Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

DROGI ŻYCIA MOJEGO RODU

Слово Просвіти, №16 за 2004 рік

Daryna oraz Iwan Honczarenkowie “POKAZUJ, GDZIE TWOJE ZŁOTO!” O strasznych czasach wielkiego głodu oraz stalinowskich represjach opowiadała mi matka, Daryna Hryhoriwna, która urodziła się w 1908 roku we wsi Tymky w rejonie orżyckim na Połtawszczyźnie. Jej ojciec był jednym z tych ukraińskich rolników, którzy karmili chlebem nie tylko Imperium Rosyjskie, ale także inne kraje świata. Wielka rodzina (rodzice i ośmioro dzieci) żyła dostatnio, bo wszystko w gospodarstwie zostało zrobione i wyhodowane własnymi rękami. Pod koniec lat 20. ziemię i cały dorobek odebrała im okrutna stalinowska władza. Boleśnie przyjęli to rodzice i niedługo potem zmarli, a większość dzieci, tracąc wiarę w nowe porządki, opuściła wieś, a wraz z tym nadzieję na zajmowanie się rolnictwem. W tym trudnym czasie los uśmiechnął się do osieroconej Daryny Hryhoriwny: pokochała i wyszła za mąż za Iwana Honczarenkę, przyszłego pisarza. Właśnie wtedy, w 1928 roku, jak potem opowiadał, jego wiersze w łubieńskiej gazecie rejonowej zauważyli Pawło Usenko i Tereń Masenko. Początkującego poetę wezwano na naukę do Charkowa. Iwan Honczarenko pojechał więc do ówczesnej stolicy Ukrainy, a jego młoda żona jeszcze przez pewien czas pracowała w kołchozie; potem postanowiła jechać do męża. I oto w sukni przerobionej ze spódnicy oraz w butach, bo innego obuwia nie było, przyjeżdża do Charkowa. Tam młode małżeństwo mieszka w akademiku na Kłoczkiwce w jednym pokoju ze studentami, mając tylko niewielki stolik i łóżko za parawanem. Młodą wiejską kobietę zdziwiło miasto. “Bywało — wspominała Daryna Hryhoriwna — idę ulicą Sumską, a na budynku KC — portrety Stalina i Kaganowicza, aż na dwa piętra na wielkich płótnach namalowane. Idę i myślę: Boże! Jakimiż my jesteśmy mali wobec tych wodzów, czy my już nic nie jesteśmy warci, czy tacy jak pyłek... Wszędzie mówią, że przemysł idzie, że tak buduje się kraj, i wszyscy ze wsi poszli już do tego przemysłu: i dziewczęta, i chłopcy. Niektórzy z mężczyzn przyjeżdżali. Tak i Jakiw, mąż siostry Hanny, przyjechał: “Gdzie bym mógł pracować, żeby wysyłać pieniądze na wieś, żeby przeżyła żona moja z trojgiem dzieci?” Kiedy urodziła się córeczka Natalka (1930 r.), przydzielili mały pokoik na siódmym piętrze akademika przy ulicy Czernyszewskiego. Cieszyłam się, że jest osobny pokoik. Ale cóż? Windy nie było, a wchodzić z małym dzieckiem na siódme piętro ciężko, bo piętra są wysokie. Obok schodów — sale, gdzie odbywa się nauka. A jeszcze obok naszego pokoiku — kuchnia i umywalka dla studentów, dlatego ciągły hałas, brzęk i krzątanina nie dawały spokoju dziecku. Więc mówię Wani: — Tobie lepszego pokoju nie mogli dać? A on śmieje się i mówi: — Ty co? To przecież dobrze, bo w oknie widać Pietrowskiego! (H. I. Pietrowski — Przewodniczący Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego, “wszechukraiński starosta”. — O. G.). Rzeczywiście, z naszego okna było widać posiadłość, ogrodzoną kamiennym murem. W ogrodzie bawiły się dzieci. Mówili, że są tam też dzieci przybrane. No cóż mi z tego, że widzę posiadłość Pietrowskiego, że on tam mieszka? Mnie było bardzo ciężko, a to jeszcze zachorowało dziecko — zapalenie uszka, i u mnie zdarzyło się zapalenie ucha, więc oboje płaczemy w pokoju. Patrzył Wania na nasze męki, a potem mówi: “Jedź na wieś!” Kupiliśmy dla dziecka wiklinową kołyskę i on wysłał mnie do swoich rodziców na Połtawszczyznę. Akurat mieli klacz, ojciec Wani wyjechał po mnie na stację Hrebinka i przywiózł mnie z tą wiklinową kołyską do wsi Jabłuniw. To był 1931 rok, dokładnie, bo jeszcze karmiłam dziecko piersią. Weszłam do chaty, popatrzyłam — wszystko takie biedne. Nikogo nie było: matka poszła do lekarza z chorymi zębami (Daryna Hryhoriwna nazywała teścia i teściową ojcem i matką). Motrona, siostra męża, gdzieś poszła. Wychodzę na ulicę, a ludzie tam mówią: “Po co żeś przyjechała, kiedy tu głodówka, tu przecież głodują ludzie i jest bardzo źle! Teraz oto rozbierają nawet indusów (Nazywali indusami tych, którzy nie szli do kołchozu. Tak, znaczy, tym indywidualnym rolnikom zabierali już wszystko do ostatka). Tam wywieźli wszystko od sąsiadów. Tak zabrali nawet buraki z piwnicy, i w skrzynce była czy gryka, czy coś takiego — wszystko zabrali”. No, i zasmuciłam się, że tutaj ludzie głodują, chociaż jeszcze spuchniętych ludzi nie było. To jeszcze tylko ludzie mówili, że bardzo głodują — zabierali im wszystko. A w nocy usłyszałam, że kogoś gdzieś wywożą i ludzie zawodzą i płaczą. A ja w chatce (mały pokój) śpię i dziecko przy mnie, karmię je piersią. Płaczą… Myślę, co to jest — i w nocy taki niepokój, i księżyc świeci na dworze, i gwiazdy błyszczą, a ludzie podzielili się: jedni stali się jacyś źli, a drudzy — czy nie mają żadnych praw, czy co to jest. No, jak ja, znaczy, jedną noc się smuciłam, wyszłam na ulicę, a wszyscy, którzy mnie zobaczą, mówią: “Jedź prędzej stąd! Tu takie rzeczy się dzieją! Wywieźli oto Serhijenkę, z chutoru zabrali, wrzucili w jar go, a potem jeszcze gdzieś ruszyli. Chyba po innych chutorach”. No, dotrwałam do wieczora. Położyliśmy się spać. Kiedy w nocy idą jacyś ludzie, bardzo wielu, do chaty. Usłyszałam tylko, że mówią: “Tak gdzież ona?” A kto to, myślę, “ona”? To ja czy kto? Tam Motrona, ojciec i matka w dużej chacie (duży pokój). Słyszę głos: “Wołajcie ją”. Ja wtedy jakoś tak się przestraszyłam, że to noc i mnie z dzieckiem gdzieś mogą wywieźć. Otworzyli drzwi do mnie i tak szorstko: “Tam! Do skrzyni prowadź swojej!” A ja stoję, wzięłam żakiecik, ale w koszuli, i tak niezręcznie, i przestraszyłam się, i idę do nich. Pytają: “Gdzie twoja skrzynia?” Zaprowadziłam ich do komórki, taka izdebka była, i myślę: co mam robić i co ode mnie chcą. Jeden siada obok mnie i mówi: — Pokazuj, gdzie twoje złoto! A ja mówię: — Przecież ja złota nie mam. — A u ojca twojego? — Tak — mówię — trzeba było iść do ojca, kiedy żył. Teraz już ojca nie ma i nic nigdzie nie ma. Słyszę, matka prosi: “Tylko nie ruszajcie jej”. On jakby nie słyszy, nakazał wykładać wszystko ze skrzyni i sam zaczął coś tam kręcić, rozgarniać. A ja przecież przeżywałam bardzo, że siostra Hanna (ona mieszkała z rodziną tutaj, w Jabłuniwie) przyniosła syna kostium i powiedziała: “Nas już rozparcelowali, to chociaż kostium przekażesz Mychajłowi na Donbas, on już tam pracuje, urządził się”. Tak mi szkoda, że ten chłopak, który ryje w moich rzeczach, zabierze ten kostium, więc go tak zakręciłam w jakieś łachmany i wrzuciłam z powrotem do skrzyni. A on posiedział, posiedział i mówi: “No dobra, składaj wszystko!” To był Cokotyłow. We wsi mieszkała baba Cokotylka. Tak mi powiedzieli, że to jej syn rył w moim dobytku. A w chacie mężczyźni byli i krzyczeli: “A co ty myślisz, Motrono, i u ciebie możemy poszukać!” Ja już potem rano pytam: “A kto oni tacy?” Powiedziano mi: “To z Jahotyna i jeszcze skądinąd przyjechali ludzie, którzy rozkułaczają”. To coż rozkułaczać, jak ja już widzę, że tutaj oni zabierają biednym nawet. U średniaków wszystkich, zwłaszcza kto nie chciał iść do kołchozu, to tym wszystko zabierali. Zabierali w każdym domu wszystko, jeździli po chutorach. Rano mówię: — Muszę coś zjeść i dziecko nakarmić, i jak mam pojechać? A ojciec mówi: — Ja jeszcze pójdę do młyna, tam mielą, to dostanę kaszy. Tak ugotujemy kaszy i pojedziesz. ...Powróciła znowu Daryna Hryhoriwna do stolicy, na ulicę Czernyszewskiego, skąd „O mój rodzie piękny...” — z rodziny Daryny Hryhoriwny widać było posiadłość Petrowskiego. W mieście stawało się coraz trudniej z produktami, wprowadzono kartki żywnościowe. Bardzo chciała pracować, bo jakież to zarobki u męża-studenta? Z czasem udaje jej się umieścić córeczkę w grupie żłobkowej przedszkola przy domu pisarzy „Słowo”, a potem sama tam pracowała po ukończeniu kilkumiesięcznych kursów wychowawczyń. GŁÓD W CHARKOWIE, 1933 ROK Dziwiliśmy się, że jakieś tam gorkowskie organizacje dziecięce prowadziły dzieci i były one bardzo odświętne. Idą w białych bluzeczkach z czerwonymi chorągiewkami, w tiubietiejkach, czy jakieś tam czapeczki mieli. A tutaj — głodówka taka i jeść nie ma co; a mówią, że w tych koloniach bardzo dobrze się żyje, wszystko dla nich, że to wszystko dla Ukrainy dobrze się robi, wszystko dla młodzieży, wszystko dla uczniów. Choć tego, oczywiście, nie było. Ludzie chodzili tacy nieweseli, a nawet opuchnięci. Najbardziej w okresie głodu poraziło mnie to, że ludzie umierają. Najgorzej, jak zobaczyłam chłopczyka w wieku około ośmiu lat: leży, na wszystkich patrzy, a on już mokry cały i umiera. Ale to nie jest niezwykły sam obraz, że na ulicy wielkiego miasta wszyscy idą — kto do pracy, kto się śpieszy, nikt nie zwraca uwagi, bo to już codzienne, okazuje się, zjawisko. A potem drugim razem szłam, kiedy siedzi kobieta, rozkraczywszy opuchnięte nogi, przed nią kawałek płótna, i wyhaftowane takie wyszywane piękne ręczniki leżą, i ona wciąż mówi: „Dajcie, kto co może”. A sama ledwo mówi. Mówią, że ją zaraz zabiorą, już zawiadomili gdzieś, że trzeba zabrać, ona przecież bezradna siedzi, i już nic nie zrobisz (W mojej wyobraźni ta kobieta uosabia miliony pracownic-Ukrainek, samą Ukrainę doprowadzoną do śmierci głodowej przez katowski reżim stalinizmu. — Aut.). A pewnego razu przyszedł taki mężczyzna. Zapukał do drzwi, ja otwieram, a on mówi: — Dajcie coś. — Pan prosi? — Tak, proszę. Poszłam, wzięłam kawałeczek chleba i wyszłam mu dawać, a on (to mnie poraziło na całe życie), nie więcej niż trzydzieści lat, rumiany jeszcze, ładny, i mówi: „Żebym przepadł! Żebym przepadł, że dożyłem do takiego — prosić!” I, objąwszy twarz grubymi od pracy rękami, zaczął płakać. Ja i teraz płaczę. Daryna Hryhoriwna z córką Oksaną, autorką wspomnień Płacze. Matka zawsze płakała, wspominając tego doprowadzonego do rozpaczy mężczyznę, który wstydził się prosić o chleb. Oczywiście, przypominał jej wielu krewnych i współmieszkańców wsi, którzy byli kiedyś dobrymi gospodarzami, a potem, obrabowani przez stalinowski reżim, głodowali na najlepszych czarnoziemach świata. Swoją drogą, głębokość czarnoziemu na Połtawszczyźnie sięga w niektórych miejscach czterech metrów, sama widziałam. Powiedzcie, czy jest jeszcze gdzieś taka ziemia? Podczas wojny na rozkaz Hitlera naszą ziemię wywożono do Niemiec. Mój krewny Mykoła Honczarenko ze wsi Jabłunewe opowiadał, jak jego, nastolatka, i współmieszkańców wsi zmusili faszyści na stacji Hrebinka sypać czarnoziem na platformy towarowe do wysyłki do Niemiec. I to było nie tylko na Połtawszczyźnie. Matka była pewna, że do głodnego Charkowa przyjeżdżał Churchill, premier Wielkiej Brytanii. O tym fakcie nigdzie nie czytałam. Ale jeśli nie on — to któż? Możliwie, wiedzą historycy. „Jak byłam na placu Tewelowa, kupiłam jabłuszko dziecku, a potem widzę — po tamtej stronie tego, co z Anglii przyjechał, Churchilla. Wszyscy mówili: „O, Churchill wyszedł z hotelu „Swietocz” i stoi przy samochodzie”. Wkoło stali ludzie, i przez plac nikt nie szedł i nie jechał. Obok była Rada Najwyższa. Widziałam go: kostium na nim był taki, że u nas takich nie noszą, — koloru malinowego. Trochę na malinę podobny, trochę na cegłę. I taki szybki, pomachał ludziom czy znajomym na placu ręką i wsiadł do samochodu. A ja zawróciłam tam, gdzie siedzieli ludzie do Petrowskiego. Coś strasznego — tak wielu! Mówili, i dzień, i noc siedzą z tobołkami i w świtkach do Petrowskiego na przyjęcie. Ja już nie wiem, co on im mówił, jak przyjmował. W tym samym czasie, a możliwe, że i wcześniej, otworzyli torgziny, widać, dla zamożnych ludzi, którzy mieli coś. Bo młodzież, jak ja byłam, — biedni chłopi, to my nic nie mieliśmy. O głodzie w gazetach wtedy nie pisali — ukrywali. Ale większość myślała, że przypadkowy głód, myśleli — nieurodzaj. Ale my, wiejscy, myśleliśmy: urodzaj, nieurodzaj, żadnego pożytku nie będzie. Bo po wsiach takie rzeczy się dzieją! Czy represje, czy jak to nazwać? Ja wtedy zrozumiałam, że gorszego już być nie może: przychodzą już ludzie ze wsi i proszą o chleb. To takie straszne! Płaczą pod drzwiami, grzebią w śmietnikach. I mnie, prostą chłopkę, już nie opuszczała myśl: wszystko ginie całkiem, wszystko wiejskie. Teraz, podczas głodu w Charkowie, często wspominałam: jak we wsi u nas zabierali wszystko, to mojego brata Nykyfora to tak przygnębiło, że powiedział wtedy: „Wiedz, kiedy w historii będzie czarna plama — to będzie plama, że przebywał Stalin przy władzy”. W latach 70. u mojego bratanka Serhija, który uczył się na wydziale historycznym uniwersytetu im. T. H. Szewczenki oraz studiował politykę partii wobec kolektywizacji, powstawały pytania do dziadka, Iwana Honczarenki: „A jak to wszystko było?” On nie szczególnie wdawał się w opowieści, mówił, że to był straszny czas i, kiedy przychodziło odwiedzać wieś, widział tylko nieszczęście. Ale jakoś wspomniał fakt, który go bardzo poraził, i bezpośrednim świadkiem którego był. Przebywając na jednej ze stacji kolejowych, usłyszał o przybyciu wysokich rangą „inspektorów” od skupu zboża — Kaganowicza i samego Mołotowa. Z czasem podszedł do rządowego pociągu i zobaczył, że Mołotow brutalnie łaje jakiegoś miejscowego partyjnego kierownika za nieterminowo czy nie jakościowo wykonany plan skupu. Po tym Mołotow na oczach u wszystkich rozdarł legitymację partyjną winowajcy. A jeszcze opowiadali nasi krewni ze wsi Tymky, jak ich podczas rozkułaczania razem z innymi chłopami Połtawszczyzny wywieziono za Ural, gdzieś za Czelabińsk, w tajgę. Jechali pod strażą w zimnych wagonach towarowych, zjadły ich wszy. Zatrzymali się w lesie, przy jakiejś burzliwej rzece, i tam, żeby przeprawić na tamten brzeg, posadzili na tratwy. Chłopi nie wiedzieli, jak nimi kierować, jeszcze i nurt szybki — prawie wszystkie tratwy razem z ludźmi utonęły. Tym, którzy zdołali przeprawić się, kazali budować baraki. Narzędzi nie było, ziemia zmarznięta, jeść nie ma co. Moja kuzynka Hałyna Naumenko wspominała: „My, półnadzy, głodni dzieci (ich u rodziców było czworo) chodzili po zamarzniętej rzece do niewielkiego osiedla prosić o jałmużnę. Pod drzwiami i oknami śpiewali ukraińskie pieśni, i ludzie, patrząc na nas, płakali i dawali, co mogli. Ale potem ochrona zabroniła nam chodzić do tego osiedla i strzelała do każdego, kto naruszał rozkaz. Ludzie zaczęli uciekać, ich prześladowali, łapali, bili i zabijali, oni ginęli od pobić, głodu i chłodu”. Tysiące Ukraińców poszło w niebyt za Uralem. To był jeden z politycznych aktów, zorganizowanych przez okrutny stalinowski reżim dla zniszczenia ukraińskiego chłopstwa. Nisko schylmy głowy przed ofiarami tamtego nieszczęścia, nisko pokłońmy się pamięci niewinnych ofiar hołodomoru. Mijają lata, a prawda o tamtych strasznych czasach zawsze żyła w zbolałych sercach świadków i teraz coraz bardziej staje przed nami. z Oksana HONCZARENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn