swerstiuk, Nadija Switłyczna, Wasyl Owsijenko, Olha Stokotelna, stoją: Ołeksandr Suhojanko, Mykoła Horbal, Mojsej Fiszbejn, Mykoła Muszynka, Jewhen Obertas. W sekretariacie frakcji "Państwowość". Siedzą od lewej do prawej: dziennikarka Hałyna Łewyćka, kierownik sekretariatu Wałentyna Dorożnika. Stoją od lewej do prawej: deputowani ludowi Mykoła Horbal oraz Roman Bezsmertnyj. Zdjęcie autora

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

od pierwszego aresztowania, że życie toczy się według wyraźnego Bożego planu, a nie jest żadnym zbiegiem chaotycznych przypadków, dysydent z „tytułem” recydywisty próbował uspokajać się słowami modlitwy: „Lecz niech stanie się wola Twoja, a nie moja”. Jednocześnie dręczył się pytaniem: „Po co los znów — po raz trzeci — wystawia mnie na próbę więzieniem?”. Odpowiedź znalazł od razu w osławionym obozie śmierci w Kuczynie. Była to wprawdzie niewielka, lecz jedyna taka w całym Związku Radzieckim katownia dla antyradzieckich recydywistów. W tamtym czasie karę odbywały tam 24 osoby. 14 z nich było Ukraińcami! Z czasem, gdy w 1988 roku kuczyński obóz koncentracyjny opuścił ostatni więzień, w 1994 roku Permska organizacja „Memoriału” otworzyła tam „Muzeum historii represji politycznych i totalitaryzmu »Perm-36«”. W czasach Putina dawny obóz koncentracyjny przekształcono w „muzeum nadzorców”, którzy przez obecną kagiebowską władzę Rosji zostali wyniesieni do rangi „obrońców ojczyzny”. Dysydenta Mykołę Horbala wrzucono do celi, w której przebywał wówczas na pierwszy rzut oka dziwny, milczący człowiek. Autor wiele o nim opowiedział w książce „Jeden z sześćdziesięciu”. W najnowszej książce wspomniano pierwsze spotkanie M. Horbala z tym człowiekiem: „Od bladego mężczyzny żadnej odpowiedzi. Podaję rękę i mówię: nazywam się Mykoła Horbal. Milczy. Ręki nie podaje. Przeżegnał mnie znakiem krzyża. Zmieszałem się, nie wiem — odżegnuje się czy błogosławi”. A ogólne wrażenie było zupełnie przeciwne: „Okazał się nie tak znów milczący, mógł godzinami ściszonym głosem opowiadać biblijne wątki. I jeszcze prorokował”. W „Zapiskach obozowych” z 1982 roku pisał również Wasyl Stus w obronie Semena Skałycza. Poeta zwracał się do organizacji wyznaniowych świata o wsparcie dla tego człowieka. Nazywał Skałycza Bożym człowiekiem, bardzo sumiennym z natury, wierzącym w nowe przyjście Chrystusa z fanatycznym oddaniem. Współpracę, z którą od 1953 roku był związany Semen Skałycz, poeta Stus nazywa ciekawą ludową wersją ukraińskiego mesjanizmu. I stawiał poeta nie tylko przed sobą, ale i przed wszystkimi uczciwymi ludźmi świata wcale nie retoryczne pytanie: „Za co sądzili Skałycza? Za przekonania religijne, za niebezpieczną dla Moskwy nacjonalistyczną wersję chrześcijaństwa. 700 wierszy, zabranych Skałyczowi, to owoc jego rozmyślań nad światem, wiarą, chrześcijaństwem. Czy można było sądzić Skałycza? Za co? Większej zbrodni niż ta, której dokonano przeciwko Skałyczowi, w obozie nie widziałem”. Te „Zapiski obozowe” ukazały się drukiem na Zachodzie w 11 numerze w 1983 roku w czasopiśmie „Suczasnist”. Jednak w żaden sposób nie poruszyły one sumienia kierowanej wówczas przez Andropowa esereserii. Mykoła Horbal w opowiadaniu „Drogą w przeszłość” napisał: „Wtedy w tych celach rzeczywiście warto było pobyć. I nie tylko dlatego, że w tamtym czasie męczyły się tam znane obecnie na Ukrainie i w świecie postacie, ale dlatego, że tam spotkałem dotąd nikomu nieznanego ani na Ukrainie, ani w świecie Semena Skałycza”. „Kiedy zaś wiele z tego, co powiedział, zaczęło się spełniać, zrozumiałem — pisze Mykoła Horbal — i nie mam prawa tego przemilczać. Po coś przecież przywiódł mnie Pan do celi do niego. Jeszcze ciągle w uszach brzmią jego słowa: »Możesz mi nie wierzyć, ale moim obowiązkiem jest ci to powiedzieć«”. I dodaje: „Teraz nie mam żadnych podstaw, by nie wierzyć, że i reszta przepowiedni Skałycza się spełni”. Obecnie wielu osobom wydaje się, że przez kremlowsko-oligarchiczną operację specjalną pod umowną nazwą „Projekt ze-chaos”, Putin lada chwila połknie Ukrainę. Tym bardziej, że społeczeństwo jako ogół jest obecnie znów w zdemoralizowanym stanie. Jednak już nie raz byliśmy świadkami nieoczekiwanego zwrotu wydarzeń. Jestem pewien, że i zawsze tak będzie. 34 lata temu Mykole Horbalowi na dalekim Uralu Semen Skałycz powiedział: przyjdzie czas i „Ukraina stanie się centrum wartości duchowych i moralnych dla całego świata”. Nie tylko w polityce, ale i w Kościele będą wielkie zmiany. To wtedy wydawało się absolutną fantastyką (na przykład rozprzestrzenienie chrześcijaństwa w Chinach), obecnie zaczyna się spełniać. O wielkich zmianach i o Bożej opiece nad Ukrainą mówiły w mistycznym kluczu także inne znaczące ukraińskie postacie. Mykoła Horbal przytacza pewne zdarzenie, opisane w 1. tomie „Wybranych” Myrosława Marynowycza, które przydarzyło mu się 24 sierpnia 1977 roku w Kijowie, w areszcie śledczym KGB: „Właśnie wróciłem z przesłuchania, podniecony naszymi dyskusjami ze śledczym, i zacząłem odmierzać krokami więzienny »broadway«, myśląc o swoim (o »Ekonomicznych monologach« Rudenki, o procesach rozwoju ludzkości i miejscu Ukrainy w tych procesach) i nagle — wizja gwałtownie się zmienia. Bardzo wyraźnie widzę przed sobą kulę ziemską, na powierzchni której, niczym ostnica w stepie, kołysze się ludzka masa — rozczłonkowana swoimi namiętnościami i zorientowana w najróżniejszych kierunkach. Jednak taki chaos trwa niedługo. Niespodziewanie w jednym punkcie na Ziemi (i to, wybaczcie, była jednak Ukraina!) pojawia się wielka Postać, a ja — w tamtym czasie całkowicie daleki od jakichkolwiek przeżyć religijnych — od razu rozpoznaję w niej Chrystusa. W tej samej chwili cała ta »ostnicowa« masa ludzi, niczym żelazne opiłki w polu magnetycznym, orientuje się na tę postać; w kuli i we mnie samym narasta wielkie napięcie i w końcu przed moimi oczami w miejscu kuli ziemskiej wybucha silne światło. Poczułem prawdziwe uderzenie — aż się odsunąłem — zamknąłem oczy... i straciłem przytomność. Od tej chwili przez długie trzy dni byłem w szczególnym stanie. Miałem poczucie, że wlewa się we mnie strumień jakiejś niezgłębionej informacji, nie rozłożonej na poszczególne myśli, a podanej w całości jako »pakiet«. Zresztą tego stanu nie da się opisać słowami — one tylko zniekształciłyby obraz”. Opowieść o tej wizji Myrosław Marynowycz kończy słowami: Później już w łagrze Mykoła Danyłowycz (Rudenko, — M. L.) opowiedział mi, że swego czasu przeżył podobny stan. Według słów Mykoły Horbala, te myśli nie mogły być przez nikogo podsunięte. Powiedzmy przez Semena Skałycza. Życiowe drogi Skałycza, Rudenki i Marynowycza nigdy się nie przecinały. Ci ludzie nigdy nie spotkali się ze Skałyczem, nie byli z nim zaznajomieni. A wizje ich są bardzo podobne. Druga powieść Mykoły Horbala „W drodze z wesela” kończy się tym, że przygotowywano wesele aktorki Roksolany Łukaszewycz i artysty Wasyla Rozputenki. To unikalna para. Ona — wnuczka represjonowanego greckokatolickiego księdza z Galicji, w linii matczynej prawnuczka działacza Ukraińskiej Republiki Ludowej, który przed represjami musiał uciekać z Ukrainy do Leningradu. On — neofita, wnuk enkawudzisty-stalinisty, który walczył z wartościami i ideami bliskich Roksolany. Takim „sparowaniem” autor chciał pokazać, że dla ludzi o wysokim potencjale duchowym różna przeszłość dziadów nie może być przeszkodą w ich służbie Ukrainie. Choć bohaterowie wszystkich trzech ostatnich książek Mykoły Horbala są wymyślonymi postaciami literackimi, jednak mają oni realne pierwowzory. Goście, zainspirowani weselem, na którym gospodarze próbowali restaurować dawne ukraińskie tradycje, w drodze do domu prowadzą rozmowy o powinności i odpowiedzialności inteligencji, aby zneutralizować demony wielkomocarstwowości. Tym bardziej, że nie tylko Rosjanie są zarażeni tym demonem. Coraz bardziej zaraża on także Polaków. Obecnie nie tylko publicyści podsycanych przez Rosję szowinistycznych polskich stron internetowych wymachują „szabelką” i wykrzykują hasła „Od morza do morza”. Coraz częściej nawet od polskich polityków z mandatem poselskim słyszymy termin „Małopolska Wschodnia” w kontekście obecnych zachodnioukraińskich ziem. Mykoła Horbal po zwolnieniu z pierwszego łagru u pobratymca — 259-dniowego katorżnika Jewhena Pryszlaka. Mykołajiw nad Dniestrem, 1978 r. Autor książki, wychodząc od rosyjskiego terminu „małorosja”, prowadzi rozważania nad fenomenem „małopolski”. Ślub aktorki literackiej Roksolany i artysty Wasyla odbywał się dwa miesiące przed historycznym Majdanem Godności. Nic więc dziwnego, że bohaterów dwóch poprzednich książek Mykoły Horbalia spotykamy w jego trzeciej powieści z najnowszej książki — „Drogą do Boga”. Jest to literatura faktu. Zostało to podane w formie dziennika oraz wywiadów, które prowadzi bohater literacki — dziennikarz Ołeh Petrusiak. Zarówno dziennik, jak i wywiady bazują na fundamentalnym dwutomowym wydaniu „Majdan, świadectwa”, które ukazało się w wydawnictwie „Duch i litera”. Są tam również autorskie wrażenia i przemyślenia, wydaje się, że dotąd nigdzie niepublikowane: „Zatelefonował ze Lwowa Myrosław Marynowycz: „Gratuluję ci, Mykoło, Bożego Narodzenia! Gdzie teraz jesteś?”. — Na Majdanie. — Czy wiesz, jak teraz witają się na Boże Narodzenie we Lwowie? Nie mówią „Chrystus się rodzi!”, a mówią „Chrystus na Majdanie!”, a odpowiadają — „I my z Nim!”. To mnie wzruszyło. Żałuję, że nie miałem wtedy możliwości zapisać tej rozmowy z Marynowyczem w całości, dosłownie, bo mówił mądre rzeczy, coś w rodzaju, że tylko na Majdanie cerkiew staje się prawdziwa, bo na Majdanie nie jest możliwy fałsz — on momentalnie staje się oczywisty. Bo Chrystus naprawdę jest tu obecny i dotykając Go, przychodząc do Niego, my także stajemy się prawdziwi. Mówił, że kiedy jednocześnie tak wiele otwartych na Boga serc zbiera się razem, to ogarnia przeczucie, że stoimy przed faktem jakiegoś wielkiego daru Pańskiego. Daru, który ma potencjał zmienić nie tylko Ukrainę, ale i otaczający świat, że Ukraina teraz znalazła się w epicentrum Bożego planu... A zakończył Myrosław nowym świątecznym powitaniem: — Chrystus na Majdanie, Mykoło! — I ja z Nim, Myrosławie! Dziwne to uczucie: że tu i teraz obecny jest Ten, który kieruje ruchem planet i galaktyk. On teraz jest z nami. Zatem tutaj musi dziać się coś, co ma znaczenie ogólnoplanetarne, bo czemuż by to nagle... Postanowiłem pójść pomodlić się do namiotu modlitewnego, który jest niedaleko steli niepodległości. Okazało się, że zainicjował postawienie takiego namiotu i prowadzenie w nim stałych nabożeństw dla duchowej opieki nad Majdanem proboszcz greckokatolickiej cerkwi na Askoldowej Mogile ojciec Ihor Onyszkewycz”. Kronika Petrusiaka to nie tylko przebieg wydarzeń, ale ich naświetlenie pod kątem widzenia Bożej opieki nad Majdanem i Ukrainą. Z tego powodu w 2018 roku na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim pojawiła się praca naukowa: „Bóg i Majdan: Analiza i świadectwa”. Świadectwo Wachtanga Kipianiego zawarte w tej pracy publikuje w najnowszej książce Mykoła Horbal. Zacytuję fragment, który dotyczy obrony barykady na ulicy Instytuckiej w noc z 10 na 11 grudnia 2013 roku: „Staliśmy tak ciasno, że nie było możliwości zobaczyć, kto jest za plecami. Mnie z tyłu ubezpieczał jakiś silny, milczący mężczyzna. Nie wykrzykiwał komend, on po prostu ubezpieczał mnie. Od czasu do czasu, kiedy milicjanci naciskali — z tyłu naciskali nasi — bałem się nawet, że zemdleję i w tym tłumie mnie zmiażdżą. I wtedy w jakiejś krótkiej chwili wytchnienia u niego zadzwonił telefon. Nas było tak wielu, że nie mogłem nawet drgnąć. A on absolutnie spokojnym głosem powiedział komuś do słuchawki — „Nie, wszystko dobrze, mogę”. I zaczął czytać komuś tam do telefonu modlitwę. Ale faktycznie mi do ucha. Bo on był po prostu za plecami. To nie był „Ojcze nasz” ani żadna inna znana mi modlitwa. Nie mogę teraz powtórzyć ani jednego wersu. Ale to było na tyle silne i w czasie, że powtarzałem wypowiedziane przez niego słowa w myślach. Mówił gdzieś parę minut. Potem zamilkł. Zaczął się kolejny atak milicjantów. Odparliśmy go. I jak tylko stało się możliwe odwrócenie się — szybko odwróciłem się, żeby zobaczyć tego mężczyznę. A za plecami nikogo nie było”… Moją uwagę w ostatniej części książki „Powieść o trzech drogach” przykuła opowieść Mykoły Horbalia o śnie dziennikarza literackiego Ołeha, gdzie pokazano mu, jak strumienie krystalicznie czystej wody zmywają z kijowskich ulic potoki brudnej masy, w którą pod wpływem słońca przekształciły się oddziały specnazu i wojska, które otaczały Majdan. Chłopak, który stał obok, poprosił Ołeha, aby zszedł na dół na Majdan: „Wam jeszcze nie czas być tu z nami. Wy musicie opowiedzieć im o owej czystej wodzie”. „No cóż, ciekawy zabieg literacki”, powiedziałem Mykole Horbalowi. „A to nie jest zabieg literacki, to realny sen realnego człowieka. Z realnym rozkazem, danym w tym śnie, by opowiedzieć o czystej wodzie. Dla mnie jako dla człowieka, w odniesieniu do którego spełniło się wszystko przepowiedziane przez Skalycza w uralskim więzieniu — to mistyczny sen. To Boży znak. Czyż to nie jest oznaka Bożej obecności nad Kijowem, nad Ukrainą?”. Powiedział: „Majdan — to ogólnonarodowe powstanie przeciwko złemu. Żadna partia, żaden związek zawodowy nie jest w stanie zorganizować takiego ludowego zrywu. Majdan zorganizował Bóg. Skoro tak — wszystkie wysiłki wrogów Ukrainy są skazane na porażkę, bo idą przeciwko woli Bożej. Czyż nie wystarczy porażka dwóch moskiewskich prowokacji z samolotami pasażerskimi (chodzi o putinowski plan zestrzelenia nad Ukrainą rosyjskiego samolotu pasażerskiego oraz o planowany wybuch nad Ukrainą innego samolotu, który leciał z Egiptu — M. L.), aby uświadomić sobie — ręka Pana jest nad Ukrainą?!”. Na prezentacji książki „Powrót” w muzeum etnografii. Od lewej do prawej — członkini Prezydium Światowej Federacji Ukraińskich Związków Łemkowskich Sofija Fedyna, Mykoła Horbal, Ihor Kałyneć. Zdjęcie autora

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Będzie nam go fatalnie brakować

W katedralnym Złotokopułowym Soborze Michajłowskim Maksym Stricha, naukowiec, pisarz. Polityk do minionej jesieni pozostawał deputowanym ludowym Ukrainy (już szóstej dla siebie kadencji) — choć nie znajdował się już na awanscenie. I nie tylko z powodu choroby: nowa epoka polityczna okazała się dla przekonanego romantyka ewidentnie obca i nieprzytulna. Ale w losie bardzo wielu ludzi, którzy na tej awanscenie byli lub do dziś pozostają, Anatolij Serhijowycz odegrał naprawdę ważną rolę. W późnoradzieckich czasach jego biografia mogła być wzorem pewnej „dream story” o tym, jak chłopak z prowincjonalnego Berszadu na Winniczyźnie, nie mając żadnych wpływowych protektorów i żadnego innego wsparcia poza własnym naturalnym rozumem i wytrwałością, z dyplomem inżyniera-mechanika stał się w wieku 36 lat pierwszym wybranym na alternatywnej podstawie kierownikiem ukraińskiego komsomołu — co wtedy automatycznie oznaczało i członkostwo w KC KPU, i niemal automatycznie — mandat deputowanego w tej Radzie Najwyższej pierwszej kadencji, która proklamowała niepodległość Ukrainy. W 1994 roku ten mandat deputowanego Anatolij Matwijenko stracił. W zamian stworzył razem z również już wówczas eksprezydentem Leonidem Krawczukiem Fundusz Wspierania Rozwoju Sztuki, który wiele zrobił dla wsparcia utalentowanych twórców w kryzysowych latach dziewięćdziesiątych. A dwa lata później uruchomił ambitny projekt polityczny Partii Ludowo-Demokratycznej, która, według zamysłu Matwijenki, miała zjednoczyć wszystko, co uczciwe, patriotyczne i profesjonalne w ukraińskim politycznym światku. Zjazd jednoczeniowy, który utworzył PLD zimą 1996 roku, rzeczywiście był miejscem, gdzie zeszli się razem Iwan Pluszcz, Mychajło Syrota, Wiktor Juszczenko, Ołeksandr Jemeć, Wołodymyr Filenko, Taras Steckiw, Kostiantyn Sytnyk, Jewhen Kusznariow oraz dziesiątki innych „gwiazdorskich” wtedy postaci. Była to pierwsza próba publicznej, podległej ogółowi „partii władzy”. Ta próba spektakularnie zawiodła, rozbijając się o niechęć Leonida Kuczmy do publicznego radzenia się z kimkolwiek, a tym bardziej do odpowiadania przed kimkolwiek. Anatolij Matwijenko, który starannie angażował do partii rzeczywiście najlepszych w tamtym czasie zarządców, sam stał się zakładnikiem swojej polityki kadrowej. Sprowadzeni przez niego ludzie w masie swojej w przededniu wyborów 1999 roku poparli Kuczmę i nie poparli swojego lidera, który musiał odejść wraz z mniejszością zwolenników w polityczną niebyt. Ale Anatolij Matwijenko w wieku 46 lat wcale nie nadawał się do roli politycznego „emeryta”. Łącząc swoją nowo utworzoną Ukraińską Partię Ludową „Sobór” z Ukraińską Partią Republikańską Łewka Łukjanenki w UPR „Sobór”, zdołał „ulepić” jedną z najsympatyczniejszych sił politycznych początku „zerowych”. Była to chyba jedyna w historii Ukrainy partia, w której kierownictwie było tylu czołowych naukowców, działaczy kultury, intelektualistów, profesjonalistów, weteranów ruchu wyzwoleńczego. A sam Anatolij Matwijenko stał się jedną z czołowych postaci kampanii „Ukraina bez Kuczmy”, Forum Ocalenia Narodowego i Pomarańczowej Rewolucji. Dziś pewnie mało kto o tym pamięta, ale na pełnym przepychu (jak wszystko w tamtych dniach) zjeździe deputowanych rad lokalnych w Ukraińskim Domu to właśnie on został wybrany przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego — rezerwowej struktury, powołanej do „legitymizacji” Majdanu w razie, gdyby Rada Najwyższa pozostała zablokowana i niezdolna do podejmowania decyzji. Na szczęście ta struktura z pamiętnym w historii skrótem WUCKW nie przydała się, ale to, że na jej czele znalazł się Matwijenko, o czymś jednak świadczy. Zwycięstwo Juszczenki stało się jednocześnie wielką porażką i jego samego, i jego zespołu. Anatolij Matwijenko nie był wyjątkiem. Do prezydenckiej głowy ktoś włożył nieszczęśliwy pomysł wysłania go do Symferopola jako kierownika krymskiego rządu — choć nietrudno było zrozumieć, jak przywita totalnie kontrolowany przez mafię i rosyjskie służby specjalne Krym „nacjonalistę” i romantyka Matwijenkę. Jego krymska epopeja trwała pięć miesięcy i zakończyła się przewidywanym krachem. Po tym powrócił jeszcze do wielkiej polityki (o odejściu z której pospieszył się ogłosić), i do sekretariatu prezydenta Juszczenki, i do Rady Najwyższej. I wziął aktywny udział już w nowej Rewolucji Godności. Ale dla Matwijenki-polityka było to już wygasanie. Nowa epoka ewidentnie sprzeciwiała się jego romantycznym wyobrażeniom o tym, że na pierwszym miejscu należy stawiać interes narodowy, potem partyjny, a potem osobisty. Na fali 2014 roku jeszcze raz, już po raz szósty, został deputowanym — tym razem z Bloku Petra Poroszenki. Ale i w tej, dalekiej od najgorszej (jak dziś rozumiemy), Radzie nawet na początku, jeszcze przed chorobą, pełnił raczej rolę pewnego politycznego „rezonera”, zdolnego trzeźwo i spokojnie rozłożyć wszystko na czynniki pierwsze, odwołując się do swojego naprawdę unikalnego doświadczenia. Jednak na podejmowanie naprawdę ważnych decyzji już, najwyraźniej, nie wpływał. Zatem czasem rozkwitu dla Anatolija Matwijenki pozostawał jednak początek „zerowych”. Szczerze wierzył, że Ukraina potrzebuje potężnej partii narodowo zorientowanych profesjonalistów — i nie bez sukcesu ją budował. Szczerze wierzył, że potrzebne jest oświecenie — i nie tylko wspierał wydawanie książek Jewhena Chykalenki czy Wasyla Stusa, ale też odbył około dziesięciu podróży po Ukrainie: pieszo, na rowerach, na jachtach, na motocyklach krajowej produkcji, wreszcie na jachtach trasą nie do pomyślenia już dziś Kijów-Sewastopol i pod hasłem „Dniepr i Morze Czarne jednoczą Ukrainę”. Celem takich podróży były nie tylko osiągnięcia sportowe (choć Anatolij Matwijenko był jednocześnie aktywnym przewodniczącym Federacji Turystyki Sportowej), ale przede wszystkim spotkania ze zwykłymi ludźmi w próbach wyjaśnienia: czym jest ukraińskość. I kto wie, gdyby ukraińskich romantyków, gotowych tak podróżować na Krym czy wzdłuż wschodniej granicy w Donbasie, było o rzędy wielkości więcej (a co najważniejsze, gdyby do tego wszystkiego poważniej podchodziły też wszystkie bez wyjątku ukraińskie ekipy rządzące), być może wydarzenia wiosny 2014 roku potoczyłyby się tutaj nieco inaczej. W dorobku Matwijenki-polityka były nie tylko porażki, ale i zwycięstwa, które mają dalekosiężne znaczenie. Przypomnę tylko o dwóch. To właśnie on stał się motorem przyjęcia w jeden dzień wspólnej Deklaracji Sejmu i Rady Najwyższej w sprawie tragedii wołyńskiej 1943 roku. Niestety, odejście liderów polskiej partii rządzącej „Prawo i Sprawiedliwość” od zasad tej Deklaracji spowodowało później przekształcenie dla wielu w Polsce tragedii w pretekst do rozpętania „wojny historycznej” między dwoma sąsiednimi narodami. Ale sama Deklaracja do dziś pozostaje jedynym potencjalnie wzajemnie akceptowalnym dla obu stron modelem stosunku do tamtych tragicznych wydarzeń. Wreszcie, to właśnie Anatolij Matwijenko w roli przewodniczącego komisji parlamentarnej ds. samorządu lokalnego położył w latach 2002-2004 fundament pod jedną z niewielu udanych ukraińskich reform, która potencjalnie uczyniła władzę lokalną naprawdę efektywną. Właśnie dzięki ówczesnym wypracowaniom Matwijenki stał się możliwy ten fenomen udanych wspólnot terytorialnych, który pozostawia nam jednak nadzieję na przekształcenie się kiedyś w normalne europejskie społeczeństwo. Oczywiście Anatolij Matwijenko nie był człowiekiem prostym. Był wyrazistym liderem, ze wszystkim, co dobre i złe, co jest nieodłączne dla wyrazistych osobowości. Trudno mu było współistnieć z innymi wyrazistymi liderami w ramach jednego projektu politycznego. Właśnie tym, najwyraźniej, było uwarunkowane jego „polityczne rozwiedzenie się” z Julią Tymoszenko, wobec której odgrywał zauważalną powściągliwą i uszlachetniającą rolę na początku „zerowych” lat w ramach ówczesnego Bloku Julii Tymoszenko. Brak politycznej elastyczności momentami zmuszał go do natychmiastowego przechodzenia do głębokiej opozycji tam, gdzie więcej prawdopodobnie można byłoby osiągnąć, działając bardziej dyplomatycznie. Niejednokrotnie bywało, że fascynował się ludźmi, od których lepiej byłoby trzymać się z daleka – i potem sam nie wiedział, jak zatrzymać ich zwycięski pochód „po trupach”. Albo stawał się „lokomotywą” dla tych, którzy po prostu wykorzystywali go w karierze. Na jego usprawiedliwienie powiem: także te lata, kiedy Anatolij Matwijenko utrzymywał się na afiszu, nie były sprzyjające dla romantycznych ideałów i przewidywały złożony zestaw pragmatycznych kompromisów. Anatolij Serhijowycz bardzo ewoluował na drodze od komsomolskiego przywódcy do jednego z najbardziej intelektualnych ukraińskich polityków (czytanie było jego pasją). Zresztą z natury prawdopodobnie był inny u świtu niepodległości, na początku „zerowych” lat i w ostatnich latach. Prawdopodobnie stawał się mądrzejszy i bardziej wyważony, bardziej tolerancyjny wobec innych. Ale przy tym niezmiennie wierzył w swoje ideały. Ostatnim projektem, do którego on, już ciężko chory, próbował mnie włączyć jeszcze zeszłego lata, było zebranie w Horodence na Pokuciu, w ojczyźnie jego czarującej i mądrej żony, profesor psychologii Olhy Wasyliwny, przedstawicieli kilku pokoleń ukraińskich rodzin, które zasłynęły w nauce, sztuce, przedsiębiorczości, życiu społecznym. Zatem do końca miał nadzieję na oświecenie i uważał je za krytycznie ważne. Anatolija Matwijenka bardzo będzie brakować tym, którzy przeszli razem z nim polityczne batalie lat dziewięćdziesiątych i „zerowych”, nawet jeśli daleko nie we wszystkim się z nim zgadzając. Będzie brakować tym, którzy realizowali z nim razem różne projekty kulturalne. Będzie brakować tym, którzy razem z nim wchodzili na Howerlę, płynęli jachtem, jeździli na rowerach i motocyklach, płynęli kajakami po różnych zakątkach Ukrainy, pragnąc uczynić ją w końcu ukraińską. Fatalnie będzie go brakować także ukraińskiemu politycznemu środowisku. Przecież nawet przy całym sceptycznym stosunku do „zielonej” ekipy nie można zaprzeczyć, że wielu jej przedstawicieli potencjalnie jest zdolnych ewoluować w stronę patriotyzmu i odpowiedzialności. Ale do tego muszą być wzorce do naśladowania. A z tym przy każdej kolejnej stracie u nas robi się coraz trudniej i trudniej. Pochowano Anatolija Matwijenka w rodzinnej Berszadi. Bardzo kochał ten zakątek obwodu winnickiego i kiedyś nawet przyszedł tutaj z Kijowa pieszo do żyjących jeszcze w tamtym czasie rodziców. Dzisiaj już inni, młodsi, będą przychodzić tam do niego samego, podtrzymując tę więź pokoleń, która mimo wszystko pozostawia Ukrainie nadzieję na lepszą przyszłość. 23 maja odprawiono nabożeństwo żałobne za Anatolija Matwijenka, który odszedł po prawie trzyletniej mężnej walce ze zdradliwą chorobą. Mimo ograniczeń kwarantannowych, pożegnać zmarłego przyszło bardzo wielu ludzi, poczynając od piątego prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki. Przecież Anatolij Matwijenko był bez przesady legendarną postacią ukraińskiej polityki, w której los wpisały się wszystkie wyraziste zwycięstwa, bolesne porażki i fatalne niewykorzystane możliwości pierwszych dziesięcioleci ukraińskiej niepodległości.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...rogich vin. Niemieccy i ukraińscy oficerowie siedzieli przy stołach pomieszani. Z przemówieniami występowali przedstawiciele miasta, ziemstwa, ukraińskiego dowództwa i generał von der Goltz… Raut ciągnął się daleko za północ i zakończył się tańcami”. Wsiewołod Pietriw: „Tymczasem z sąsiedniego pokoju słyszymy zamiast niewyraźnego gwaru — pieśń. Przysłuchuję się, bez wątpienia ukraińska: »Hej, na górze tam żniwiarze żną«. Słowa jakby też ukraińskie, ale jakieś niewyraźne… Idziemy i widzimy, jak grupa niemieckich oficerów siedzi na fotelach i na stołach, a przed nimi Oleksa Hrihorijiw dyryguje tym improwizowanym chórem. »A patrz, ojcze, jak my Niemców ukrainizujemy!« — mówi Hrihorijiw, uśmiechając się. »Przestań, Oleksa, szkoda pieśni!« »Nie, niech śpiewają i uczą się, niech ich matka kocha!«… »Kej! tolinoju, kej! celeno-o-ju kocaki idut!«… Podsumowuje Ołeksandr Kozma, dowódca 1. Zaporoskiego pułku inżynierów: »Nasza biesiada udała się znakomicie: wielu Niemców wywieziono do domów nieprzytomnych«. Pora porozmawiać o sojusznikach. Propaganda komunistycznego reżimu w czasach ZSRR malowała wszystko w czarnych barwach: okupacja, grabież ludności cywilnej, reakcja, terror. Wychodziła niemal paralela z nazistowskim reżimem okupacyjnym lat 1941–1943. A także wszystkie swoje porażki bolszewicy tłumaczyli potęgą armii niemieckiej, na wszelkie sposoby ignorując wojsko ukraińskie. W rzeczywistości rząd niemiecki dość przyjaźnie odnosił się do Ukraińców i ich dążeń do niepodległości. Inna sprawa, że niemieckie wojska ekspedycyjne, które przebywały na Ukrainie, oraz ich dowództwo czasami patrzyły na wszystko innymi oczami. Nie bez powodu niektórzy komentatorzy po gorących śladach używali dość ostrych sformułowań, twierdząc, że polityka niemiecka wobec Ukrainy budowana była „na nieuznawaniu jej prawa do państwowo-politycznego życia, na pogardzie dla jej wyzwoleńczych dążeń, na pogardzie wobec ukraińskich działaczy i wprowadzeniu surowego reżimu okupacyjnego” (A. Krezub). Jednak rzeczywistość wyglądała bardziej skomplikowanie, przeplatały się w niej różne elementy i czynniki. Ważny moment: uzgodniono, że armia ukraińska podlega bezpośrednio swojemu ministrowi wojskowemu, a podczas wspólnych operacji przeciwko bolszewikom wojska ukraińskie i niemieckie utrzymują między sobą łączność operacyjną. Ukraińcy, samodzielni w podejmowaniu decyzji, działali zdecydowanie, odważnie i szybko, zdobywając szacunek sojuszników. Borys Monkewycz: „Ci nowi i pierwsi nasi sojusznicy lekceważyli znaczenie armii ukraińskiej i dopiero później, w miarę rozwoju działań bojowych, zaczęli ją szanować”. Ukraińcy raz po raz znajdowali się w awangardzie działań bojowych i zuchwale szli naprzód, gdy Niemcy woleli zaczekać na posiłki. I w źródłach tamtego czasu nie raz spotykamy się z poprawnym i pełnym szacunku stosunkiem niemieckich wojskowych do korpusu oficerskiego. Zazwyczaj sojusznicy z niemiecką pedanterią płacili za chleb i inne mienie otrzymane od chłopów i od władzy ukraińskiej. Jednak chłopi z podejrzliwością przyjęli pojawienie się Niemców. Ale i na to było wyjaśnienie: pociągające hasła bolszewickie zrobiły swoje i, otrzymawszy kawałek ziemi, chłopi nie chcieli już nic słyszeć o jakiejkolwiek „cywilizowanej” czy „sprawiedliwej” reformie rolnej. Wsiewołod Pietriw: „Im biedniejsza była grupa, tym większe niezadowolenie z przyjścia Niemców, tym większa obawa przed zmianami społeczno-ekonomicznymi”. Albo: „Chłopi nie są przeciwko Centralnej Radzie i za Ukrainą, tylko boją się społecznych ucisków i prawych reform ze strony Niemców…”. Próby zaprowadzenia porządku przez Niemców napotykały opór chłopstwa aż do powstań. Na tym w dalszej perspektywie zagrali bolszewicy. Ale ich ostateczne dojście do władzy spowodowało nie tylko „kolektywizację”. Bolszewicy postępowali o wiele okrutniej niż „krwawi” Niemcy, zabijając głodem-ludobójstwem miliony ukraińskich chłopów w latach 1932–33. Dlatego radzieckie oceny, podobnie jak podobne współczesne rosyjskie z oficjalnego Kremla, dotyczące ukraińsko-niemieckiego sojuszu 1918 roku nie mają nic wspólnego z rzeczywistością i powinny być na zawsze ignorowane przez poważnych badaczy. Współczesny ukraiński historyk Włodzimierz Wierstiuk tak podsumował to ważne wydarzenie w stosunkach między naszymi krajami: „Traktat pokojowy w Brześciu położył początek ukraińsko-niemieckim wzajemnym stosunkom, które trwają także w naszych czasach. Te wzajemne stosunki od samego początku były złożone, sprzeczne, każda strona starała się wziąć z nich to, co przede wszystkim było dla niej wręcz niezbędne, a to z kolei nie mogło nie rodzić problemów i konfliktów. Faktycznie Centralna Rada stała się ofiarą tych konfliktów, upadła, nie wypracowawszy modelu skutecznej współpracy z niemieckim wojskiem. Reżim polityczny Pawła Skoropadskiego, który przyszedł na miejsce UCR, został postawiony w ciężkich warunkach współpracy z przedstawicielami Czworoprzymierza”. Szczególnie to podkreślił, przypominając kolegom-maksymalistom: „To Niemcy udzielili UNR pomocy wojskowej w walce z rosyjskim czerwonym imperializmem. Jeśli to doświadczenie w tamtych warunkach okazało się nie w pełni udane, to dziś jest ono aktywnie przemyślane zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami”. Zatem, przy całej wieloznaczności działań niemieckiego korpusu ekspedycyjnego, należy pamiętać o pozytywnych momentach i poważnych partnerskich stosunkach z ukraińskimi żołnierzami wiosną 1918 roku, w czasach największych zwycięstw i triumfów. A w okresie rządów hetmana Pawła Skoropadskiego Ukraina otrzymała kilka miesięcy wytchnienia od wojny dla pokojowej budowy państwa.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Triumfalna wiosna 1918 roku. W 102. rocznicę wyzwolenia Połtawszczyzny spod rosyjsko-bolszewickich najeźdźców

Serhij HOROBEC, Serhij BUTKO, pracownicy Północno-Wschodniego międzyregionalnego wydziału Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Zakończenie. Pocz. w nr 14-15 z 2020 r. Wyzwolenie Połtawy. Pod koniec marca główne siły Dywizji Zaporoskiej kontynuowały natarcie, nie dając wrogowi odpocząć i umocnić się. Ponieważ bolszewicy wysadzili most kolejowy przez rzekę Choroł, posuwać się naprzód trzeba było bez wsparcia pociągów pancernych. Przy rzece Worskła natrafiono na radziecki oddział, którego większość wzięto do niewoli, gdyż przeciwnik nie zdążył się przeprawić. 2. Pułk Zaporoski Petra Bołboczana wykorzystał panikę czerwonych na drugim brzegu i zajął stację Jaresky. Ale kontynuować ruch naprzód nie było jak — po dwóch dobach nieustannego natarcia ludzie po prostu padali z wycieńczenia. Przemoczeni od deszczu i głodni, żołnierze zasnęli w Jareskach. Tymczasem w nocy podeszły bolszewickie eszelony, wysadziły piechotę i rozpoczęły natarcie na stację. Wybili ochronę, ruszyli na wieś, gdzie przebywały główne siły i sztab. Kiedy przemęczeni zaporożcy w końcu się zorganizowali, wróg był tak blisko, że obie strony starły się niemal wręcz. Ukraińskie karabiny maszynowe zatrzymały agresorów, zawróciły ich i pogoniły z powrotem. Eszelony wroga pospiesznie się wycofały, a pociąg pancerny, który osłaniał odwrót, obawiając się, by nie odcięto mu drogi powrotnej, najechał na swój eszelon, rozbił go i sam wypadł z szyn. W dzień radziecka konnica, wspierana ciężką artylerią, podjęła jeszcze jedną próbę ataku, ale została odparta. Lecz pod wieczór czerwoni otrzymali posiłki, więc natarcie wznowiono. 2. Pułk Zaporoski i bohdanowcy odrzucili wroga, który teraz wycofał się aż pod Połtawę. Następnego dnia zaporożcy posuwali się wzdłuż linii kolejowej, praktycznie nie napotykając oporu. Stało się wiadomo, że wróg gromadzi się w rejonie stacji Abaziwka, i rano 29 marca 1918 roku bateria Semena Łoszczenki, który zasłynął jeszcze podczas bitwy pod Krutami, rozpoczęła ostrzał stacji, a oddziały zaporoskie przeszły do natarcia. Borys Monkewycz: „Ale wróg nie reagował i, podchodząc do Abaziwki, zaporożcy zobaczyli bolszewickie eszelony w ogniu, mienie zniszczone, a artylerię wysadzoną. Wróg zniknął w nieznanym kierunku. Okazało się, że Pułk Hordijenki z baterią konno-górską, wysłany z Łubniów przez Choroł—Reszetyliwkę na Połtawę, błyskotliwie wykonał zadanie”. Pułk Hordijenki posuwał się do Reszetyliwki na wyścigi z Niemcami. Dowódca pułku Wsewołod Petriw wspominał, jak „z tyłu poczerniała na drodze masa niemieckiej konnicy, która szła za nami… Jechaliśmy coraz dalej w górę, to stępa, to kłusem, a niemiecka konnica powoli, ale stale nas doganiała…” Ukraiński oddział miał niemało rekrutów, w połowie wymienił konie, więc nie mógł wytrzymać tempa i przed wsią Rodioniwką przepuścił sojuszników przodem. W miasteczku Biłocerkiwka, w połowie drogi, niewielki postój i — kontynuacja marszu. Do Reszetyliwki dotarli już zupełnie po ciemku, o 11 wieczorem. Następnego ranka (28 marca) zaporożcy wyruszyli na Abaziwkę, gdzie już było słychać strzelaninę. „Droga kolejowa od Abaziwki do Połtawy biegnie w górę szerokimi zakrętami, gdzieniegdzie przez głębokie jary, gdzieniegdzie zasłonięta chutorami. Zatem, wygodnie manewrując po tej drodze, dymią trzy rosyjskie pociągi pancerne… i strzelają do pieszej niemieckiej konnicy, która ogniem próbuje oczyścić sobie drogę przez niewielki potoczek, który płynie obok Abaziwki i teraz jest poważną przeszkodą, bo ma dość wody i rozmokłe brzegi” — opisuje dyspozycję Petriw. Bitwa trwała do wieczora, po czym bolszewicy wycofali się, obficie polewając wszystko wokół ogniem pociągów pancernych. Niemieccy żołnierze szykowali się na nocleg, podczas gdy zaporożcy przygotowali się do decydującego zrywu: „Podszedł do nas zaniepokojony niemiecki starszyna i zapytał, dokąd to jedziemy, na co mu spokojnie odpowiedzieli — „Do Połtawy”. „Ale tam wroga piechota”… „Przegonimy!” 5 kilometrów od Abaziwki zaczyna się strzelanina, wróg trzyma pozycje. Tymczasem telefoniści podłączają się do drutów biegnących wzdłuż drogi, łączą się ze stacją Połtawa-Centralna, uradowana telefonistka („Czyżby nasze wojsko?”) woła do aparatu dowódcę miejscowego czerwonego kozactwa, któremu zupełnie nie podobają się bolszewickie porządki. Po naradzie ze swoimi informuje, że jeśli nawet nie przejdą na ukraińską stronę, to przynajmniej nie będą występować przeciwko. Zwiad szuka luk w obronie czerwonych, raz po raz wybucha strzelanina. O drugiej w nocy czterech jeźdźców — miejscowych chłopów, którzy szukali ukraińskiego wojska — obiecuje obejść rosyjskie oddziały i przeprowadzić jarami do Połtawy. Jedna z sotni zostaje przy drodze „dla łączności” z Niemcami, którzy rano rozpoczną atak na Połtawę — aby ci nie dowiedzieli się o prawdziwych zamiarach zaporożców. Reszta hordijenkiwców natychmiast wyrusza, posuwając się wąską polną dróżką, a dalej stromymi, krętymi jarami. Niebo już szarzeje, gdy na horyzoncie zaczynają rysować się sylwetki połtawskich domów, cerkwi i budynków fabrycznych. Ukraińcy wkroczyli do miasta od południa. Rozpoczyna się strzelanina stamtąd, gdzie została trzecia sotnia. Aż nagle rozlega się potężny wybuch i wznoszą się kłęby dymu — jednak nie zdążyli, bolszewicy wysadzili oba mosty przez Worskłę. Za rzeką, na niskim wschodnim brzegu Worskły, linia kolejowa dzieli się na dwie gałęzie — na Charków i Kostiantynohrad-Łozową. Oboma szlakami idzie pociąg za pociągiem wycofujących się bolszewików. Artyleria ostrzeliwuje wrogie oddziały, które krzątają się na drugim brzegu rzeki. Wsewołod Petriw: „Zmiana losu… Czy myślałem kiedyś, jak uczyłem w Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu operację połtawską Piotra I, że będę kiedyś z tych samych pagórków, z których Zaporożcy pod ręką Kosta Hordijenki, nie mając amunicji, tylko bezsilnie grozili pięściami, kierować zaporoskimi działami Hordijenki, karabinami maszynowymi i strzelbami także na to miasto, gdzie kiedyś był obóz cara Piotra I i gdzie teraz też krzątają się tłumy moskiewskich wojsk”. Bolszewicy ostrzeliwują miasto z ciężkich dział ze stacji Połtawa-Charkowska. Hordijenkiwcy ścieśniają wroga, podciąga się niemiecka bateria. W końcu ogień cichnie, czerwoni odchodzą, w rejonie stacji do 150 zabitych i ciężko rannych Rosjan. W charakterze trofeów — 1500 wozów pełnych zrabowanego mienia, na samej stacji także pod dostatkiem różnego rodzaju mienia wojskowego. A do miasta wchodzą główne siły Dywizji Zaporoskiej i niemieccy sojusznicy. Połtawę wyzwolono spod rosyjskiego okupanta! W kolejce — Charków. Raut z sojusznikami. Wysadziwszy mosty w Połtawie, czerwoni zatrzymali na kilka dni posuwanie się sojuszniczych ukraińsko-niemieckich wojsk na Charków. A ponieważ na stacjach kolejowych za Połtawą pozostały niemałe składy różnego rodzaju mienia wojskowego, rosyjscy bolszewicy raz po raz robili wypady pociągami pancernymi, aby je ewakuować. Za pomocą artylerii wypady czerwonych zostały przerwane. Wojska pospiesznie przygotowywały się do dalszego natarcia. Tymczasem ziemstwo gubernialne urządziło wielki raut (uroczysty przyjęcie) dla wyzwolicieli. Borys Monkewycz: „Długie stoły przez całą salę, zastawione srebrnymi i kryształowymi naczyniami, uginały się pod wielką ilością potraw i do... Schemat natarcia na Połtawszczyźnie armii URL”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

O tych, którzy trafiają do władzy „od zera do bohatera”. W 85. rocznicę ruchu stachanowskiego w Ukrainie

Tego lata mija 85 lat od powstania ruchu stachanowskiego. Młodsze pokolenia Ukraińców obecnie niewiele wiedzą o tym dziwnym zjawisku radzieckiej rzeczywistości. Wymyślona przez ideologów z kremlowskich gabinetów mydlana akcja propagandowa miała na celu po raz kolejny zmobilizować do nowych czynów produkcyjnych wykrwawione i pozbawione nadziei przez rządy nieudolnej komunistyczno-bolszewickiej władzy wsie i miasta. Jednak w rezultacie zakończyła się fiaskiem, łamiąc na dawnych bezkresnych radzieckich przestrzeniach niemało ludzkich istnień. Portret ukraińskiego bohatera-górnika na okładce amerykańskiego magazynu „Times”. Lata 30. XX wieku Mykoła TYMOSZYK Sztucznie stworzony rekord Po niesłychanym pogromie ukraińskiej wsi, dokonanym przez sztucznie wywołany Hołodomor w latach 1932–1933, władza bolszewicka na wszelkie sposoby starała się poprawić sytuację zarówno w kołchozach, jak i w produkcji przemysłowej. Stosowane do niedawna środki administracyjne (wysyłanie pełnomocników w teren, czystki w kołchozach, otwarte procesy najbardziej złośliwych naruszających porządek, usuwanie z pracy przewodniczących kołchozów, zmasowana krytyka na łamach gazet rejonowych itp.) nie przynosiły pożądanych rezultatów. Całkiem oczywiste było, że potrzebny jest pozytywny przykład, punkt odniesienia do naśladowania. Takim w połowie lat 30. okazał się ruch stachanowski w całym ZSRR oraz rozreklamowana przez prasę akcja ideologiczna na rzecz jego wdrażania w kołchozach. 1 września 1935 roku wszystkie przekaźniki radia moskiewskiego podniosłym głosem lektora przekazywały sensacyjną wiadomość: zwykły górnik z ługańskiego miasta Irmino, Stachanow, ustanowił rekord wydobycia węgla: przy normie siedmiu ton na jednego przodowego, wydobył podczas jednej zmiany na powierzchnię 102 tony węgla. Zwykli ludzie w miastach i wsiach, zachwycając się niesłychanym wyczynem górnika, nie mogli nawet podejrzewać, że ten rekordowy wskaźnik został zaplanowany z wyprzedzeniem: nie był dziełem jednego człowieka, lecz kilku członków brygady. W tym celu specjalnie wyposażono oświetlenie w kopalni i zorganizowano nieprzerwany wywóz urobku. Mimo to, na polecenie wysokich rangą ideologów, cały wydobyty węgiel podczas tej akcji przypisano jednemu wykonawcy, a sam fakt wykreowania nowego bohatera nowych czasów rządząca partia postanowiła wykorzystać do rozkręcenia w kraju kampanii propagandowej, która przeszła do historii jako ruch stachanowski. Jak Andrij stał się Ołeksijem Prawdziwe imię Stachanowa przed ustanowieniem tego rekordu brzmiało Andrij. Jednak na Ołeksija „ochrzciła” go najważniejsza gazeta kraju rad – „Prawda”. A stało się to w następujących okolicznościach. Zaraz po radiowym komunikacie o nowym rekordzie produkcyjnym, na zapytanie Moskwy do redakcji gazety „Prawda” z ługańskiego zarządu kopalni nadeszła listownie krótka notka biograficzna o A. Stachanowie. Inicjał A. nie został rozwinięty, a dziennikarze „Prawdy”, nie mając niezawodnej łączności telefonicznej, postanowili zrobić to według własnego uznania – w specjalnym wydaniu głównej gazety ZSRR nowy ogólnozwiązkowy bohater został nazwany Ołeksijem Stachanowem. Dotarło to również do Stalina. Ten jednak władczym tonem wydał wyrok: „Gazeta »Prawda« mylić się nie może”. I na polecenie sekretarza generalnego towarzyszowi Stachanowowi wydano nowy paszport z nowym imieniem – Ołeksij. Po spotkaniu w na Kremlu towarzysza Stalina z kontynuatorami dzieła Stachanowa – przedstawicielami przedsiębiorstw przemysłowych – kolej przyszła na wieś. Centrum żądało od lokalnych komitetów partyjnych stałych informacji o przebiegu wdrażania ruchu stachanowskiego w kołchozach. Jak by to dziwnie nie brzmiało, ale pretekstem do rozszerzenia ruchu stachanowskiego na wsiach, powiedzmy na Czernihowszczyźnie, posłużył… skandal wokół młodej i energicznej kołchoźnicy z nieżyńskiej Szatury, Warwary Kyczko. Owoce zalotów W kołchozie im. Blüchera doszło do trywialnego konfliktu na tle osobistym. Do brygadzistki Warwary Kyczko nieprzyzwoicie zalecał się brygadzista Dmytro Dynnyk. Nie otrzymawszy wzajemności, zaczął stawiać dziewczynie przeszkody – nie dał wozu do przewozu nawozów na pole buraczane. Sama musiała nosić obornik z kołchozowych obór na pole w workach na plecach; zamiast umówionych 15 ton obornika wyniosła tam tylko jedną trzecią. A po kolejnej sprzeczce z brygadzistką brygadzista wraz ze swoim bratem pobił ją. Dziewczyna nie należała do strachliwych, napisała zawiadomienie na milicję. Tam szybko zajęto się sprawą i doprowadzono ją do sądu. Braciom Dynnykom dano po dwa lata więzienia o zaostrzonym rygorze. 16 marca 1936 roku na podstawie materiałów tej sprawy w łosyniowskiej gazecie rejonowej „Udarnyj Trud” pojawił się artykuł „Sąd się odbył, ale sprawa nie jest zakończona”. Mowa w nim była o tym, że mimo skazania krzywdzicieli, Warce Kyczko nadal przeszkadzają w pracy w kołchozie. Zainteresował się tym tematem rejonowy komitet partii. Postanowiono wykorzystać go do dalszych celów propagandowych. Z obwodu żądano świeżych danych o stanie wdrażania ruchu stachanowskiego w kołchozach oraz o pokonywaniu przeszkód na drodze jego powszechnego wprowadzania. Brygadzistka Warka Kyczko w pełni nadawała się do roli lokalnej stachanowki. Szaturę postanowiono pokazać całemu rejonowi jako wieś, w której hamuje się inicjatywę ługańskiego górnika w całym kraju. Wysłano specjalną brygadę pełnomocników, która przygotowała projekt uchwały wspólnego posiedzenia biura komitetu rejonowego partii i prezydium komitetu wykonawczego rejonu „o przeszkadzaniu w szerzeniu ruchu stachanowskiego”. W osobnym punkcie zaznaczono: uchwałę opublikować w gazecie rejonowej. Wyszła ona nie tylko druzgocąca dla kierowników dwóch szaturskich kołchozów, ale także pouczająca i ostrzegawcza dla innych. Oto wybrane punkty tego dokumentu, opublikowanego w „Udarnym Trudzie” 20 marca 1936 roku pod nagłówkiem „O wdrażaniu ruchu stachanowskiego w kołchozie im. Blüchera rady wiejskiej w Szaturze”: „Przewodniczącego rady wiejskiej w Szaturze Bojczenkę, jako niezdolnego do kierowania i zapewnienia wdrażania ruchu stachanowskiego we wsi Szatura, za systematyczne pijaństwo i chuligańskie wybryki, które graniczą z naruszeniem rewolucyjnej praworządności i który w praktyce w sprawie wdrażania ruchu stachanowskiego wszedł na antynarodową drogę, usunąć ze stanowiska przewodniczącego rady wiejskiej i pociągnąć do odpowiedzialności. Rejonowy komitet Komsomołu ma rozpatrzyć kwestię pozostawania Bojczenki w Komsomole. Zwrócić uwagę przewodniczącemu kołchozu im. Blüchera tow. Denysence za to, że nie dał odporu brygadziście Dynnykowi, który swoimi działaniami przeszkadzał we wdrażaniu ruchu stachanowskiego”. Ponadto władze rejonowe zobowiązały do zwołania rozszerzonego plenum rady wiejskiej w Szaturze z szerokim udziałem kołchoźników i omówienia zadań ruchu stachanowskiego. Osobne polecenie dano przypisanemu do wsi pełnomocnikowi Ahiejewowi, aby przeprowadził w Szaturze zebrania brygadowe kołchoźników, na których omówione zostanie znaczenie ruchu stachanowskiego, w szczególności przemówienie tow. Stalina na naradzie stachanowców przemysłu i transportu. Od kierownictwa wsi władze rejonowe żądały zorganizowania konkretnej pomocy dla pięćsetniczek Kyczko Warki i Czornoj Ułyty w ich walce o wysokie zbiory buraka cukrowego. Wydrukowanie pełnej treści tej uchwały w gazecie oznaczało, że kierownicy rad wiejskich i kołchozów innych wsi rejonu mieli przyjąć ją również do nieuchronnego wykonania. Stachanowka Warka Kyczko zostaje korespondentką wiejską Historia z Warką Kyczko miała ciąg dalszy. Po wsparciu na szczeblu rejonowym, i tak niebojąca się brygadzistka, na tyle Ołeksij Stachanow – deputowany Rady Najwyższej ZSRR. 1937 r. ośmieliła się, że zarząd szaturskiego kołchozu otrzymał wkrótce godnego oponenta. Dziewczyna, najwyraźniej, nie mogła wybaczyć tamtejszym władzom pobłażania znęcaniu się nad nią przez bezczelnego brygadzistę, dlatego stała się aktywną demaskatorką wszystkich kołchozowych niedociągnięć na łamach gazety rejonowej. Przy tym, w przeciwieństwie do innych korespondentów wiejskich, którzy podpisywali swoje krytyczne sygnały z terenu pseudonimami, Warka Kyczko nie ukrywała swojego autorstwa. Tak więc już w numerze z 9 kwietnia gazeta publikuje jej pierwszą krytyczną notatkę z Szatury: „Świnie w kołchozie im. Blüchera znajdują się w niedopuszczalnie złym stanie. Szczególnie zaniedbane są tutaj prosięta. Choć paszy dla świń jest pod dostatkiem, to wcale jej nie szanują. Był taki przypadek. Brygadziści wysłali kołchoźników, aby otworzyli kopiec i wybrali stamtąd wszystkie buraki dla świń, ale sami nie dopilnowali tej pracy. W rezultacie ponad 30 pudów buraków pozostało pod ziemią”. Podwójne wrażenie pozostaje po tej publikacji. Z jednej strony dobrze, że o takim partactwie powiedziano na łamach gazety rejonowej. A z drugiej strony fakty przedstawiono jednostronnie. Poza nawiasem notatki pozostały odpowiedzi na pytania: - Dlaczego wśród winnych wymieniono tylko brygadzistów? - Dlaczego szeregowi kołchoźnicy obojętnie odnoszą się do pracy w kołchozie? - Dlaczego nie mają bodźca do pracy na rzecz ogółu? W tym samym miesiącu (22 kwietnia, strona młodzieżowa komitetu rejonowego Komsomołu „Kimowiec”) Warka Kyczko publikuje drugą skargę ze swojej wsi. Tym razem dostało się kierownikom organizacji młodzieżowej: „Praca komsomolska w Szaturze podupadła, zebrania komsomolskie nie są przeprowadzane, gazetka ścienna nie jest wydawana, szkolenia polityczne nie istnieją. Zwracałam się wszędzie. Ale komsorg Swyrydenko i propagandysta Jarmołenko nic nie robią. Zwracam się z prośbą do komitetu rejonowego Komsomołu, aby pomógł wznowić szkolenia polityczne, bo nam, komsomolcom, trzeba się uczyć”. Oto taką przedstawicielkę nowego pokolenia — energiczną i nieustępliwą komsomołkę, stachanowkę, brygadzistkę Warkę Kyczko — miała Szatura w latach 30. ubiegłego wieku. Niestety, ani w oprawionej gazecie, ani podczas rozmów z szaturskimi starcami nie udało się prześledzić dalszych losów tej młodej osobistości. A kim stał się Stachanow? Warto mieć nadzieję, że system nie złamał życia Warki Kyczko tak, jak stało się to z głównym sprawcą zjawiska ruchu stachanowskiego — prostym robotnikiem Andrijem-Ołeksijem Stachanowem. Przy wsparciu władz centralnych kariera przodującego robotnika błyskawicznie poszybowała w górę: partia wysyła go na naukę do Moskwy do Akademii Przemysłowej, kieruje do pracy w ludowym komisariacie przemysłu węglowego, osiedla w jednym z najlepszych domów rządowych na nabrzeżu rzeki Moskwy. Nie uświadamiając sobie, że stał się zaledwie narzędziem radzieckiej propagandy, wczorajszy mało piśmienny i mało kulturalny bohater nie zdołał przejść trudnego testu na sławę, wysoki status materialny, zaszczyty. Niespodziewanie dla niego otworzyła się druga strona sławy, za którą musiał płacić. Nieustanne pijaństwo, małżeństwo z nieletnią dziewczyną, utrata legitymacji partyjnej podczas bójki. Byłemu przodującemu górnikowi wszystko uchodziło na sucho, dopóki na Kremlu rządził jego twórca i protektor. Po odwilży i potępieniu kultu jednostki Stalina, na polecenie Chruszczowa Stachanowa, jako symbolu ogólnozwiązkowego ruchu o tej samej nazwie — stachanowskiego — odsyłają do Donbasu. Moskiewskie władze w pełni go wykorzystały. Taki — zdesperowany, wybielony, bezczelny i przepity — okazał się tam niepotrzebny. Tak jak i rodzinie — rodzina faktycznie się go wyrzekła, przedkładając luksusowe stołeczne mieszkanie. Odprawiając sztucznie stworzonego bohatera do jego pierwszego domu, do Donbasu, Moskwa daje polecenie miejscowym naczelnikom, aby osiedlili go w akademiku i… znów dali do rąk górniczy młot pneumatyczny. Z nim mógł radzić sobie lepiej niż ze sprawami państwowymi. Stachanow zmarł w 1977 roku w szpitalu psychiatrycznym w 72. roku życia… Za czasów rządów sekretarza generalnego KPZR Breżniewa, dla uczczenia 40-lecia ruchu stachanowskiego, dawna doniecka Kadyjiwka otrzymała nazwę Stachanow. 12 maja 2016 roku, w wykonaniu ustawy o dekomunizacji, ukraińskie władze przywróciły temu miastu historyczną nazwę. Obecnie znajduje się ono na niekontrolowanym przez Ukrainę terytorium i jest tam nazywane Stachanowem. *** Smutna i pouczająca historia. Dla wielu obecnie żyjących. Zwłaszcza dla tych, którzy w obecnych warunkach nieuczciwej, niekompetentnej i niepatriotycznej władzy niespodziewanie i niezasłużenie trafiają na jej wysokie szczeble. Według tej pogardzanej przez lud haniebnej i krótkotrwałej zasady — „od zera do bohatera”. Kijów – wieś Szatura w obwodzie czernihowskim

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Oles CZAYKOWSKI Moja krew od upartych pradziadów...

Stożary Stożary wznosiły do nieba wieże, Cienkim całunem lśniły w górze. W Wielkiej Ołeksandriwce — pożary: Kwitły róże w każdym podwórzu. Łaskawe słońce kwiaty całowało, W gaju krążył leciutki wietrzyk. Niby widma, te stożary powstały. I któż piękna tego jest twórcą? Pod bujne szaty, w cień starego dębu, Sarny szły podwieczorkować w las, Mnie, małemu, dzień taki był drogi, Bo lato piękne na rękach ja niosłem… Lata, lata… Niby chmury, w dal płyną — W dzieciństwo, w ciepłe niezapomniane dni. Bym mógł wrócić je choć na godzinę… Chyba tylko w słodkim śnie. *** Za każdym razem ogniem wulkanu płonę, Gdy nie przybłęda i nie dzikus — Ziomek mój ukraiński język łaje. Mój srogi gniew potwierdzi wiersz. Za każdym razem błagam z krzykiem bólu i męki: Wy słowo ojczyste w ziemię nie depczcie. Chociażby wnuków dajcie do nauki — Tam, gdzie mowa, niby organy, brzmi. Żeby ojczyste słowo do niebios podnieść I zatrzeć ślad niedoli w kraju tym, W serca dzieci miłości po brzegi nalejcie, Skąpcie je w słowie złotym. Porozumiewajcie się po ukraińsku, synowie! Nasza mowa — pieśń słowicza… Czemuż w miastach głoszą: „shto” i „kak”? Kim wpół podzielono Ukrainę? Czemu pokonał pszeniczkę oset? Pieśń nasza delikatna, łabędzia… Bez mowy przepadnie ona od ran. Słowo ukraińskie — to perła, Pieśń ukraińska — diament. Tęsknota nasza jasna, żurawia… Schną wierzby, modlą się jesiony: Żeby nie znikła z mapy Ukraina, Porozumiewajcie się po ukraińsku, synowie! Testament Wisiał zimny księżyc nad lasami, Mgła zmarznięta na barak spływała, Na wieży puchacz zaczął płaczami, Tęsknił przejmująco śmiertelne „pochował”. Na pryczy Nastia cicho umierała, Jej obóz duszę i ciało zatruł. Ona kryjówkę spaloną wspomniała I męża, który do rana nie dożył. Zmarznięte ściany szronem pokryło, A Nastię przepalał duchowy żar: W wspomnieniach rodzinna wioska płonęła, Sięgał ogień ten do syberyjskich prycz. A przyjaciółki szlochały, śnieg nosiły, Jej kładły na czoło, do spragnionych ust. Ona zbolałym szeptem prosiła: — Poślijcie po syna w sąsiedni barak. Przyszedł chudy lat pięciu chłopczyna I rączkami za mamę uchwycił się, Patrzył on dorosłymi oczami: — Nie umierajcie, — łagodnie prosił. — Andrijku, ty wrócisz na Ukrainę, Gdzie niebieskie niebo, srebrne jawory, Mój testament: nigdy, drogi synu, Ty mową katów nie mów… Minęły lata, już dziadkiem stał się chłopczyna, Rozrósł się, niby jawor, ród. I niby kosztowna droga perła, Do wnuków przeszedł ten testament. Annyczka Na kamieniu towar swój rozkładała, Sweterek zsunął się jej na ręce. Jałowiec i modrzew sprzedawała — Tak oto przeżywają w Truskawcu. W starej wytartej spódnicy, Kłopot na urodziwej twarzy: Nie biorą dzisiaj jakoś jodły, Mży deszczyk cicho w Truskawcu. Zadrzemała pod ten deszcz Annyczka, Z placu płyną muzyka, pieśni. Pośród towaru przytuliła się zwyczajnie, Sprzedaje towar swój we śnie. Nie jest złośliwy Rzuca gdzieś chłopczyna Grudki bezpiecznie, Bawiąc się, małego ptaszka Wygnał z gniazdeczka. Zamelkały w górę skrzydełka, Jęknęło serduszko, Schowała się między gałązki Ptaszyna szara. Zawstydził się chłopczyna: Oto ja bezgłowy. Podszedł on nieśmiało Do ptaszyny i rzekł: — Ja ptaszków zawsze żałuję, Ty nie rwij serduszka, Krzywdy dzieciom ja nie uczynię, Powróć do gniazdeczka. Ja budki sam majstruję W czasie nieurocznym, Jeszcze sikorki ja karmię. Ja nie jestem złośliwy… Progi We śnie ja słyszę was, progi, huk. Kiedyś wy, niby duchy siwowłose, Odgłos potężny wolności odbijały. Czemuż naród niewdzięczny was zapomniał? Historycy tylko znają imiona: Budziła i Onuka, Nenasytcia. Lecz zapominać sławy nie godzi się. Niech rozkwitnie pamięci wiosna. Było, progi wzywały do zmagań, I dzisiaj wzywa nas miniona sława Pokonać groźną wroga nawałę. Kozacki duch nurtuje w synach. Krew moja Krew moja od upartych pradziadów, Stulecia odzwierciedlają w niej. Z kozactwa my, z rycerzy nieśmiertelnych, Hartowanych w piekielnym ogniu. Krew moja — trucizna w piersiach wrogich, W bitwach srogich zgęstniała, zaschła. Krew — to dar od przodków sławnych naszych. Kozacką siłę w bój ona wiodła. Krew płynie nieustannie i natchnienie, U wszystkich narodów kolorem jedna. A dla mnie, słyszycie, dla mnie Ukraińską pozostaje ona. Krew moja brzmi, niby dźwięk trembity, W niej wystarcza radości, żalu. Ja w UPA nie mógł jej przelać, To chociaż w słowo przeleję. *** Nie narzekaj na niedolę i straty — Gorsza bieda, kiedy brat idzie na brata. Cień Schwyciłem cień, trzymam mocno, — Czemu, — pytam, — niby rzep, Przygaszonej nocki siostrzyczko, Wszędzie ty, we wszystkich krajach? Lecz nagle pomyślałem: — Jak bez niej? Dokąd nie rzucisz swój wzrok, przecież W upał męczący lipcowy Ratuje świat chłodny cień. Na Bliskich Młynach Na przystanku Breusa my wysiedli, Nasz „Dziesiąty” dalej potoczył się, W twoim ogródku śmiały się wiśnie, Księżyc zza chmury im świecił. To oświetli winogron grono, A czy to kaukaski susz. Wzywają nas do siebie jabłoni korony, Maciejki zapachów rozlew. Na Bliskich Młynach błąka się wieczór, Matka woła: „Córuś, spać idź!” Zadrżało serce młode, Nie puszcza księżyc-młodzik… Gdzieś tramwaj mija już „Krayan”, Z mostem Garbatym prowadzi rozmowę. Matka zabiera córkę-pannę, Na Bliskie Młyny upadła noc. Na plaży „Langeron” Przystań poprawiła frak wilgotny, Na falę rzuciła wilgotny cień. I mew białych mdły jęk Ściskał niebieską wysokość. Na redzie parowiec przeciągle Wzdychał, szukając przystani. Na „Langeronie”, w końcu plaży, Płonęło ognisko, niby świeca. Mgła ścieliła się pod nogi nocy, Za morze biegł Droga Mleczna. Tam śmiech przyciszony dziewczęcy Drżał na spieczonych ustach. Ich dwoje grzało się przy ognisku, Urodziwi, podobni do krajowców. Ona, niby skarb, trzymała astry, Świecił im księżyc-młodzian. Nad nimi, niby namiot, gałązki, Kukułki im lata kują… Chłopiec — Rusin, ona — z Etrusków, Szlaki ich z Ariów idą… Oboje płakali i śmiali się, Jakby nie widzieli się mnóstwo lat. Nagle niebo srogo zajaśniało, Powstał promienny gwiezdny statek. I ich nie stało. Noc okryła Fontan i srebrny „Langeron”. Gdzieś mewa w zmierzchu kwiliła, Gdzieś wiódł belcanto saksofon… Przytulił się „Peresyp” do limanu Przytulił się „Peresyp” do limanu, Ręce-rury aż do chmur podniósł, Odział się w zamarzone mgły, Do podnóża rzucił żółty liść. Gra promień z migotliwym morzem, Na „Widradzie” plażowa jeszcze pora. Za limanem stepowe przestrzenie, Niby Sfinks, Żychawowa góra. Śpi góra, jej marzą się sny szczęśliwe, Śnią się Sicz i siwe buńczuki, W karmazynach, postawni i urodziwi, Na „Peresyp” jadą kozacy… Lecz te sny słodkie przerwały Fabryczne, zjadliwe syreny. I potomkowie milcząc poczłapali Zarabiać miedziane piątaki. A zapomniane mogiły A nad Usatowem orzeł leci, Na cmentarz okiem ostrym spogląda, On widzi wszędzie rozrzucone krzyże, Ich wiatr błękitnoskrzydły obwiewa. Jeszcze sterczą ciosane krzyże. — A gdzie mogiły ich? — orzeł pyta, — Czemu potomków nie przejmuje wstyd, Kozacki cmentarz w perzu tonie? W mogiłach sława, wyszczerbione szable. Kozactwo przybłędów goniło, biło srogo. Na ukraińskiej, cierpiętniczej ziemi Znów mowę wrogą z przekleństwami słychać. W mogiłach śpią posieczone kości, A dusze w niebie, im by odpocząć. Nie mogą sławni, póki ziomkowie Nie uszanują pamięci wszystkich zabitych. Za chmurami w przestronnych niebiosach, Zbierze się znów kozacki wiec — Rada. — Potomkowie nie dopilnowali nasz proch, Nasz wyrok im: nie ma przebaczenia zdradzie! Przywróć im pamięć, Panie, przywróć, Żeby dusze spragnione wreszcie odpoczęły, Żeby Ukrainy wierni synowie I sławę, i mogiły odrodzili. Żegnaliśmy się Twoja chód majestatyczny, równe brwi, A spojrzenie od razu serce przepalało. Urodziłaś się od znamienitej Żydówki I Żyda, który gwoździami handlował. Czułem, że mógłbym cię kochać Od białych nóżek aż po czarne sploty, Żydowskie dzieci z tobą płodzić… Lecz powstrzymał nas zbutwiały wóz Talmudu. Żegnaliśmy się, spojrzeniem prosiłaś O jeden promyk z naszej wiosny, Mój smutek łzą skropiłaś. Tam, gdzieśmy się kochali, malwy wyrosły. A my? Rozbrzmiewają, dzwonią, Budzą pamięć stepy: celtowie, waregowie, sarmaci, my! Rżenie koni, Dźwięki trąb: kimmeryjczycy, scytowie, gotowie, my! Otworzywszy oczy, Wyszliśmy z ciemności: frankowie, helleni, lachy, a my? *** Tam, gdzie magia morza i stepu czaruje wyobraźnię moją, wspomniałem Iwana Mazepę, do sławy ciernistą ścieżkę. Tutaj stał z kozakami, nieprzespaną noc witał, z Karolem rany opatrywał… Czoło otulał smutek. A drogą skrzypiały rydwany, do Syczawki ciągnęły na nocleg. W Połtawie moskiewskie szajtany dzieliły łupów pieróg. Gdybyż to rozwiały się swary, zjednoczyła naród chorągiew i razem na wroga powstali — wolności zebraliby żniwa. Tam, gdzie magia morza i stepu, na próżno już szybują kruki. Nie runęła Sława w Lete, dorastają orły-kozacy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Pomiędzy dwoma Tiutiunnykamy O Ołłeeennaaa C Czzeerrnneennkkoo

Mychajło Słaboszpycki kończy czwarty tom prozy wspomnieniowej „Z prysmertkowoho dzerkała” („Z lustra o zmierzchu”), która ujrzy światło dzienne, tak jak wszystkie poprzednie, w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Jej prezentacja planowana jest na początek września. Podajemy fragment książki. Mychajło SŁABOSZPYCKI Zakończenie. Pocz. w nr 14-15 za 2020 r. A dalej u niej o rzece Irkliji: „Taka spokojna, ale jak silny wiatr pogoni wody, ona nadyma się czarnymi falami, jakby przypominając sobie, że kiedyś jednak była »przeklętą«. A nad rzeką rosną wysokie wierzby, kołysząc gałęziami, jakby usypiając ją. I nagle spośród wierzb wyłoni się krzak kaliny, zawsze pięknej białym kwieciem latem, czerwonymi jagodami aż do późnej jesieni. Wysokie trzciny, bajkowe jarzębiny, pachnące tataraki, żabie irysy, pełzający jaskier stroją się przy samej wodzie. W trzcinach gospodarują trzciniaki, dzikie kaczki, żyje tu i ptak-rybak, który potrafi wywabić rybę swoim śpiewem: »karaś-karaś-lin-lin-lin-skrobie-skrobie-jem-jem-jem«. Żyje i zrzędliwy bąk, który wygania wieczorami chłopców z wody…” Nie raz mówiła, że jest zachwycona „portretem” Taszani w „Wirze”. I można twierdzić, że właśnie pod tym wpływem malowała Irklij i Sułę. Nie wiem, czy jej pisanie było inspirowane przez Tiutiunnyków, czy ten talent był u niej wrodzony, ale jestem przekonany: gdyby nie Tiutiunnyk, i ona sama od siebie zaczęła pisać, to pisałaby jakoś inaczej, rzec by można, nie wchodząc (i to tak otwarcie) w ślady Hryhora. Tiutiunnyk-starszy i Tiutiunnyk-młodszy, jako niezwykle potężne osobowości twórcze, nie mogli nie wpłynąć na nią. Sądzę, że bez szczególnego wysiłku skorygowali jej literacką „optykę”. Wiem, ilu naśladowców i epigonów pojawiło się u Hryhora, kiedy wydał „Zawiaz’” („Pąki”) i „Derewij” („Krwawnik”). Tak wielu wieśniaków z pochodzenia zaczęło pisać „pod Tiutiunnyka”. Dobrze to pamiętam. To było coś takiego, jak literacka infekcja czy moda. Kiedy Ołena Fedotiwna, opowiadając o Hryhorze, nagle rzucała jakąś patetyczną frazę, to Wołodymyr Fedotowycz od razu wtrącał coś niezłośliwie ironicznego. Widać było, że wesołe słowne szermierstwo czuło się w tym domu całkiem naturalnie. I jeśli w tym nagle lepiej zaczynało wychodzić bratu, to siostra przypominała mu, że jego piękne książęce imię — to przecież jej zasługa. O tym Ołena Fedotiwna szczegółowo opowiedziała we wspomnieniach: „Ojciec chciał nazwać chłopczyka Naganem, Patronem, Traktorem (była w latach 30. taka moda: nazywać dzieci Turbinami, Kominternami, Kimami itd.). Ja zaś nazwałam braciszka Wołodią, a dlatego mu mówiłam: — Ty dziękuj mi za swoje imię, a tak byłbyś Traktor Fedotowycz i zgrzytałbyś całe życie!” Jakoś, kiedy byłem u Dimarowych w Mochnaczu, przyjechali do niego dokumentaliści filmowi, którzy mieli zrobić film o klasyku na jego jubileusz. Podczas zdjęć Anatolij Andrijowycz zapalił ich ideą zajechac do Czornobaja i sfilmować („Za jednym zamachem” — jak Dimarow to nazwał) wdowę po Tiutiunnyku-starszym i przybraną siostrę Tiutiunnyka-młodszego. Gości dwa razy agitować nie było potrzeby. I oto my — całym desantem! — u Czernenków. Wołodymyr Fedotowycz krząta się przy stole na podwórku pod drzewami, a Ołena Fedotiwna udziela wywiadu. Opowiadaczką była naprawdę utalentowaną. Wszystko u niej brzmiało obrazowo wyraziście i soczyście emocjonalnie. Można sobie wyobrazić, jakimi były jej lekcje literatury. Mam o tym i świadectwo, jak to mówią, z pierwszej ręki. W 1990 roku było siedemdziesięciolecie od dnia urodzin Hryhora Tiutiunnyka. Ołena Fedotiwna poprosiła mnie, żebym i ja wystąpił na wieczorze, który urządzili w stołecznym muzeum literatury. Zawczasu przybywszy tam, niespodziewanie dla siebie zobaczyłem tam Dianę Petrynenko. Na moje zdziwione pytanie, jak ona się tu znalazła, artystka opowiedziała (to po mężu została Petrynenko): kiedy jeszcze była Paływoda (jakie piękne nazwisko!) i chodziła ze starym teczuszką do szkoły, to tam była jej ulubiona nauczycielka — Ołena Ołena Czernenko Fedotiwna Czernenko, z którą zaprzyjaźniły się na całe życie. I delikatnego, ale zewnętrznie jakby zawsze zachmurzonego Hryhora Mychajłowycza zawsze ciepło wspomina. Potem, kiedy Diana była na trybunie, cytowała i cytowała z pamięci to, co szczególnie kocha w „Wirze”. Potem w książce „Ne zmilije pamjati krynycia…” („Nie wyschnie pamięci studnia…”) przeczytam, jaką niezależną dumną dziewczyną i pełną pomysłów była ta uczennica i jak znalazła z nią całkowite porozumienie młoda nauczycielka Czernenko. A propos tamtego wieczoru. Było tam głębokie wystąpienie Jewhena Swerstiuka, który podkreślił: „Wir” — jedna z najuczciwszych książek literatury ukraińskiej. Bo nie był Hryhir Tiutiunnyk pisarzem nomenklaturowym, który gorliwie brał się pisać na zadany z góry temat — miał szczególny słuch na prawdę. I jeśli są u niego tam gdzieniegdzie jakieś pozytywne słowa o partyjniakach, to to — nie hołd dla koniunktury, a szczere iluzje bezmyślnego człowieka. Oto wziął się był Tiutiunnyk pisać powieść z zachodnioukraińskiego życia „Buh szumyt’” („Bug szumi”) i poczuł, że go poprowadziło według koniunkturalnego schematu „Podniesionej nowiny” Szołochowa, i zdecydowanie rzucił tę pracę. Znowu podziękuję swojemu nawykowi notowania takich wydarzeń w dzienniku. Czytam zreferowane ówczesne wystąpienie Dimarowa, który bardzo nie lubił wszelkich teoretyzowań i sławosłowia. Jego przemówienia zawsze były swoistymi ustnymi nowelami. Dimarow z sarkazmem przypomniał, jak wybredna jest ludzka zazdrość. Szczególnie w środowisku literackim. On wtedy już był znajomy z Hryhorem Tiutiunnykiem i, choć był niskiego zdania o jego książce opowiadań, wierzył, że w nim dojrzewa potężny talent. Był wówczas Anatolij Andrijowycz głównym redaktorem stołecznego wydawnictwa „Radianśkyj pysmennyk”. Rękopisów, według jego słów, zebrało się tam tyle, że wystarczyłoby ich, żeby nimi Dniepr zagrodzić. Ale czegoś pożytecznego pośród nich nie znaleźć. Telefonował Dimarow do redakcji czasopism: czy nie pojawiło się coś pożytecznego w tamtych redakcyjnych teczkach? Nigdzie nic. Tylko w „Żowtni”, kiedy Anatolij Andrijowycz, przebywając we Lwowie, zaszedł tam, powiedzieli: „Tiutiunnyk przywlókł cały walizkę makulatury, — te słowa należały do odpowiedzialnego sekretarza czasopisma Petra Inhulśkiego. — I nazywa to powieścią!” Ołena Fedotiwna napisała we wspomnieniach: „W »Żowtni« wiedzieli, że powieść Hryhora — nie makulatura. Wiedzieli i bali się, żeby Hryhorij nie trafił na strony czasopisma, bo wtedy zbledną ci, którzy trzymali się ich nie tylko jako chleba powszedniego, ale też pretendowali na inne dobra. Nawet Iryna Wilde, która szanowała Hryhorija Tiutiunnyka jako pisarza, powiedziała mu: — Hryciu, bój się Boga, przecież zajmiesz powierzchnię nie jednego numeru czasopisma. Przepuść mnie przodem, jako kobietę. Dobrze? A Petro Mokijowycz Inhulśkyj nie tylko nazwał powieść „makulaturą”, ale jeszcze dodał: „Rozumiesz, to przecież rozbój. Twoja powieść, Hryćku, zje wszystkie nasze pieniądze!”. Teraz — słowo dla Dimarowa. To, co opowiadał na wieczorze jubileuszowym. Poszedł on do dyrektora wydawnictwa Ołeksandra Diaczenki. Poinformował go: jest ciekawa powieść Hryhorija Tiutiunnyka. Rzekomo powieść z życia Zachodniej Ukrainy. „O kształtowaniu się władzy radzieckiej, rozbudowie kołchozów (co jak co, ale kłamać nauczył się dawno!). Dyrektor wydawnictwa chwycił się tej informacji: powiada, to właśnie to, czego nam trzeba. Czego partia wymaga!..” Dimarow pojechał do Lwowa. Uprzedzony o jego przyjeździe Tiutiunnyk od razu przyszedł do niego. Gorzko powiedział: oto, widzisz, przyniosłem makulaturę. (Wiedział, co mówili koledzy u niego za plecami). Poprosił przeczytać chociaż dziesięć stron. Dimarow obiecał przeczytać cały rozdział. Następnego dnia autor przyszedł do niego po wyrok. I wtedy Dimarow, według jego słów, powiedział oszołomionemu Tiutiunnykowi: „Niech żywi klasycy trzy razy się umyją, żeby napisać coś podobnego!.. Zmusiłeś mnie nie spać całą noc!..” Dimarow zdecydował, że zarekomenduje powieść jeszcze przed wyjściem w „Radianśkomu pysmennyku” czasopismu „Dnipro” — i w ten sposób nauczy rozumu intrygantów z „Żowtnia”. Posłał Tiutiunnyka odebrać pierwszy egzemplarz maszynopisu. Ale tam już wszystko wiedzieli. Jakby sroka im to na ogonie przyniosła. „Hryciu, ty napisałeś genialną powieść! Już drukujemy od najbliższego numeru!” — obejmował go niedawny krytykant. Ludzie — bardzo zagadkowe istoty, dzisiaj ze świętym przekonaniem może mówić jedno, a jutro z takim samym przekonaniem — absolutnie przeciwne. Dimarow wspominał, jak katorżniczo pracował Tiutiunnyk nad drugą książką. I jak, otrzymawszy wieść o nagłej śmierci przyjaciela, wyjechał do Lwowa. Wszedł do mieszkania, na które tak długo czekał Tiutiunnyk. Oni z żoną tylko zdążyli wprowadzić się tam. Ołena Fedotiwna wskazała na stosik maszynopisu na stole: „To dla pana, Anatoliju Andrijowyczu. Hryhorij chciał sam odesłać… Nie zdążył…” W swojej książce wspomnieniowej „Prożyty j rozpowisty” Dimarow pisze, że przede wszystkim wręczył „Wyr” pierwszemu krytykowi Łeonidowi Nowyczence. I ten zabił go swoją oceną: „To chutorzańska powieść”. „Ten wyrok piekł moje serce, ja już nie miałem nadziei, że Nowyczenko zachowa dla siebie swoją opinię, i wtedy krytyczna brać, nie ośmielając się wejść w spór z krytykiem numer jeden, zacznie go szarpać, znajdując to, czego autor nawet nie miał na myśli…” Ta, ku czci generała ukraińskiej krytyki Nowyczenki, w moskiewskim czasopiśmie „Woprosy litieratury” za 1960 rok on nagle orzekł: „Powieść Hryhorija Tiutiunnyka napisana jest utalentowaną ręką. Nawet w tym przypadku, kiedy wewnętrznie spierasz się z autorem, nie możesz nie odnotować dla siebie życiowej wiarygodności, a często i prawdziwej artystycznej plastyczności wielu nakreślonych przez niego obrazów”. Młody krytyk Iwan Dziuba, który szybko zrobił sobie głośne imię ostrymi wystąpieniami przeciwko ideowej chałturze półklasyków i kandydatów na klasyków, śmiało podkreślił: „Wyr” — jeden z najwybitniejszych osiągnięć współczesnej ukraińskiej prozy”. Z czasem Dziuba napisał we wspomnieniach, wyjaśniając swój stosunek do autora i jego utworu: „Powieść wywierała głębokie wrażenie swoją bezkompromisową prawdziwością i siłą artystyczną. Mnie osobiście była ona jeszcze i tym droga, że w moich wyobrażeniach wyraźnie przeciwstawiała się licznym na tamten czas „problemowym” powieściom, które dzielnie beletryzowały już utrwalone w postanowieniach bieżące gospodarcze konflikty i zjawiska, a życie ludowe sztucznie dopasowywały do różnych modnych „pytań” (także przeważnie gospodarczego porządku). Natomiast „Wyr” H. Tiutiunnyka odznaczał się nie tylko artystyczną świeżością, organiczną plastyką, ale i niezależnością autorskiego podejścia, samodzielnością, badawczą orientacją, głębią ludowych charakterów — utwór dorastał do jakiegoś epickiego samoodkrycia suwerennego ludowego życia…” Ołena Fedotiwna sumiennie zreferowała krytyczne recepcje „Wyru”. Pośród jego zwolenników widzimy jeszcze Semena Szachowśkiego, Iwana Denysiuka, Wasyla Faszczenkę, Kosta Wołynśkiego, Iwana Semenczuka, Wasyla Zemlaka, Romana Iwanyczuka. Tutaj trzeba dodać imiona Witalija Donczyka, Hryhorija Sywokonia, Mykołę Żułynśkiego, Mychajła Ihnatenka. Oczywiście, niektóre superlatywy prowokują do dyskusji, poszczególne przesady, patetyczne i panegiryczne opinie wymagają korekt. Niektóre aż krzycząco zideologizowane interpretacje, jak choćby, powiedzmy, u Mychajła Łohwynenka, wywołują zdziwienie. Na tym wyraźnie podkreśliła Ołena Czernenko, która konkretnie przeanalizowała dziwaczne osobliwości krytycznej metody Łohwynenka: „On także pisał o „Wyrze”, ale z punktu widzenia socjalistycznego realizmu. Początek szkicu „Powieść „Wyr” H. Tiutiunnyka” jest taki: „Skromnym towarzyszem z charakterem wojownika-komunisty był w literaturze Hryhorij Tiutiunnyk”. Chyba i Mychajło Semenowycz wiedział, że Tiutiunnyk komunistą nie był, i charakteru u niego wcale nie wojownika… Według opinii krytyka, najbardziej kolorowym obrazem „Wyru” jest Wałentyn Dorosz. On — bezpośredni wychowawca mas, pouczający przykład dla Tymka, kształtuje jego ideową hartowność, i… bardzo drogi i bliski autorowi. Powiem wprost: najmniej mu drogi i bliski. A co do kolorowości obrazu, to mowy nie może być. Tiutiunnykowi, jak i przewodniczącemu trojaniwśkiego artelu, bliższy i bardziej zrozumiały jest Kuź, chociaż ten mimo wszystko złodziej, i „kradł” swoje”. I dalej bardzo ważna odpowiedź na ideologiczną bombastykę krytyka, odpowiedź, która, jak to mówią, stawia wszystko z głowy na nogi: „Problematyka „Wyru”, oczywiście, różniejsza od tej, o której pisze M. Łohwynenko, podkreślając walkę o wzmocnienie kołchozowego ustroju, o heroice Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, o kierowniczej roli komunistycznej partii. Ależ garnkiem mleka, które przynosił Parfen Hreczanyj do domu z fermy, nie wzmocnić kołchozowego ustroju, nie polepszyć życia kołchoźnika. Bohatera-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

w wirze wojny nie staliśmy się ani trojanowcami, ani Dorosz, ani Oksen: oni po prostu pozostali uczciwi we wszystkim do końca”. Ten kazus potwierdza filipiki jadowitego Zahrebelnego o tym, że przeważająca większość krytyków do niepoznania przeinacza treść dzieła artystycznego, pewnie siebie zabierając się do jego komentowania. Z podziwem dowiedziałem się, że przed wojną Hryhir Tiutiunnyk był podczas studiów na Uniwersytecie Charkowskim studentem Jurija Szewelowa. Tak jak Ołes Honczar. I jeśli Honczar był niemal ulubionym studentem, to Tiutiunnyk — nielubianym. Zagrzmiała wojna, minęły lata i oto Ju. Szewelow (Jurij Szerech) nagle z taką odrazą pisze w swoich wspomnieniach “Ja — mnie — mnie… (i wokół)”. Według jego słów, Tiutiunnyk szczególnie wyróżniał się w studenckiej grupie. I nie chodzi tu tylko o jego specyficzny wygląd. “Jedynym, ale bardzo wyraźnym wyjątkiem był Hryhir Tiutiunnyk, który później wszedł do literatury i nawet zasłynął swoją powieścią “Wir”. Był pełen, myślę, swoich wiejskich wrażeń i tych wierszy, które wtedy kształtowały się w jego świadomości, a językoznawcze mądrości jawnie były dla niego czymś zupełnie zbędnym, siłą narzuconym. Większość chłopaków w tamtych latach chodziła bez krawata, ale u Tiutiunnyka było to jakby demonstracją, jakby chciał pozostawać we wszystkim wiejskim chłopakiem, i mnie zawsze wydawało się, że od jego brzydkiej twarzy, z murzyńskimi wargami, złymi oczami i nieproporcjonalnie wysokim czołem pod bujną czupryną musiało pachnieć krowimi plackami. Taki sam zapach poczułem już całkiem później, kiedy zacząłem czytać jego “Wir” (nie mogłem go doczytać do końca). Bliżej jego życia osobistego nie znałem, ale wrażenie robił bardzo odludnego, przynajmniej w mieście — być może na wsi zachowywałby się inaczej. Konfliktów z nim nie miałem, ale nie lubiliśmy się nawzajem”. Cóż, w każdym osobniku jest coś znacznie większego od niego, co dyktuje postrzeganie innych i jego stosunek do nich. “O gustach się nie dyskutuje”. Psychoanalitycy wyjaśniają to wszystko traumami psychicznymi z dzieciństwa, których jednostka może nawet nie pamiętać, ale nic w życiu człowieka nie mija bez śladu. Ważną rolę odgrywają tu także wszelkie kompleksy, których niezdolny do samoobserwacji człowiek może w sobie nawet nie zauważać. Nie ostatnie znaczenie mają też biografia duchowa, priorytety intelektualne, wszystkie te standardy, na które człowiek świadomie lub podświadomie się orientuje. Są jeszcze takie czynniki, jak niestrudzone ambicje, nieodparta żądza zawsze i wszędzie górowania, a także wszelkie inne przyczyny niekompatybilności ludzi. Intelektualista Szewelow i zastraszony swoją wiejskością, biedny, półgłodny student Tiutiunnyk byli jak przedstawiciele różnych planet. Pamiętam, jakie zdziwienie wywołało przeczytanie o tarciach — czy wręcz antypatii — między Szerechem a Małaniukiem, Szerechem a Derżawinem, Szerechem a Orestem. Ludzie to tylko ludzie. A my naiwnie pragniemy od nich znacznie więcej. Przy okazji przywołam z pamięci imiona znanych czy nawet wybitnych pisarzy, którzy wcale nie budzili zachwytu u swoich współczesnych, nie będąc wzorcami moralnymi czy przyjemnymi w kontaktach z społeczeństwem. Powiedzmy, włóczęga i zabójca François Villon. Fantastyczny niechluj, samochwała i merkantylista Honoré de Balzac. Narkoman, samochwała i oszczerca Edgar Allan Poe. Próżny, karykaturalnie ekscentryczny snob Oscar Wilde. Albo wyobraźmy sobie fanatyczny okultyzm Arthura Conana Doyle’a i Williama Butlera Yeatsa oraz wszystko z tym związane, co komplikowało ich relacje z otoczeniem i tworzyło o nich swoistą opinię. W końcu proponuję temu czytelnikowi, który święcie jest przekonany, że pisarz w życiu to sama przyjemność, równa życzliwość i słodkawa łagodność, zapoznanie się z encyklopedią patografii “Szalone granice talentu” (W. AST. Astriel. Mosk., 2004). Czytając ją, gubisz wszystkie aluzje do sakralizacji tych, których brałeś niemal za niebian. Ciekawe, że głęboki i przenikliwy intelektualista Szerech wcale nie odgadł Hryhira Tiutiunnyka i nie “rozszyfrował” go. Za jego brzydotą i wyobcowaniem kryła się miękka i aż do naiwnej sentymentalności wrażliwa i dobra dusza. Wielu przed bliższym poznaniem go wydawało się: to twardy i przebojowy człowiek. Unikalny przypadek niespójności i ostrego kontrastu wyglądu zewnętrznego i konstytucji duszy. O jego wewnętrznej bezbronności i łatwej ranliwości mówili mi i Anatolij Dimarow, i Pawło Zahrebelny, i Wasyl Zemlak, i Roman Iwaniczuk, i Mykoła Petrenko, i Hryhir, i Jurij Badzio, i Wołodymyr Czernenko, i Ołena Fedotiwna. Ona jakoś z humorem wspominała, że Hryhir czasami delikatnie próbował ją — upartą i zawsze przekonaną o swojej racji — namówić, by postąpiła tak, jak on proponuje. Na co ona, śmiejąc się, odpowiadała: “Jak ojciec zdecydowali — tak po matczynemu będzie!” Tylko w swoich sprawach twórczych miękko bronił prawa do samodzielności. Właściwie i Dziuba z przyjemnym rozczarowaniem pisze, że kiedy poznali się w Irpieńskim Domu Pracy Twórczej, to aż nie mógł od razu uwierzyć: ten grubolicy mężczyzna o stanowczym podbródku okazał się tak łagodnego usposobienia i tak wielkiej skromności. I jeszcze poruszyły go oczy Tiutiunnyka. Smutne i pełne bólu. Oczy człowieka, który widział wiele smutku, śmierci i przeżył wielkie cierpienia… Z opowieści Ołeny Fedotiwny zapamiętałem taki szczegół. Kiedy brali ślub, Hryhir Mychajłowycz nagle jej powiedział: mianowicie, zostań przy swoim nazwisku, bo nasze jest tak gorzkie, że szczęścia nie przyniesie, nie trzeba ci być Ołeną Tiutiunnyk — miał on na myśli i to, że ojciec był represjonowany, i los całej rodziny oraz jego pokiereszowany, są skazani na nieszczęście i smutek. Ołena Fedotiwna wtedy zamilczała, że i jej matka była uznana za “wroga ludu” i odbyła więzienie. Wydaje się, że był surowym i nieustępliwym rygorystą. I miał do tego pełne prawo. Bo zapłacił za swoje imperatywy moralne swoim życiem. “Wir” zaświadczył: wreszcie Hryhir Tiutiunnyk odnalazł siebie. Teraz można się po nim spodziewać jeszcze więcej. Zdołał wyrwać się z panującej wtedy wielomówności i sentymentalnego ukwiecenia naszej prozy. Dziuba świadczy, że o tym wtedy rozmawiali w Irpieniu, kiedy Tiutiunnyk wyraźnie wyjaśniał mu swój wybór, podkreślał nieafiszowaną polemiczność swojego pisarstwa z ówczesną prze-liryzowaną i zapatetyzowaną prozą. Wasyl Zemlak podkreślił, że “Wir” jest pomyślany szeroko, rozpoczęty utalentowanie i może zakończony nie w pełni nie z jego winy — to prawdziwy wyczyn. Ukraińska proza z pojawieniem się „Wir” zyskał jeszcze jedną ozdobę – być może tę bezpośredniość, którą wniósł artysta. Nie manieryczną, nie pokazową, nie dopasowaną do ludowości, a szczerą, przemyślaną i bardzo naturalną dla jego gęstego, a jednocześnie swobodnego pisarstwa…” W literaturze, tak jak w życiu, szybko zmieniają się pogody i mody. Często wszystko, co nowe, pospiesznie ogłasza się nowatorskim, a wszystko, co wczorajsze, czym bez udawania się zachwycano, kategorycznie oskarża się o beznadziejną anachroniczność i zaśniedziałość. Każde pokolenie pośpiesznie zaczyna nową (nieskończoną w łańcuchu stuleci) przewartościowanie wartości. Wyznacza się nowych idoli, faworyzuje nowe estetyki i poetyki. Jeszcze niedawno kanonizowane jako klasyka utwory chowa się jak najdalej od ludzkich oczu w „magazynach” historii literatury. Czasami wspomina się o nich i ich autorach ironicznie lub pobłażliwie. W zależności od charakteru czy nastroju tego, kto wspomina. Żywi odsuwają umarłych, rozszerzając granice swojej życiowej przestrzeni. I nie ma na to rady. Myślę o losie „Wiru”. To, że po prawie sześćdziesięciu latach od pojawienia się „Wiru” szczególnie zdynamizowało się tempo prowadzenia prozy, widać nawet gołym okiem. Nawet najlepsze ówczesne nasze powieści dzisiaj sprawiają wrażenie literackich anachronizmów. I to nie tylko problem ukraińskiego piśmiennictwa. Powiedzmy, Anglicy już nie ruszą w daleką drogę dyliżansami, w których – aby skrócić czas – czytali powieści Waltera Scotta czy Charlesa Dickensa. O czymś podobnym piszą Francuzi, charakteryzując swoje relacje z klasyką. Moja przyjaciółka, Ukrainka urodzona we Francji, która zdobyła wykształcenie filologiczne na Sorbonie, ani trochę się nie wstydząc, przyznała: ona tak i nie zdołała pokonać słynnej epopei powieściowej „W poszukiwaniu straconego czasu” Marcela Prousta, którą, według jej słów, dzisiaj „czytają nawet nie wszyscy wysoko czołowi doktorzy”. Pejzażowe malarstwo, powolny, linearny rozwój wydarzeń, dialogi-dysputy, przeciągłe filozoficzne retarady zniknęły z twórczego arsenału współczesnych autorów. Można dyskutować o tym, czy z korzyścią, czy ze szkodą dla sztuki słowa – obecnie nie o to chodzi – po prostu stwierdzam fakt. Przed napisaniem tego wspomnienia przeczytałem „Wir”. Gdyby nie kwarantanna spowodowana koronawirusem, zapewne nie wygospodarowałbym na to tyle czasu. Ten niespieszny, soczysty opis obyczajów, z jaskrawym rozsypem szczegółów (tak i wyobraża się, że to kamera filmowa w rękach utalentowanego operatora w zbliżeniu rejestruje wiejskie realia), naprawdę oczarowuje emocjonalną wyrazistością i artystyczną plastyką. Trochę później po pojawieniu się „Wiru” w tym będzie rywalizował z Tiutiunnykiem impresjonista Jewhen Hucało. Pozwolę sobie tutaj na całkiem sporą cytatę. „Wieś Trojanówka gnieździ się w dolinie. Na północ od niej Bejewa góra, pokryta lasem, na południe – zatkana oparami równina, po której wije się połtawski szlak. Po obu stronach szlaku tu i tam marzą w stepie chutory, majaczą na dalekich horyzontach jak zielone wyspy na niebieskim morzu. W centrum wsi płynie rzeczka z dziwną, zapewne tatarską nazwą – Taszań. Wiosną ona pęka, i wtedy wieśniacy biją łomami lód, żeby nie zniosło starego mosteczka; latem wysycha tak, że w niektórych miejscach przechodzą ją w bród kury na sąsiedni chutor Załużże i nawet tam niosą się, co jest dotąd główną przyczyną kłótni między trojanowskimi a załużżańskimi kobietami. Kłócić się kobietom bardzo wygodnie: wyjdą jedna naprzeciw drugiej, staną na różnych brzegach i, ładnie złożywszy ręce na piersiach, zaczynają: „Czemu to ty, Motro, moją kurę na Załużżu przywiązujesz? Czyżby ona twoja, czy co?” – „Niech cię kolcami do ziemi przywiąże! Może ptak wody napić się przyszedł i przeleciał na tę stronę, to teraz ja już winna?” – „A żeby cię krew gorąca wypiła, kłamczucho krzywoszyja! Co ty jeszcze się wykręcasz, że ty mojej kury nie przywiązywałaś, jak moja kropkowana przywlokła na łapce skrawek twojej spódnicznej falbany?” – i poszło, i poszło, że i do wieczora nie wysłuchasz. Nad rzeczką było bardzo donośnie, przez to wszyscy słyszeli i o każdej takiej kłótni wiedzieli na obu brzegach…” Oglądając ten pejzaż z ludźmi, nie możesz nie wspomnieć aury jaskrawych płócien Opanasa Slastiona, Serhija Wasylkiwskiego, Mykoły Pymonenki, którzy z taką emocjonalną wyrazistością przedstawili nurt życia naszego człowieka wśród naszej przyrody, pod naszymi niebami. U wszystkich nich – odczuwalne jest, można by rzec, ich genetyczne pokrewieństwo ze wszystkim przedstawianym. Jak i u Hryhorija Tiutiunnyka, który, najwyraźniej, czuł się w obowiązku mówić o tych i w imieniu tych ludzi. Taka myśl pisarza brzmi we wspomnianych wspomnieniach Hryhora. Ale wracam do Oleny Fedotiwny. Wiem, że miała skomplikowane relacje z chłopcem, którego Tiutiunnykowie adoptowali. Ktoś nawet mówił mi, że to przez niego opuściła Lwów i wyjechała do Czornobaju. Nie wiem, czy to prawda, a zapytać o to już nie ma kogo. Zresztą to już zupełnie inna rozmowa. Kiedy się poznaliśmy, ona jeszcze była krzepka i radosna, ale po dziesięciu latach cała jej energia przygasła. Czas nieubłagany dla nikogo. …Olena Fedotiwna długo chorowała. Najpierw zaczęły odmawiać posłuszeństwa nogi. Nie miały już siły nosić ciężaru jej nadmiernie roztytego ciała. Zaczęły się problemy z sercem. Jeszcze raz potwierdziło się: starość niezwykle rzadko bywa bez chorób. Przeniosła się do rejonowego domu dla osób starszych. Nie chciała być ciężarem dla rodziny brata. A potem jej zabrakło. Wiem, że pochowali Olenę Czernenko na miejskim cmentarzu w Czornobaju. Tam się urodziła. Tam i znalazła swoje ostatnie schronienie. Niedawno na Facebooku odezwała się do mnie jej siostrzenica Wiktorija. Mówiła z pietyzmem o ciotce. I miło mi było to słyszeć. Bo często – zwłaszcza w prowincji – krewni, ludzie przyziemni, pobłażliwie lub wręcz niszcząco ironicznie odnoszą się do tych, którzy żyją zupełnie innymi zainteresowaniami. A niektórzy jeszcze potępiają: mówiąc, oderwała się od nas, bo bardzo wykształcona się stała. Słuchając Wiktorii, niespodziewanie – i to było zupełnie niezwiązane z tokiem naszej rozmowy – pomyślałem: a jednak obu braciom poszczęściło się z Oleną Fedotiwną. Ona jak mogła – pomagała im być sobą. Była tym cennym wsparciem w ich życiu, którego znaczenie trudno przecenić w losach twórczych ludzi. Olena Fedotiwna odgadła talenty obu. Z bliska to przychodzi trudniej niż z daleka. Jest o tym niemało mądrych sentencji. Wdowa po Hryhoriju Tiutiunnyku umiała widzieć i czuć. I to – także talent. Hryhorij Tiutiunnyk (z prawej) z wnukiem Lwa Tołstoja w muzeum w Jasnej Polanie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Taras Szewczenko o obrazie Aleksandra Iwanowa „Objawienie Chrystusa ludowi”

Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija” (luty 1860 r.): „Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednakże nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Tym razem Wołodymyr Melnyczenko odkrywa mało znany temat stosunku Tarasa Szewczenki do stworzenia i prezentacji słynnego obrazu Aleksandra Iwanowa „Objawienie Chrystusa ludowi”. Pokazano rozbieżność Szewczenki z Mykołą Gogolem w jego ocenie. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Przeważająca część kluczowych informacji na temat zasygnalizowany w tytule artykułu zawarta jest w zapisie Szewczenki w Dzienniku z 27 lipca 1857 r. Zatem czytamy: „Dzisiaj przy obiedzie Iraklij Aleksandrowicz1 przekazał mi ważną nowinę artystyczną, wyczytaną przez niego w „Russkom inwalidzie”2. Nowina ta jest dla mnie interesująca przez swoją nienowość. „Inwalid” donosi, że wreszcie kolosalny cud malarstwa, obraz Iwanowa „Jan Chrzciciel”, jest ukończony! I został przedstawiony rzymskiej publiczności podczas pobytu w Rzymie cesarzowej-wdowy Aleksandry Fiodorowny3. I według słów samego artysty, w gazecie powiedziano skromnie4, wywołał furorę, której on się nie spodziewał. Daj Boże naszemu cielęciu wilka zjeść. Ale mnie jakoś strasznie za autora „Marii Magdaleny”5. Dwudziestoletni trud6 – czy zachował soczystość i świeżość życia, czy nie zwiędł on jak południowy, luksusowy kwiat od długiego i niepotrzebnego podlewania? Czy nie spleśniał on jak chmielne piwo od długiego fermentowania? Boże uchowaj każdego artystę od takiej smutnej i spóźnionej lekcji. Jeszcze będąc w Akademii, wiele słyszałem o tym kolosalnym, wtedy już prawie ukończonym trudzie. Artyści niepewnie mówili o nim. Amatorzy zdecydowanie zachwycali się, w tym także nieodżałowany Gogol. Karl Pawłowicz Briułłow nigdy ani słowa nie mówił o obrazie Iwanowa, samego zaś Iwanowa żartobliwie nazywał Niemcem, to znaczy ślęczącym nad drobiazgami. A ślęczenie, według słów wielkiego Briułłowa, to pewna oznaka beztalencia, z czym nie mogę się zgodzić w odniesieniu do Iwanowa, patrząc na jego „Marię Magdalenę””. W ten sposób Szewczenko dość szczegółowo, jak na zapis w dzienniku, zanotował głośną nowinę, która dla niego była „interesująca przez swoją nienowość”. Bo jeszcze ucząc się w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (1838—1845), wiedział, że akademik A. A. Iwanow, który przebywał we Włoszech jako stypendysta Towarzystwa Zachęty Artystów i od 1831 r. mieszkał w Rzymie, długi czas pracował nad obrazem poświęconym ukazaniu się Mesjasza ludowi. Właściwie było to wiadome wszystkim, którzy interesowali się malarstwem. I Szewczenko był dokładny w utrwaleniu pojawienia się obrazu w pracowni artysty, wszak wykonawszy pierwsze szkice w 1833 r., A. A. Iwanow już w 1837 r. przeniósł kompozycję na płótno, a w następnym roku podmalował i wykończył terdesieną (ciemnożółtą farbą). Do 1845 r. obraz był faktycznie ukończony, z wyjątkiem niektórych szlifów. Wystarczy przypomnieć, że znany list M. W. Gogola do M. W. Wielhorskiego „Historyczny malarz Iwanow”, w którym błyskotliwie opisany jest obraz A. A. Iwanowa, datowany jest na 1846 r. Ale tylko sam autor może postawić ostateczną kropkę czy nanieść ostatni pociągnięcie pędzla w dziele... Taras Hryhorowycz wcale nie zaprzeczał oczywistości, on jedynie martwił się i wątpił, nawet obawiał się, czy obraz A. A. Iwanowa zachował artystyczną soczystość, świeżość i, co najważniejsze, życiową przekonującość, czy nie zwiędł piękny południowy kwiat od nadmiernego podlewania potem artysty. Nawet piwo może przefermentować i skwaśnieć. Szewczenko nie mógł nie wspomnieć swojego wielkiego nauczyciela K. P. Briułłowa, który nie darzył sympatią A. A. Iwanowa7, żartobliwie nazywając go Niemcem, czyli zbyt pedantycznym, skrupulatnym, punktualnym, jednym słowem, ślęczącym nad drobiazgami8. Oczywista reminiscencja oceny K. P. Briułłowa spotykana jest jeszcze w powieści Szewczenki „Artysta” (1856), gdzie mowa o liście W. I. Szternberga z Rzymu: „Pisze, że... widział on wielki sobór artystów, w tym i Iwanowa, autora przyszłego obrazu „Jan Przedciecza naucza na pustyni”9. Rosyjscy artyści podśmiewają się ukradkiem z niego... A Niemcy w ogóle są w zachwycie nad Iwanowem”. Wszakże Szewczenko i po wielu latach nie zamierzał zgadzać się z K. P. Briułłowem, a miał osobisty pogląd na płótna A. A. Iwanowa, niezależny od jego punktu widzenia: „Szewczenko nie podzielał opinii swojego nauczyciela o „beztalenciu” Iwanowa” (O. P. Nowicki). Taras Hryhorowycz już dwie dekady trzymał w pamięci piękny obraz „Ukazanie się Chrystusa Marii Magdalenie”, za który, nawiasem mówiąc, młody artysta otrzymał tytuł akademika: „Jakże byłbym rad, gdyby obraz Iwanowa zdementował moje uprzedzenie. Do kolekcji moich przyszłych rycin a la aquatinta10 dodałaby się jeszcze jedna wspaniała rycina”11. Chodziło o to, że Szewczenko postanowił po zesłaniu zająć się grawerowaniem i chciałby zwrócić się ku ukończonemu dziełu A. A. Iwanowa. Jednakże, zapisawszy zacytowany tekst, zesłaniec znów powątpiewał. Przypomniał sobie, że przeczytał w „Russkom inwalidzie” o obrazie znajomego ze studiów w akademii artysty F. A. Mollera „Apostoł Jan Teolog naucza na wyspie Patmos podczas święta Bachusa”, który wystawiano w Petersburgu, i zakończył swój zapis w Dzienniku 27 lipca w otwartym zakłopotaniu: „Nie wiem, dlaczego mam korzystniejsze pojęcie o obrazie Mollera niż o wieloletnim dziele Iwanowa”. Wszystkie te wątpliwości i wahania Szewczenki uważam nie za codzienne, przelotne, a twórcze, ważne, bo zesłaniec już żył przyszłą wolnością — po sześciu dniach, 2 sierpnia 1857 r., opuścił Twierdzę Nowopietrowską. Stąd i myśl jego o stworzeniu ryciny według dzieła A. A. Iwanowa. Czy się uda? A czy warto?.. Ogólna tonacja zapisu w dzienniku jest mimo wszystko niepokojąco-sceptyczna, nawet czasem drwiąca wobec A. A. Iwanowa. Przypomnijmy mimochodem rzucone przysłowie: „Daj Boże naszemu cielęciu wilka zjeść”. Tak w ludzie żartobliwie mówi się o czymkolwiek nieosiągalnym, niemożliwym do zrealizowania przez kogokolwiek. Tym bardziej, że Szewczenko mądrze przewidział ówczesne postrzeganie płótna A. A. Iwanowa wśród wielu artystów i w społeczeństwie. Powiedzmy, rok później, latem 1858 r., kiedy Szewczenko, jak i A. A. Iwanow z jego płótnem, byli już w Petersburgu, czasopismo artystyczne „Illyustracyja” pisało: „Obraz ten ma mało niedoskonałości, ale wszystkie one zlewają się w jedną główną wadę. Ta wada obrazu polega na tym, że pisano go 20 lat. Jest piękny, jednak jak wspomnisz, że Iwanow pisał go 20 lat, robi się żal...”. Nie zapomnijmy też o tym, że w Akademii Sztuk Pięknych artysta miał nieżyczliwych. M. W. Gogol pisał nawet jeszcze w 1846 r. z Włoch: „Tutaj dotarły niedorzeczne plotki, jakoby artyści i wszyscy profesorowie naszej Akademii Sztuk Pięknych, bojąc się, aby obraz Iwanowa nie zabił sobą wszystkiego, co było dotąd stworzone przez naszą sztukę, z zazdrości starają się o to, by nie dano mu środków na ukończenie”. Z drugiej strony, można zrozumieć, że artysta, który dziesięcioleciami „ślęczy”, czyli w potocznym odbiorze pracuje powoli, niespiesznie i zapewne źle, wywołuje nieufność i potępienie u profesjonalistów i przeciętnych koneserów. Lecz przyznajmy też, że obecnie mało kto wspomina czy nawet wie, ile lat pracował naprawdę utalentowany artysta A. A. Iwanow nad naprawdę pięknym obrazem. Sam wiele razy całkowicie zapominałem o tym, stojąc przed unikalnym płótnem w Galerii Trietiakowskiej... Więc i Szewczenko nie we wszystkim miał jednoznaczną rację... “Gdybym tylko był rad, gdyby obraz Iwanowa obalił moje uprzedzenie”. Ale ostatecznie wyszło tak, że poznawszy słynny obraz po powrocie do Petersburga, Taras Hryhorowycz nie zmienił swojego sceptycznego stosunku do niego. W tej kwestii we wspomnieniach przyjaciela Szewczenki z końca lat 50. XIX wieku, M. D. Nowickiego, znajduje się ciekawy i bardzo ważny, lecz przez niewielu zauważony szczegół: “Wodził mnie on także po salach akademickich, mówiąc o sztuce i długo zatrzymując się przy różnych mniej lub bardziej znanych obrazach, a zwłaszcza przy słynnym obrazie Iwanowa “Objawienie Chrystusa ludowi” oraz briułłowskim “Oblężeniu Pskowa”. Pierwszy zachwycał go swoimi detalami, a zwłaszcza poszczególnymi postaciami, ale ogólnie był z niego niezadowolony: “Strasznie wymówić — mówił — a w całości… no, prawdziwy gobelin!”. Zatem malarz Szewczenko nie ukrywał swojego zachwytu niektórymi detalami płótna A. A. Iwanowa, zwłaszcza poszczególnymi postaciami. Być może podziwiał figurę niewolnika, którego twarz promieniowała zamętem, zagubieniem i nieufnością, a jednocześnie nadzieją, radością, zachwytem, nawet ekstazą... Prawdopodobnie uważnie przyglądał się Janowi Chrzcicielowi, który uosabiał uduchowienie pojawieniem się Mesjasza... W każdym razie lepiej niż M. W. Gogol nie da się tego ująć: “Najbardziej widoczny jest Jan Chrzciciel… Wszystko, wykonując swoje różne cielesne ruchy, kieruje się wewnętrznym uchem ku słowom proroka, jakby chwytając z ust jego każde słowo i wyrażając na różnych twarzach swoich różne uczucia: na jednych — już pełna wiara; na innych — jeszcze zwątpienie; trzeci już się wahają; czwarci pochylili głowy w skrusze i pokucie; są i tacy, na których widać jeszcze korę i niewrażliwość serca”. Zapewne Szewczenko uważnie przyjrzał się majestatycznej postaci Jezusa Chrystusa, u niego jedynego twarz nie została wypisana psychologicznie skrupulatnie... U M. W. Gogola: “A On, w niebieskim spokoju i cudownym oddaleniu, cichym i twardym krokiem już zbliża się do ludzi”. Ogólnie malarz A. A. Iwanow akcentował uwagę nie na ciałach ludzkich, a na twarzach, które wyrażały żywe i głębokie ludzkie przeżycia, emocje, co bez wątpienia było odejściem od akademickiej maniery malarstwa... Znowu przypomnę M. W. Gogola, który powiedział o A. A. Iwanowie: “Artysta może przedstawić tylko to, co poczuł i o czym w głowie powstała już pełna idea; inaczej obraz będzie martwy, akademicki obraz”. Taras Hryhorowycz najwyraźniej nie mógł nie odnotować dla siebie, że mistrz wypisał każdą twarz, każdą emocję, pokazując różnorodne, psychologicznie umotywowane reagowanie różnych ludzi w historycznym momencie objawienia Chrystusa... Rzeczywiście, malarz bardzo chciał, aby widz przed jego obrazem poczuł niebieski majestat unikalnej chwili... Uważa się, że w opowiadaniu “Portret” M. W. Gogol pisał właśnie o obrazie A. A. Iwanowa: “Cały obraz był chwilą, ale tą chwilą, do której całe życie ludzkie jest jednym przygotowaniem”. Malarz poświęcił całe życie, aby ewolucyjnie zmienić malarstwo, tworząc grandiozną symfonię koloru, w tym nawet impresjonistycznego, nowych emocji i sensów. Już stało się podręcznikowym twierdzenie, że on “wyprzedził swój czas”... Ale Szewczenko ostatecznie w całości widział przed sobą płótno bardzo podobne do… gobelinu, czyli malowniczego dywanu z utkanym obrazem, obliczonym na zewnętrzny efekt. I Szewczenko oczywiście miał prawo do swojego widzenia i postrzegania dzieła! Co więcej, bez jego spojrzenia — życzliwego, a jednocześnie ironicznego, krytycznego — nie byłoby możliwości w pełni wydobyć obecnie prawdziwą wartość dzieła A. A. Iwanowa. Istnieje wersja o tym, że niepochlebna ocena obrazu przez poetę powstała pod wpływem K. P. Briułłowa, który uprzedzony był do twórczej maniery A. A. Iwanowa. Ale my już wiemy z Dziennika Szewczenki, że ten “nigdy ani słowa nie mówił o obrazie Iwanowa”, a co najważniejsze, Taras Hryhorowycz wyraźnie nie zgodził się z oceną K. P. Briułłowa całej twórczości malarza. I mimo wszystko, mimo wszystko... Moim zdaniem w ocenie obrazu A. A. Iwanowa, który odszedł od kanonów artystycznego akademizmu, ujawnił się właśnie Szewczenko-artysta, uformowany pod wpływem systemu akademizmu i stylu klasycyzmu. Przypomnę o mało znanym fakcie. A. A. Iwanow przybył do Petersburga 20 maja 1858 r., a już 24 maja otrzymał oficjalny list z podpisem ministra dworu cesarskiego W. F. Adlerberga: “Jego Cesarska Mość Najwyżej rozkazać raczył — przywieziony przez was z Rzymu obraz waszej pracy wystawić w Pałacu Zimowym w jednej z sal według waszego wyboru, i po obejrzeniu tego obrazu przez Jego Wysokość, dopuścić publiczność do oglądania go… Proszę, dostarczywszy wspomniany obraz do Pałacu Zimowego, wybrać miejsce dla jego ustawienia”. Wielka księżna Maria Nikołajewna — prezydent Akademii Sztuk Pięknych w latach 1852—1876 — wyznaczyła malarzowi czas, “aby zobaczyć obraz”, wystawiony w Białej Sali Pałacu Zimowego. Sam A. A. Iwanow odwiedził rzeźbiarza M. S. Pimenowa, “aby zaprosić go — to naprawdę najbardziej utalentowany człowiek, który w Akademii teraz się znajduje”. Nawiasem mówiąc, Szewczenko także wysoko cenił go, nazywał “bardzo godnym artystą”. I wreszcie 28 maja 1858 r. A. A. Iwanow przypadkowo spotkał się i poznał z Szewczenką. Zapisał o tym 30 maja: “Przedwczoraj wieczorem o godzinie 6 wziąłem karetę, aby przywieźć hrabiego Tołstoja, wiceprezydenta do pałacu (Zimowego. — W. M.); u niego znajdowali się i Pimenow, i Szewczenko — pojechaliśmy wszyscy razem...”. Jeśli wziąć pod uwagę, że wystawa obrazu “Objawienie Chrystusa ludowi” oraz wszystkich samodzielnych szkiców i etiud do niego została oficjalnie otwarta 10 czerwca 1858 r., to Szewczenko po raz pierwszy zobaczył płótno dwa tygodnie wcześniej razem ze szczególnie honorowym gościem, wiceprezydentem Akademii Sztuk Pięknych F. P. Tołstojem, w obecności wzruszonego malarza. Bez wątpienia Taras Hryhorowycz bywał na wystawie także po jej otwarciu w Akademii Sztuk Pięknych... Wrażenia z obrazu Szewczenko wyłożył w liście do S. T. Aksakowa z 15 lipca 1858 r.: “W Akademii wystawiony jest teraz obraz Iwanowa, o którym było wiele i pisane, i mówione, i narobiła sikorka szumu, a morza nie zapaliła. Wiotkie, suche dzieło. Powtórzył się Overbeck w najbardziej nieatrakcyjnym wyglądzie”. Nieprzypadkowo do dziś uważa się, że właśnie Szewczenko najsilniej wyraził niechęć do dzieła przez “postępową część społeczeństwa”. Rzeczywiście, brzmi to zabójczo: “Narobiła sikorka szumu, a morza nie zapaliła”. W każdym razie Taras Hryhorowycz wyrażał swoją opinię w Dzienniku i prywatnym liście, a

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

artyście przychodziło wysłuchiwać i czytać cierpką publiczną krytykę... Jeśli chodzi o niemieckiego malarza Overbecka Johanna Friedricha (1789—1869), to był on głową szkoły malarskiej romantyków, tak zwanych „nazarejczyków”, którzy uciekali się do idealizacji średniowiecznej sztuki, odcinając się od realnej rzeczywistości i problemów społecznych. Wszakże jeszcze znany rosyjski krytyk, historyk sztuki W. W. Stasow (1824—1906) podkreślił: „U nas wszyscy są przekonani, że ślepo podporządkował się Overbeckowi i innym niemieckim religijnym malarzom lat 40. Ale to całkowicie nieprawda. Odczuwał ich talent... przyjmował od nich to, co uznawał za dobre, ale nigdy niewolniczo nie szedł w ich ślady...”. Zdaniem współczesnych szewczenkoznawców, „zestawienie z nim (Overbeckiem. — W. M.) A. A. Iwanowa jest bezpodstawne: w rzeczywistości twórczość A. A. Iwanowa, polemicznie skierowana przeciwko zasadom estetycznym i praktyce twórczej F. Overbecka, była przesiąknięta głębokimi i niepokojącymi społecznie znaczącymi przemyśleniami, wolnościowymi dążeniami, humanistyczną treścią (co odnotowywała już ówczesna krytyka w osobach A. Hercena i M. Czernyszewskiego) i stanowiła ważny etap w rozwoju rosyjskiej sztuki na drodze do realizmu”. Czytelnik, oczywiście, zwrócił uwagę, że swój list do S. T. Aksakowa Taras Hryhorowycz napisał niedługo — po 12 dniach — po śmierci A. A. Iwanowa: „Szkoda, że to przydarzyło się Iwanowowi, a nie jakiemuś Niemcowi, Niemcowi by to pasowało. Biedny autor nie wytrzymał wyroku towarzyszy, umarł, pokój jego pracowitej duszy”. A w akademickim komentarzu do tych słów czytamy: „Główną przyczyną przedwczesnej śmierci A. A. Iwanowa było niezrozumienie jego twórczości przez wielu współczesnych, powściągliwy stosunek do niego kierownictwa Akademii Sztuk Pięknych oraz oficjalnej krytyki, którzy nie mogli wybaczyć artyście odstępstwa od akademickich norm”. Nie ma wątpliwości, że wszystko to było skrajnie ciężkim tłem i nerwowym wstrząsem ostatnich tygodni życia A. A. Iwanowa. W szczególności, już wspomniany W. W. Stasow szczególnie mocno podkreślił, że w Rosji artystę „zamęczyła i położyła do grobu opinia publiczna”. Jednakże zmarł A. A. Iwanow, jak wiadomo, na cholerę, o czym pisano od czasu jego śmierci, a potem, w szewczenkoznawczym kontekście, odnotował A. P. Nowycki w jefremowskim wydaniu Dziennika poety i komentarzach do niego (1927 r.). Jeśli chodzi o „jakiegoś Niemca”, to być może Szewczenko podświadomie miał na myśli, że właśnie wspomnianemu przez niego niemieckiemu malarzowi J.-F. Overbeckowi mijał 80. rok życia, a A. A. Iwanow miał zaledwie 52 lata. „Zachwycony list Gogola nic nie powiedział artyście...” Zatem Szewczenko zaliczył M. W. Gogola do grona „amatorów”, czyli nieprofesjonalistów, miłośników w dziedzinie malarstwa. Wszakże w danym przypadku w rzeczywistości M. W. Gogol przez wiele lat duchowo towarzyszył tworzeniu przez A. A. Iwanowa obrazu „Objawienie Chrystusa ludowi”, w szczególności dając artyście trafne i głębokie rady. Powiedzmy, jeszcze w marcu 1844 r. M. W. Gogol pisał do A. A. Iwanowa: „Uwierz, że dopóki nie opanuje cię złość, a może nawet całkowita rozpacz na myśl, że obraz nie będzie skończony, dopóty on nie będzie skończony”. Gogoloznawcy przypuszczają, że właśnie z tym listem związany jest zapis, dokonany przez A. A. Iwanowa w brudnopisie latem 1844 r.: „Wspominam ostatni list Gogola i silę się, by stanąć na nowym, wskazanym mi przez niego stopniu”. Pamiętamy, że w następnym roku obraz był przez artystę faktycznie ukończony, przynajmniej tak wtedy sądzono... Ale przypomnę, że i po ponad dekadzie — w 1858 r. — A. A. Iwanow przedstawił w Petersburgu niedługo przed śmiercią swój ogromny obraz (540 na 750 cm), tak i nieukończony ostatecznie — już zawodził go wzrok. Powiedzmy, podręcznikowo wiadomo, że na biodrach starca po lewej stronie znajduje się tkanina szarego koloru, a w wodzie odbity jest kolor czerwony... M. W. Gogol jakby prorokował nieuchronną nieukończoność obrazu, który stał się sensem życia artysty. Dopiero wtedy, gdy Mistrz odszedł na tamten świat, jego niezwykłe płótno zaczęło samodzielne, sławne życie... Na pierwszym planie obrazu, najbliżej Chrystusa, przedstawiony jest grzesznik, który się kaja, dla niego A. A. Iwanow wykonał kilka szkiców z figury i twarzy Mikołaja Wasiljewicza... Wszakże Szewczenko w zapisie dziennikowym z 27 lipca 1857 r. skonstatował po swojemu: „Zachwycony list Gogola nic nie powiedział artyście, ani nawet doświadczonemu znawcy, o tym dziele”. Chodziło o już wspomniany list M. W. Gogola „Malarz historyczny Iwanow”, opublikowany w książce „Wybrane miejsca z korespondencji z przyjaciółmi” (wydanej w Petersburgu na początku 1847 r.). Już 24 października tego samego roku Szewczenko pisał do W. M. Riepninej z Twierdzy Orskiej: „Oto już ponad pół roku nie mam żadnego pojęcia o naszej biednej nowej literaturze, i prosiłbym panią, dobra Barbaro Nikołajewno, jeżeli dostanie pani ostatnie dzieło Gogola „Listy do przyjaciół”, to przyślijcie mi, zrobicie dobry uczynek...”. W styczniu 1848 r. W. M. Riepnina odpowiedziała z Jahotyna, że przyśle książkę, a 19 marca zwracała się do poety: „Wybaczcie mi, dobry Tarasie Hryhorowyczu, że tak długo zwlekałam z przysłaniem książki „Wybrane miejsca”; wreszcie, wysyłam je...”. Szewczenko nigdy publicznie nie występował przeciwko „Wybranym miejscom z korespondencji z przyjaciółmi”. Wszystkie późniejsze (po otrzymaniu przysłanej przez W. M. Riepninę książki w 1848 r.) wzmianki Szewczenki o M. W. Gogolu miały zachwycony, pozytywny charakter, dotyczyły samej istoty twórczości genialnego pisarza. Zacytowane wyżej wersy z Dziennika stały się wyjątkiem, wszak Szewczenko w całości krytycznie przyjął list Gogola... Pozwolę sobie nie zgodzić się z oceną poety, bo w rzeczywistości list do M. W. Wielhorskiego nie tylko duchowo wsparł A. A. Iwanowa, ale też bardzo wiele powiedział i obecnie mówi, zarówno znawcom, jak i przeciętnym „amatorom”, koneserom wybitnego dzieła A. A. Iwanowa „Objawienie Chrystusa ludowi”. W nim Mikołaj Wasiljewicz przede wszystkim prosił o pomoc finansową dla artysty: „Uporządkujcież tę sprawę; inaczej — grzech będzie na waszej własnej duszy. Z mojej duszy już go zdjąłem tym właśnie listem; teraz zawisł na was. Zróbcie tak, aby nie tylko wydano Iwanowowi to nędzne utrzymanie, o które prosi, ale jeszcze oprócz tego jednorazową nagrodę, właśnie za to, że pracował długo nad swoim obrazem i nie chciał w tym czasie nic pracować postronnego, jakkolwiek zmuszali go inni ludzie i jakkolwiek zmuszała go własna potrzeba. Nie skąpcie! Pieniądze wszystkie się wynagrodzą”. Lecz w naszym kontekście najważniejsze polega na tym, że M. W. Gogol dokonał lapidarnego, ale niedoścignionego opisu obrazu, określił jego duchowe sensy i przepowiedział historyczny sukces. Mikołaj Wasiljewicz szczególnie podkreślił, przynajmniej dla historii, to, że znamienną chwilą i artystycznym celem obrazu A. A. Iwanowa jest przedstawienie niezgłębionego zwrócenia się poszczególnego człowieka i całej ludzkości ku Chrystusowi: „Iwanow zrobił wszystko, co inny artysta uznałby za wystarczające do ukończenia obrazu. Cała materialna część, wszystko, co odnosi się do mądrego i surowego rozmieszczenia... A. Iwanow. Objawienie Chrystusa ludowi. 1837—1857 r.” grupy na obrazie, wykonane jest w sposób doskonały… Ale jak przedstawić to, czego artysta jeszcze nie znalazł wzorca? Gdzie mógł znaleźć wzorzec, aby przedstawić to, co najważniejsze, stanowiące zadanie całego obrazu — przedstawić w postaciach cały przebieg ludzkiego zwrócenia się ku Chrystusowi? Skąd mógł go wziąć? Z głowy? Stworzyć wyobraźnią? Pojąć myślą? Nie, to bzdury! Zimna jest do tego myśl i nędzna wyobraźnia… Nie, dopóki w samym artyście nie dokonało się prawdziwe zwrócenie ku Chrystusowi, nie przedstawi on tego na płótnie. Iwanow błagał Boga o zesłanie mu tak pełnego zwrócenia, wylewał łzy w ciszy, prosząc Go o siły do wykonania przez Niego samego natchnionej myśli, a w tym czasie wyrzucano mu powolność i przynaglano go!” Moim zdaniem, jedynie M. W. Gogol próbował naprawdę głęboko, subtelnie i z wyczuciem pojąć prawdziwą przyczynę długotrwałej pracy A. A. Iwanowa. Jest to coś, co zawiera się w liście Gogola, niezależnie od jego odbioru przez Szewczenkę. Oddzielna część listu w obronie i wsparciu A. A. Iwanowa poświęcona jest opowieści pisarza o przeżytym także przez niego przejściowym stanie duszy, kiedy to, z woli Bożej, zachodzi wewnętrzne duchowe „przetworzenie” w człowieku i wtedy trzeba zwracać się jedynie do samego Boga, a nie do nikogo innego. Lecz, jak przyznawał M. W. Gogol, w ciężkim czasie, gdy ryzykował śmierć nie tylko od cierpień duszy i choroby, ale także od głodu, uratował go car: „Ocalony zostałem przez monarchę. Niespodziewanie przyszła do mnie od niego pomoc… Ta pomoc mnie nagle podniosła. Było mi przyjemnie w tej chwili być zobowiązanym jemu, a nie komukolwiek innemu”. Chodziło, oczywiście, o pomoc finansową, a nie duchową... Wydaje mi się, że nawet ten jeden wątek o znienawidzonym przez Szewczenkę Mikołaju I mógł zepsuć jego wrażenie z całego listu M. W. Gogola. Wprawdzie to tylko przypuszczenie. Za to dokładnie wiadomo, że już znacznie później, po zapoznaniu się w 1848 r. z listem Gogola w książce przysłanej przez W. M. Riepninę, Szewczenko z zachwytem pisał do niej o M. W. Gogolu 7 marca 1850 r.: „Przed Gogolem należy chylić czoła jak przed człowiekiem obdarzonym najgłębszym umysłem i najczulszą miłością do ludzi!”; „Gogol — prawdziwy znawca serca ludzkiego! Najmądrzejszy filozof! i najwybitniejszy poeta musi chylić czoła przed nim jak przed miłośnikiem ludzi! Nigdy nie przestanę żałować, że nie udało mi się poznać osobiście Gogola”. Zresztą i w Dzienniku, który jest źródłem niniejszych naszych badań, Szewczenko niezmiennie okazywał szacunek dla M. W. Gogola. Powiedzmy, 5 września 1857 r. szczerze wykrzyknął: „O Gogolu, nasz nieśmiertelny Gogolu!” Ale wtedy, 27 lipca 1857 r. z przekonaniem zanotował, że „zachwycony list Gogola nic nie powiedział artyście...” Rzadkie, niedopowiedziane przez Szewczenkę, jego twierdzenie. Wprawdzie absolutnie bezsporne, jako jego własne przekonanie... ——————————— 1 Uskow Iraklij Aleksandrowicz (1810—1882) — komendant umocnienia Nowopietrowskiego w 1853 r. Na zesłaniu stał się przyjacielem i opiekunem Szewczenki. 2 „Russkij inwalid” — rosyjska gazeta codzienna, publikująca głównie doniesienia z frontów, oficjalne rozporządzenia itd. Na zesłaniu była dla Szewczenki dostępnym czasopismem. 3 Aleksandra Fiodorowna (1798—1860) — rosyjska cesarzowa, żona Mikołaja I, matka Aleksandra II. Bezlitośnie wyśmiana przez Szewczenkę w poemacie „Sen” (1844). Odwiedziła pracownię A. A. Iwanowa w marcu 1857 r. 4 Ciekawostką jest, że te słowa zapisano później na marginesach Dziennika i dodano do tekstu za pomocą takiego znaku: X. 5 Chodziło o obraz A. A. Iwanowa „Ukazanie się Chrystusa Marii Magdalenie” (1835). 6 Jeśli wziąć pod uwagę, że fabułę obrazu A. A. Iwanow obmyślił w 1832 r., jego wcielenie w płótno trwało przez prawie ćwierć wieku. 7 A. P. Nowicki lapidarnie odnotował wyraźnie nieprzyjazne stosunki, „które ułożyły się między dwoma wybitnymi artystami swoich czasów”. 8 U znajomego Szewczenki W. I. Dala: „Kropat’ — pracować... kiepsko, nie umiejąc, byle jak...” Nawiasem mówiąc, u W. I. Dala, jak i w innych słownikach, „kropun” nie występuje — to poetycki neologizm, który jest synonimem „kropatiela”. Czyli partacza, pisarczyka, wierszopisa. 9 Jedna z poprzednich nazw obrazu „Ukazanie się Chrystusa ludowi”. 10 Akwatinta — metoda grawerowania, polegająca na wytrawianiu kwasem powierzchni metalowej płytki z napylonym pyłem asfaltowym lub kalafoniowym oraz z obrazem, który nanosi się kwasoodpornym lakierem. 11 Szewczenkę nie mógł nie zainteresować przedstawiony na obrazie A. A. Iwanowa biblijny wątek o pierwszym pojawieniu się Chrystusa w ludzie. 12 M. W. Gogol pisał, że na obrazie „Ukazanie się Chrystusa ludowi” „każde załamanie przyciąga uwagę znawcy”. 13 Wspomnienia o Szewczence. — Kijów: Dnipro, 1982. — S. 361 14 Zob. Melnyczenko W. Mychajło Hruszewski: „Szewczenko — święty sztandar narodowy”: 100 historii i opowieści o dwóch ukraińskich geniuszach. — Kijów: Łybid’, 2017. — S. 85—88. 15 Adlerberg Władimir Fiodorowicz (1790—1884) — generał-adiutant Mikołaja I, dyrektor kancelarii ministerstwa wojny. W latach 1852—1872 — minister dworu cesarskiego. Od 1847 r. był zamieszany w los Szewczenki. W szczególności kierował wykonaniem carskiego rozkazu o jego zesłaniu. Poeta widział w W. F. Adlerbergu jednego ze sprawców swoich wieloletnich cierpień. Pierwszego marca 1858 r. Szewczenko zapisał w Dzienniku w Niżnym Nowogrodzie o tym, że otrzymał pozwolenie na zamieszkanie w Petersburgu, ale wciąż pod nadzorem policji: „To robota starego rozpustnego Japończyka Adlerberga”. Swoją drogą, jedynie L. N. Bolszakow swego czasu sprawiedliwie postawił już, zdaje się, zapomniane pytanie: „Dlaczego „Japończyka”? Czyż nie w zewnętrznych cechach twarzy i figury należy szukać rozwiązania?” Ponieważ w biografii Szewczenki nie ma drobnostek, konieczne jest znalezienie odpowiedzi i na to pytanie. 16 Aleksandr Andriejewicz Iwanow. Jego życie i korespondencja. 1806—1858 gg. — Petersburg, 1880. — S. 328. 17 Tołstoj Fiodor Pietrowicz (1783—1873) — rosyjski rzeźbiarz, medalier i malarz. W latach 1828—1859 — wiceprezydent Akademii Sztuk Pięknych. Wiele zrobił dla uwolnienia Szewczenki z zesłania. 18 Aleksandr Andriejewicz Iwanow. Jego życie i korespondencja. 1806—1858 gg. — S. 333. 19 Rzeczywiście, sam A. A. Iwanow pisał do brata 25 czerwca 1858 r.: „Dzisiaj usłyszałem, że od niedzieli (22 czerwca. — W. M.) pojawił się o mnie artykuł w „Synu Otieczestwa”, gdzie przeciwna mi partia — jak wielu zapewnia, Bruni (F. A. Bruni — rosyjski malarz, rektor Akademii Sztuk Pięknych. — W. M.) oraz inni członkowie Akademii ukryli się pod nazwiskiem bardzo mało znanego i kiepskiego literata (W. Tołbina. — W. M.). Artykuł przynoszą do obrazu i czytają, porównując. Pimienow mi mówił, że mój obraz nie zrobił wrażenia na dworze, jak obraz Briułłowa” (tzn. K. P. Briułłowa. — W. M.).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Rosję M. Gogol odnosi do realiów politycznych, czyli do metropolii i kolonii, a mianem Ukraina określa przyrodniczo-historyczny, etnokulturowy fenomen własnego narodu, którego charakter istotnie określiły warunki naturalne rodzimej ziemi i produktywna praca na niej. Według Gogola ruscy, Rosjanie, to produkt mieszania się i wynarodowienia różnych ludów w procesie kolonizacji przez Rusów ziem fińsko-ugryjskich, turkijskich i innych, a Ukraińcy to produkt samorozwoju odwiecznych autochtonów Ukrainy na swojej rodzimej ziemi w zgodzie z przybyszami, którzy żyją według praw tej ziemi. Gogol z głęboką pamięcią genetyczną potomka dawnego ukraińskiego rodu i jasnym światopoglądem moralnym zdołał pojąć niezgłębione dla innych historyczne i nowożytne ukraińskie oraz ruskie realia. Geniusz Gogola widział rodzimą Ukrainę jako pradawny korzeń ukraińskiego drzewa historycznego, w który wżarła się Ruś jako pasożytniczy narośl jemioły. Opisując straszny, niszczycielski nieład, chaos i totalną rozdzielającą, niszczącą nienawiść, które ogarnęły całą zniewoloną ludność i które spowodowali swoimi międzyrodowymi waśniami i wojnami feudalnymi ruscy książęta na skolonizowanych przez siebie ziemiach przed przyjściem mongolsko-tatarskim, Gogol wnikliwie charakteryzuje tamten czas jako „strasznie-nędzny”: „Wtedy historia, zdawało się, zastygła i przekształciła się w geografię: jednostajne istnienie, które poruszało się w częściach i było nieruchome w całości, mogło być uważane za geograficzną przynależność kraju”. Ta ostrzegawcza charakterystyka Gogola jest aktualna do dziś. M. Gogol domagał się, aby ukraińscy historycy określili i uzasadnili miejsce Ukrainy w historii świata. Dzięki literackiemu poświęceniu samego Mikołaja Gogola świat dowiedział się o Ukrainie jako o przyrodniczo-historycznym, etnokulturowym fenomenie, odmiennym od imperialnej Rosji. Ten fenomen nazywa się Ukraiński świat. Moralno-światopoglądowym sprawczym czynnikiem samoorganizacji Ukraińskiego świata jest Ukraiński typ duchowy, którego istotę wnikliwie scharakteryzował historiozof, znawca ludu Wołodymyr Antonowycz: „... Żadnymi siłami nie można zmienić typu duchowego człowieka — na to mamy wiele dowodów z przeszłej i dzisiejszej historii. Naród może pod silnym naciskiem zmienić zewnętrzne oznaki swojej narodowości, ale nigdy nie zmieni oznak wewnętrznych, duchowych. Można mówić różnymi językami świata, uważać się za obywateli różnych państw, służyć różnym kulturom, ale duchowo zmienić się nie można”. Tę prawdę potwierdzali i potwierdzają swoim typem duchowym i pełnym poświęcenia życiem natchnieni odkrywcy tego, co bezwieczne w przeszłości i teraźniejszości... Na zakończenie swojej natchnionej książki Wadym Pepa akcentuje bezwieczne istoty: „Próżno zaprzeczać obiektywnemu — historia jednak uczy. Głównym zaś jest to, że należy ją poznawać, aby zapewniać swojemu narodowi przyszłość. A co za tym idzie i ludzkości… Przed cienką warstwą elity narodowej stają wyzwania surowe i okrutne. Ból przeszłości skłania do ratunkowych działań… Wyciskajmy ze swojej świadomości „sklawinów” — niewolników. Wyrzeknijmy się raz i na zawsze „paktiotów” — płatników daniny Waregom. Rozstańmy się bezpowrotnie z „małorosami”. Bierzmy przykład z Greków, żeby nie bić pokłonów jako „niewolnicy Boży” (ma się na myśli to, że po grecku to „dzieci Boże”, a i z ust katolickich księży nie usłyszeć „niewolnicy Boży”)… „Twarzą w twarz z wiecznością” Wadyma Pepy odbierane jest ogólnie jako polemiczna odpowiedź na książkę S. Płochija „Brama Europy”. Lecz pod polemiczną formą pulsuje głębokie pragnienie autora, by pojąć istotę ukraińskiej historii i teraźniejszości. Ta bezwieczna istota kryje się w nieprzemijających wartościach ukraińskiej kultury, w niezniszczalnym duchowo-genetycznym kodzie ukraińskości. Włączając do kulturologicznego dialogu z S. Płochijem bezcenne ustne zabytki pradawnej ukraińskiej mitopoezji, W. Pepa istotnie pogłębił postrzeganie i rozumienie ukraińskiej historii, czym uzupełnił także pisemny faktograf „Bramy Europy”. Zatem sprawiedliwie byłoby wyróżnić Nagrodą Szewczenki „Twarzą w twarz z wiecznością”, którą w 2018 roku wyróżniono „Bramę Europy”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

O wiecznym i bezwiecznym w ukraińskim życiu

Do rozważań o wiecznym i bezwiecznym skłonił mnie ukraiński pisarz Wadym Pepa swoim wnikliwym studium „Twarzą w twarz z wiecznością” (Winnica, 2019) na temat przekładu pracy profesora historii Ukrainy Uniwersytetu Harvarda Serhija Płochija „Brama Europy. Historia Ukrainy od wojen scytyjskich do niepodległości” (Charków, 2016). Ołeksander SZOKAŁO Pisarz W. Pepa słusznie pyta: dlaczego „od wojen scytyjskich”? A profesor motywuje to pierwszą wzmianką starogreckiego historyka Herodota (V w. p.n.e.) o ukraińskich ziemiach, które wówczas Grecy nazywali zbiorowym pojęciem — Scytia, a miejscową ludność odpowiednio — Scytami. Oczywiście Herodot patrzył na ówczesne ukraińskie ziemie i na ludzi, którzy je zamieszkiwali, oczami swoich rodaków — Greków-kolonistów, i przez polityczny pryzmat ówczesnych przyjezdnych koczowników — Scytów. Przez następne 2000 lat na ukraińskie ziemie i na rdzenny naród patrzono tak samo — przez pryzmat kolonizatorów i nazywano to raz Rusią, raz Rzecząpospolitą, raz Imperium Rosyjskim, raz Związkiem Sowieckim, a naród odpowiednio — ruskimi, pospolitymi, Rosjanami, sowieckimi. Tylko w krótkich okresach między cudzoziemskimi rządami niepokornych nazywano kozakami. Zarówno Grecy, jak i Scytowie kolonizowali ukraińskie ziemie jednocześnie — w VII wieku p.n.e., i ich kolonialne panowanie trwało prawie 1000 lat, aż do likwidacji go przez Hunów. Ówczesna kolonizacja była wojskowo-ekonomicznym sojuszem rabusiów Scytów i handlarzy Greków w celu wywozu zboża z Ukrainy. Komercyjno-finansowymi agentami tego sojuszu byli hellenizowani w Północnym Nadczarnomorzu Judejczycy rasija. Darmowego zboża było bez liku, a zarabiali na ukraińskim zbożu tylko Scytowie, Grecy i rasija — ówcześni handlarze zbożem. I całe tak zwane scytyjskie złoto — to ekwiwalent ukraińskiego zboża, cena ograbienia ukraińskiego ludu. Trudno sobie wyobrazić, ile złota zarobili na ukraińskim zbożu Scytowie i Grecy przez prawie 1000 lat grabieży, kiedy bolszewicy tylko w ciągu dwóch lat wielkiego głodu 1932—1933 wywieźli z Ukrainy 82 tony złota, które poprzez torgsiny wymienili u Ukraińców za ich własne, zabrane im wcześniej zboże. Zatem akademicka historiografia, choć pretenduje do „opowiedzenia całej prawdy o przeszłości”, jest ograniczona źródłami pisanymi, w których dominuje własna finansowo-polityczna celowość i daleko jej do objęcia całej historycznej prawdy o ukraińskiej starożytności i ukraińskiej teraźniejszości, która już staje się sfałszowaną historią. Jednak i w źródłach pisanych rzetelny badacz odnajduje żywe pulsowanie historii przedpiśmiennej. Tak W. Pepa śledzi podobieństwo kosmogonicznych, światotwórczych motywów w ukraińskich kolędach i szczedriwkach oraz w poemacie „Metamorfozy” ostatniego z poetów „złotego wieku” literatury starorzymskiej Publiusza Owidiusza Nazona, który napisał go podczas wygnania w latach 8—18 n.e. na zachodnim wybrzeżu Morza Czarnego (obecnie m. Konstanca, Rumunia) i gdzie opowiada antyczne mity: Póki jeszcze Morze i Ziemia się pojawiły, póki nad nimi Niebo się rozpostarło, oblicze jednakowe miała Przyroda… (Przekład A. Sodomory). A to z kolędy — sławienia ducha Słońca Kolady: Oj jak to było z początku Świata, Oj jak nie było świętej Ziemi… Odnośnie do podobieństwa badacz wyciąga w rozdziale o symbolicznym tytule „Owidiusz o kolędach i szczedriwkach” ostrożny wniosek: „Trudno powiedzieć, od jakich czasów kolędy i szczedriwki deklarują to samo, co ogłoszono w „Metamorfozach”. Pozostaje tylko domyślać się i dziwić temu, na ile jest to współbrzmiące”. Współbrzmienie zakorzenione jest w pokrewieństwie kosmogoniczno-mitologicznego słonecznego światopoglądu i światopoznawczej duchowej tradycji grecko-rzymskiej i ukraińskiej, słoneczno-wyznaniowych kultur agrarnych. Wszak dawni Grecy, dawni Rzymianie i dawni Ukraińcy, jako ludzie agrokultury, nie czcili nadprzyrodzonych bogów, a żyli według praw Przyrody i sławili Słońce. Oto dlaczego chrześcijański Kościół nazwał wszystkie dawne agrarne, chłopskie narody (Grecy, Latynosi, Ukraińcy i inni) poganami (od łac. pag — wieś, pagan — wieśniak, pagus — pole, terytorium poza granicami miasta). Bo wieśniacy mieli swój słoneczny, przyrodniczo-moralny światopogląd, trwale trzymali się rodzimej przyrodniczej agrokulturowej tradycji zwyczajowej i najdłużej w Europie stawiali opór obcemu, zrodzonemu z judaizmu chrześcijaństwu. Do IV w. termin pogaństwo używany był w pierwotnym znaczeniu — wiara wiejska. W dalszej kolejności semantyka tego zapożyczenia w językach słowiańskich rozszerzyła się aż do słów obelżywych — pogany, poganiec, podłość. Z czasem zyskał rozpowszechnienie termin pogaństwo (jazycznictwo), utworzony od cerkiewnosłowiańskiego jazyk — naród, plemię. Cerkiewnosłowiańskie terminy jazyk, jazyki, jazyczniki — to tłumaczenia z judejskich goj — naród, gojim — narody. Judejczycy nazywali gojami — jazykami wszystkie obce narody, a pogaństwem — wszystkie nieabrahamowe religie i światopoglądy. Wadym Pepa poszukuje pierwowzorów historycznej prawdy — bezwiecznego w duchowych reliktach, archetypach ukraińskiej kultury, w szczególności w odwiecznej kosmogonicznej mitopoezji i w artefaktach kultury mizyńskiej — jednego z najdawniejszych późnopaleolitycznych zabytków Europy, choć z przyzwyczajenia oznacza go jako wieczne. Wieczne — to, co ma określony wiek, określony odcinek czasowy swojego istnienia i w nieskończonym procesie bezwiecznego życia przemija z czasem. A bezwieczne — to, co nie ma wieku, pozaczasowe, nieprzemijające. Iwan Bunin nazwał historyczne pieśni i legendy o ukraińskiej przeszłości oraz poezję Szewczenki „wniewriemiennostju” (pozaczasowością), odczuwszy i pojąwszy w tym wszystkim pozaczasowość, bezwieczność ukraińskiego życia. Pierwszym, który objawił głębokie i wszechogarniające historiozoficzne pojęcie bezwieczność w rozumieniu pozaczasowej istoty życia, był Taras Szewczenko pod koniec swojej ziemskiej drogi: Kolega z roku Wadyma Pepy Wadym Kryszczenko wita autora „Twarzą w twarz z wiecznością” podczas prezentacji „Nie płacz, nie wołaj, nie zgrzytaj zębami — Miłość bezwieczną, podwójną Na tamten świat cichy przynieść… (1860). I sławę świętą — Młodą, bezwieczną… Twoje siostry-gwiazdy Bezwieczne pod niebem… (1861). Bezwieczność, pozaczasowość odnajdujemy w naszych pradawnych ustnych zabytkach: światotwórczych mitach, kosmogonicznych obrzędowych pieśniach, epickich dumach i historycznych pieśniach, w których pulsuje nieprzerwany strumień duchowej istoty życia. Mykoła Hohol wszechogarniająco rozpatruje ukraińskie pieśni ludowe jako źródło wiedzy historycznej: „Nie rozwodzę się nad ważnością pieśni ludowych. To historia ludowa, żywa, jaskrawa, wypełniona barwami, prawdą, która odkrywa całe życie narodu. …W tym względzie pieśni dla Ukrainy to wszystko: i poezja, i historia, i mogiła ojcowska. … Pieśni ukraińskie mogą całkowicie nazywać się historycznymi, bo nie odrywają się ani na chwilę od życia i zawsze są wierne ówczesnemu czasowi i ówczesnemu stanowi uczuć”. Tak jak dla M. Hohola, dla P. Kulisza ukraińskie pieśni ludowe to „pramatka historii, a zatem i filozofii”; „te pieśni, przepełnione miłością do rodzinnego kraju, tęsknotą za jego niedolą i wojowniczym zapałem,… nie pozwalały ludziom zapomnieć o swojej starodawnej wolności i wszczepiały współczucie dla wszystkich zamierzeń i przedsięwzięć kozackich”. W tych przenikliwych poznaniach tego, co bezwieczne w ustnej pamięci historycznej narodu ukraińskiego, odsłania się światopoglądowa istota myślenia historiozoficznego naszych wielkich pisarzy-historyków, którzy z moralno-światopoglądowych zasad rodzimej kultury pojmowali przeszłość i teraźniejszość własnego narodu, rozróżniając w nim składnik wydarzeniowy, przemijający oraz duchową, bezwieczną istotę — historię ukraińskiego ducha. Ta bezwieczna istota przeszłości musi być obecna także w naszej teraźniejszości, gdyż dzięki temu historia uczy nas żyć. Poszukując pisanych źródeł historycznych o tym, co wieczne i bezwieczne z naszej przeszłości, zwróćmy się również do M. Gogola. Od 1833 roku Mikołaj Gogol zaczął przygotowywać fundamentalną historię Ukrainy „w sześciu małych lub czterech wielkich tomach”, o czym poinformował w liście z 9 listopada 1833 r. swojego szczerego przyjaciela — wybitnego ukraińskiego historyka, etnografa Mychajła Maksymowycza: „Teraz rozpocząłem historię naszej jedynej, biednej Ukrainy. Wydaje mi się, że napiszę ją, że powiem wiele tego, czego przede mną nie mówiono”. A w 1834 r. w nr 24 „Siewiernoj pczeły” pojawiło się jego zawiadomienie o gotowości pierwszych tomów tej pracy, i w tym samym roku wydrukowano „Fragment z historii Małorosji” jako wstęp do historii z oznaczeniem „Tom 1. Księga 1. Rozdział 1”. Lecz ponieważ cała pierwsza część została całkowicie przerobiona, tekst ten w dalszej kolejności publikowano jako osobny artykuł pod tytułem „Spojrzenie na urządzenie Małorosji”. Terminy Rosja i Mało

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Gdzie magia morza i stepu

Iwan MALUTA, członek NSPU Jego spory, zadbany dom we wsi Syczawka, który zbudował na początku lat 80., widać z daleka. Przez stepowe pole — na przełaj. Nawet z wybrzeża morza. Od nowo powstałego osiedla chemików i portowców. W gospodarstwie krząta się od samego rana. Przy akompaniamencie beczenia trzech kóz i kozła, które domagają się wypasu na nieudeptanej trawie. A to staje się problemem nie tylko pod koniec lata. Nawet w sosnowym borze, który posadził razem z synami. Żona Ołena, matka czterech synów i córki, z zawodu pedagog, spieszy do miejskiej szkoły. Później przybywa tam gospodarz, zazwyczaj w sprawach społecznych, w szczególności proświtańskich. Czasami wędruje stepową ścieżką. Do wybrzeża, aby najpierw poczuć powiew wiatru od lądu lub od morza. Żywioł morza rozbudza wyobraźnię, dodaje pewności w zamierzeniach. A pole przybrzeżne, z zapachem piołunu, przywodzi na myśl przejmujące wspomnienia o rodzinnej wsi — Wełykiej Ołeksandriwce na Chersońszczyźnie, gdzie się urodził. Właśnie jej poświęcił wiele wierszy, z niej też powstała legenda o założeniu czumackiej osady w stepie taurydzkim. Poznałem Ołesia Czajkiwskiego jeszcze w połowie lat 60. Na próbach amatorskiego chóru pod batutą studenta Konserwatorium w Odessie Wiktora Synyci. Tam też zawiązało się towarzystwo na rzecz odrodzenia tradycji ludowych — kolęd, szczedriwek i in. Potajemnie wymienialiśmy się samizdatem, który dostarczał Ołeksa Riznykiw, mający już za sobą pierwszą karę w mordowskich łagrach. 1971 r. KGB w Odessie przeprowadziło, że tak powiem, generalną próbę drugiej fali aresztowań obrońców praw człowieka na Ukrainie. Uwięzieni zostali mikrobiolog Nina Strokata-Karawanska, poeta Ołeksa Riznykiw oraz lekarz Ołeksa Prytyka. Właśnie wtedy, podczas przesłuchań, spotkaliśmy się z O. Czajkiwskim w złowrogim budynku KGB przy ulicy Bebela (obecnie — Jewrejska). Ja byłem już prawie przy wyjściu, a on dopiero otrzymał przepustkę do śledczego. Cicho wymieniliśmy ironiczne uwagi: dokąd szykują teraz „wycieczkę” — na Mordowię czy nieco bliżej? Ten epizod opisany jest w mojej książce „Ahow!” (2012). Przymusowe zwolnienie go z pracy nie było uciążliwe, w przeciwieństwie do mnie i innych znajomych z naszego towarzystwa. Był tragarzem w odeskim porcie. Nie podoba się esbekom? To pójdzie pracować do sklepu spożywczego. W rezerwie — aż trzech synów: agronoma, towaroznawcę i ekonomistę. Od tego czasu zadowalałem się plotkami o działalności społecznej i wolontariackiej O. Czajkiwskiego od wspólnych znajomych — Wiktora Szapraniwa, Ołeha Olijnykiwa, Myrosława Mosjuka i in. Podczas pieriestrojki Gorbaczowa brał aktywny udział w odrodzeniu odeskiej „Proświty” („Piwdenna hromada”), pod koniec lat 90. kierował nią. Podrywał odesytów na wiece i akcje protestacyjne. Był delegatem zjazdu RUCH-u, I i II zjazdu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Aż pewnego razu O. Riznykiw rozmowę przez komórkę niespodziewanie zaczął od wiersza. Za każdym razem ogniem wulkanu płonę, Gdy nie najeźdźca i nie dzikus — Ziomek mój ukraińską mowę łaje. Mój srogi gniew potwierdzi wiersz. — Najwyraźniej autor skłania się ku hiperbolicznym metaforom — wyraziłem przypuszczenie. — Ale w takiej sytuacji jest to stosowne. — A teraz — bez „wulkanicznych wstrząsów”. Krew moja brzmi, jak dźwięk trembity, W niej starczy radości i żalu. W UPA nie mogłem jej przelać, To chociaż w słowo przeleję. — Patriotyzm z rozdzierającym bólem. Ale uzasadniony. — A wiesz, kto jest autorem takich poetyckich wyznań? — intrygował Ołeksa. — Nasz brat z odeskiego towarzystwa Ołesia Czajkiwski. Wydał już kilka zbiorów, a ja dałem mu rekomendację do NSPU. Swoją drogą, ma on też wierszowane miniatury. Nie narzekaj na niedolę i straty, Gorsza bieda, gdy brat idzie na brata. Ta wiadomość jeszcze bardziej zachęciła mnie podczas krótkiego pobytu w Odessie (na początku jesieni 2019 r.) do spotkania z O. Czajkiwskim prawie po pół wieku. Oczekiwał na mnie przy dworcu autobusowym w Piwdennym. Taki sam szczupły, chudy, tylko ze srebrną głową. Od razu poprowadził do szkoły. Na drugim piętrze zatrzymaliśmy się przy manekinie w kozackim stroju. Naturalnej wielkości, jak żywy. — Twój pomysł? — zapytałem, patrząc na przyjaciela. — Ja tylko pomagałem. Kozaka nawet obdarowałem obuwiem ze swoich nóg. Teraz tutaj pasują uczniów na kozaków. Wchodzimy do szkolnego muzeum historyczno-krajoznawczego. W stosunkowo niewielkim gabinecie zebrano wiele znalezisk archeologicznych. W centrum — makieta kureni Siczy Zaporoskiej. — Uczniowie sami wykonali — uprzedził moje pytanie. — Oczywiście, nie bez podpowiedzi proświtan. Moją uwagę przykuł na regale współczesny kubek-blaszanka, przebity na wylot. — To już pamiątka z wojny rosyjsko-ukraińskiej. Jeden nasz ziomek z przyjaciółmi tylko zjadł i odszedł od stołu, gdy odłamek moździerzowej „niespodzianki” przedziurawił kubek — uzasadnił Czajkiwski miejsce eksponatu. — Czy to nie ty zachęciłeś do stworzenia muzeum? — Ja dotarłem nieco później. I tylko konsultowałem. A inicjował nasz proświtanin — nieżyjący już nauczyciel historii Kostiantyn Kaszperuk, przesiedleniec z Łemkowszczyzny. Przy znacznej pomocy Tarasa Prokopeczka — dyrektora kolegium imienia Wiaczesława Czornowoła. Jeszcze byłem bardzo zadowolony z wystroju klasy, którą opiekuje się pani Łesia — córka Ołesia. Wypełniła ją rzadkimi wydaniami utworów Tarasa Szewczenki oraz książkami o nim. Najwyraźniej nie bez pomocy ojca-książkoholika. Na widocznym miejscu, przy tablicy szkolnej — wymowny wyciąg z listu poety, gdy wracał z zesłania, do Iraklija Uskowa, komendanta Twierdzy Nowopietrowskiej: „Jeśli nie pozwolą mi żyć w stolicach, pojadę do Charkowa, do Kijowa, do Odessy… 17.02.1858 r.” Na koniec wyszliśmy na szkolne podwórko, do pomnika T. Szewczenki. Nie jest z brązu, a z kamienia piaskowca, jednak robi przyjemne wrażenie. — To wszystko — tylko część namacalnych osiągnięć naszej „Proświty”, którą teraz, po mnie, kieruje artystka Łarysa Demianyszyna — poinformował Czajkiwski. — Sądząc po jej dorobku twórczym, zaprojektowaniu przez nią twoich zbiorów, opracowaniu projektu pomnika ofiar Wielkiego Głodu lat 30. w centrum rejonowym, a także znaku pamięci Bohaterów Niebiańskiej Sotni w Piwdennym, można nie wątpić i w jej patriotyczne nastawienie. Rozmówca rozłożył ręce, jakby chciał powiedzieć: będziemy sądzić nie po nadziejach, a po czynach. — Nasza „Proświta” jest bogata w twórcze osobowości, a to — znaczny potencjał intelektualny. I razem robimy to, co możemy. A możemy tyle, na ile wiemy, jak pisał pewien filozof. Według twierdzeń Czajkiwskiego, w mieście jest dość aktywna młodzież. W szczególności dzięki niej funkcjonuje patriotyczna organizacja skautowa „Płast”. Jest to część członków Proświty, którzy umawiają się na spotkania z pisarzami w szkołach, zapraszają ukraińskich śpiewaków, inicjują wystawy artystyczne, występują w miejskiej telewizji, organizują masowe akcje. Kiedy zeszła mowa o twórczości, przypomniałem sobie poetycką wersję przyjaciela o pobycie hetmana I. Mazepy we wsi Syczawka. Czy jest dla niej historyczna podstawa? — Według niektórych danych w tamtym czasie istniało tu niewielkie osiedle, co prawda pod inną nazwą — Ołeksandriwka. Mieszkańcy jego — przeważnie zbiegli chłopi od polskich magnatów na Podolu — poddani tureckiego sułtana, zajmowali się rybołówstwem i winiarstwem. I można rzeczywiście wysunąć przypuszczenie, że zmęczony Mazepa mógł rzeczywiście zatrzymać się tutaj w drodze do Wołoszczyzny. — A co teraz uważają za główne członkowie Proświty tutaj, na tych wspaniałych, niezaśmieconych brzegach? „Gdzie magia morza i stepu”, — według wersu tego samego wiersza o Mazepie. — Ta magia jest zmiennie iluzoryczna. I brzegi są zaśmiecone… surżykiem. Więc problem językowy był i pozostaje priorytetowym. Nawet na przykładzie wizytówki naszego miasta. Pod koniec lat 70. komuniści zniekształcili jego nazwę, nazywając je Jużnym. Kto, jak nie my, członkowie Proświty, powinniśmy przeciwstawiać się rusyfikacji. Liczyć na to, że stanie się to za decyzją małorosyjskiego rządu czy za dekretem takiego samego prezydenta państwa, nie ma co. I my, członkowie Proświty, czujemy się jak za niewidzialną zasłoną. Dopóki do kontrofensywy nie ruszy narodowo świadome młode ukraiństwo. Powróciwszy do domu, w porannej modlitwie podziękowałem Wszechmogącemu za daną możliwość jeszcze raz spotkać się z O. Czajkiwskim, naj… przynajmniej najdalej na południe wysuniętym przyjacielem-sojusznikiem. Nie statystycznie pośrednim Ukraińcem na morskim wybrzeżu, a zdecydowanym, prawdziwym patriotą w każdych okolicznościach. On jest naj… przynajmniej najdalej na południe wysuniętym poetą Ukrainy. Dla ambitnych wierszopisów-oponentów biorę za decydujący argument nie rymowaną miłość do czarnomorskich brzegów. Ołeś Jakowycz Czajkiwski (ur. 1938 r.) swoją działalnością oświatową — często w poetyckiej formie — stał się swoistym forpocztą ukraińskości w miasteczku przy porcie Jużne (Piwdenne!), które znajduje się 30 z hakiem kilometrów od Odessy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

W Jej Słowie utwierdzają się Ukraina, naród, lud

U studentów filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki gościli dyrektor generalny wydawnictwa „Folio” Ołeksandr Krasowycki oraz menedżerka PR wydawnictwa Marija Subotina. We współpracy z katedrą historii literatury ukraińskiej, teorii literatury i twórczości literackiej, którą reprezentowała profesor Myrosława Hnatiuk, wydawca zaprezentował trylogię wybitnej ukraińskiej pisarki i malarki, laureatki Nagrody im. Tarasa Szewczenki, Emmy Andijewskiej. ziem Ukrainy. Zaprezentowana trylogia Emmy Andijewskiej w niezmiennie autorskiej oprawie graficznej jest, jak zawsze, emocjonalna, słoneczna i reprezentatywna gatunkowo, gdyż składa się z wybranych utworów poetyckich „Willa nad morzem” (1951—1985), małej prozy „Dżałapita” oraz wielkiej prozy – „Powieść o dobrym człowieku”. Surrealistyczne wątki obrazów i książek mogą konkurować z biografią pani Emmy, która 19 marca skończyła 89 lat. Za talentem artystyczno-pisarskim i niestrudzoną pracą kryje się niełatwe życie. Od dzieciństwa Emmę Andijewską próbowały złamać choroby, które przeszkodziły jej w zostaniu śpiewaczką operową. Więc swoją twórczą energię zdołała przenieść na płótno, w Słowo. „W Jej Słowie utwierdzają się Ukraina, naród, lud” — zauważyła Myrosława Hnatiuk. Biegle władając pięcioma językami europejskimi, Emma Andijewska z zasady pisze tylko po ukraińsku. Ma w dorobku dzieła, których nawet pobieżna lista robi wrażenie — ponad czterdzieści tomików poezji, trzy powieści (czwarta w przygotowaniu), kilka zbiorów opowiadań i bajek, ponad siedemnaście tysięcy obrazów, z których część przechowywana jest w wiodących muzeach świata. Swoje utwory pisarka wydaje na własny koszt, często zapożyczając się, a następnie rozdaje je studentom i wykładowcom uczelni, bibliotekom oraz licznym wielbicielom talentu. Chce, aby Ukraina miała to, czego nie ma nikt inny. Najważniejsze jest chronić język, bo jeśli zniknie język, to zniknie i naród. „Te trzy książki zapoznają szerokie grono czytelników z unikalną przedstawicielką nowoczesnego pisarstwa w literaturze ukraińskiej i światowej, Emmą Andijewską, której utwory planujemy nadal wydawać wraz z albumem jej obrazów” — zapewnił dyrektor generalny wydawnictwa „Folio” Ołeksandr Krasowycki. Powiedział również, że „wydawnictwo ma ambitne zadanie — wydać korpus utworów współczesnych pisarzy ukraińskich, w którym utwory Emmy Andijewskiej stały się pierwszą jaskółką”. Podczas prezentacji obecni mieli okazję usłyszeć panią Emmę przez telefon z Monachium, gdzie mieszka. Artystka szczerze podziękowała wszystkim za wielką uwagę poświęconą jej twórczości i nie tylko odpowiedziała na pytania obecnych, ale także natchnienie przeczytała swój najnowszy sonet. Przypomnijmy, że z inicjatywy Instytutu Filologii KNU im. Tarasa Szewczenki Emma Andijewska została nominowana do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, wręczonej jej w 2018 roku. Ukraina wreszcie godnie doceniła niezrównany talent swojej córki.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Wesele bojkowskie – najdawniejszy obrzęd

Myrosława OLIJNYK (BUCZKIWSKA), członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Trzymam w rękach luksusowe wydanie – art-book „Wesele bojkowskie”, stworzony z inicjatywy i według projektu Oli Freimut wraz z zespołem redakcyjnym (wydawnictwo Oli Freimut SNOWDROP, 2019). Paletę tekstową stworzyła Natalja Kibeba, zbierając wspomnienia najstarszych mieszkańców przez niemal 20 lat – „Zafascynowały mnie opowieści, które tak trafnie charakteryzują ukraińską duszę, i postanowiliśmy stworzyć książkę” (O. Freimut). Tak w ścisłej współpracy narodziła się ta unikalna książka. A zacząć chcę od niezwykłego wydarzenia – do miasta Nowy Rozdół na Lwowszczyźnie, by zaprezentować „świeżutką” książkę, zawitała „sama” Ola Freimut! Nie bez powodu wybrała to miasteczko – tutaj się urodziła, ukończyła „czwartą” szkołę, a potem – Lwowski Uniwersytet im. Iwana Franki. Nowy Rozdół to gniazdko znanej obecnie ukraińskiej prezenterki telewizyjnej, dziennikarki, modelki. A wielką sławę Oli Freimut przyniósł dawny, niezwykle popularny projekt „Rewizor”. Zatem sensacyjne wydarzenie w Nowym Rozdole – spotkanie ze słynną rodaczką w centralnej bibliotece miasta – „nie było gdzie szpilki wcisnąć”! Na spotkanie przybyła również pracownik naukowy Szewczenkowskiego Gaju we Lwowie Luba Swarnyk, która szczegółowo opowiadała o tradycjach ludowych i unikalności strojów. Usłyszanym i zobaczonym zachwycone były miejscowe mistrzynie i znawczynie ukraińskiego stroju Luba Chudjak, Olha Bereza, Łesia Demczuk i inne. Ceremonię prezentacji prowadziła dyrektor noworozdolskiego miejskiego systemu bibliotecznego, kierownik kółka literackiego „Barwy” Hałyna Pryriz. Jeśli chodzi o wydanie – jest to jak autentyczna skarbnica narodu ukraińskiego, w której utrwalono dawne i współczesne tradycje obrzędu weselnego. Wszak wesele to jeden z najdawniejszych i najtrwalszych obrzędów, jako przejaw kultury narodu. „Ta książka – czytamy we wstępie – to ostatnia szansa, by utrwalić w historii piękne zwyczaje weselne Ukraińców na przykładzie kultury bojkowskiej”. Bo z biegiem czasu zmieniają się także obrzędy. Czytając przedmowę Natalji Kibeby (w językach ukraińskim i angielskim), dowiadujemy się o treści książki, w której znajdują się nie tylko liczne fotofakty, ale także autentyczna mowa Bojków w 32 gwarach! W zasadzie jest to galicyjska część Bojkowszczyzny, czyli współczesna Lwowszczyzna w rejonach: drohobyckim, skolskim, stryjskim, starosamborskim, turczańskim. Także obwód iwanofrankiwski w rejonie rożniatowskim. Autorka zapisywała teksty użytkowników gwar, jak ich nazywa, w różnym wieku – najstarsza Bojkowianka Ołena Waryhasz ze wsi Oriw w rejonie skolskim miałaby teraz 112 lat (zapisano w 2004 roku). Podkreślono, że ważnym etapem przedweselnym były tak zwane wieczornice, na których poznawali się chłopcy i dziewczęta. Na wieczornicach dziewczęta wykonywały jakąś pracę: przędły (nawiniętą na wrzeciono przędzę), szyły koszule, wyszywały, a dopiero później dołączali chłopcy. I odbywała się kulturalna samorządność… Mało kto żenił się wbrew woli rodziców – kanony moralne Bojków były surowe. Przeglądając strony książki-albumu, widzimy ciekawych ludzi i oglądamy ich barwne, różnorodne stroje. Aby zilustrować wydanie, Ola zorganizowała rekonstrukcję wesela w Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego (Szewczenkowski Gaj), w sesji zdjęciowej którego wzięła udział ona sama, a także rodzina, sąsiedzi, znajomi. Zaangażowany był nawet bocian! Autorką fotografii jest Sonia Plakydiuk, która jest pewna, że „wyszło bardzo fajnie!”. Choć ze strojami nie było łatwo: odtwarzano je staraniem artystki Antoniny Belińskiej i kierownika Muzeum Luby Swarnyk, a także wykorzystano stroje z kolekcji muzealnych i prywatnych. Częściowo odzież była szyta. Wydanie jest „przesypane” także pieśniami weselnymi – w każdej miejscowości w swojej gwarze, choć treścią są podobne. Także tradycyjnym elementem obrzędu weselnego jest wyplatanie wieńców z barwinka. Wyplatały wieńce głównie zamężne kobiety, a dziewczęta im pomagały. Na Skolszczyźnie, na przykład, wyplatano z barwinka „dolię” (girlandę), którą zawieszano nad młodymi za stołem weselnym na znak szczęśliwego losu. I jeszcze wiele ciekawostek można zaczerpnąć z książki – i choć nie jest ona tania, można ją znaleźć w bibliotekach dużych miast, a także została przekazana przez ambasady i bezpośrednio ukraińskiej diasporze wielu krajów. Niestety, coraz mniej jest świadków tamtych dawnych zwyczajów i tradycji. Lecz Natalja Kibeba ma nadzieję, że „zbiór zainspiruje etnografów, folklorystów, dialektologów do nowych poszukiwań naukowych i do głębszego poznania językowo-kulturowego świata Bojków jako grupy etnograficznej oraz zainteresuje szeroką publiczność czytelników-amatorów autentycznej obrzędowości i gwar”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 0 Koszt prenumeraty TYGODNIKA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

imienia TARASA SZEWCZENKI

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 77

Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 19 hrywien 82 kopiejki na pół roku 107 hrywien 32 kopiejki.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące 56 hrywien 86 kopiejek

Sekretarz odpowiedzialny Iryna Szewczuk Dział kultury Eduard Owczarenko Dział korekty Olha Żmudowska Iryna Stelmach Skład komputerowy Iryna Szewczuk Wołodymyr Żyhun Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 209 UAH 94 kop.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn