Strona · s. 11strona oryginału ↗
JAK ZŁAMANO BLOKADĘ MILCZENIA
Слово Просвіти, №16 за 2004 рік
Starsze pokolenie przywódców diaspory w Stanach Zjednoczonych było w przeważającej mierze ukraińskojęzyczne. Z jednej strony świadczyło to o miłości do ojczystej ziemi, zachowywaniu tradycji narodowych, a z drugiej — prowadziło do częściowej samoizolacji. „Odejście starszego pokolenia i przejęcie naszego życia społecznego przez młodsze pokolenia przyniesie, można mieć nadzieję, wzrost naszego udziału i naszego wpływu w amerykańskim życiu politycznym” — pisała 21 września 1983 roku „Swoboda”, określając perspektywy na przyszłość. Ten proces zaczął nabierać sił znacznie wcześniej. Starsi przywódcy, wykazawszy mądrość, dali swobodę działania młodemu, anglojęzycznemu pokoleniu, wychowanemu od dzieciństwa w amerykańskim społeczeństwie. Ich ideowi następcy mogli zrobić dla sprawy ukraińskiej więcej, pracując w instytucjach rządowych, wpływowych organizacjach społecznych i ośrodkach badawczo-naukowych. Przykładem godnym naśladowania był Myron Kuropas, który został pomocnikiem prezydenta Geralda Forda do spraw etnicznych, obejmując w swoim czasie najwyższe stanowisko w historii Stanów Zjednoczonych wśród etnicznych Ukraińców. W 1972 roku za pieniądze zebrane od diaspory utworzono Instytut Badań Ukraińskich przy sławnym Uniwersytecie Harvarda, który stał się jej głównym ośrodkiem intelektualnym. Nowe pokolenie uświadamiało sobie, że finansowe i polityczne zasoby diaspory są ograniczone, dlatego skutecznie walczyć o sprawę ukraińską można tylko wtedy, gdy będzie się poruszać w głównym nurcie polityki USA. Wojny w Korei i w Wietnamie, a zwłaszcza sowiecka interwencja w Afganistanie, sprzyjały wzmocnieniu tendencji konserwatywnych w amerykańskim społeczeństwie. Młoda, energiczna ukraińsko-amerykańska elita dążyła do maksymalistycznych celów: postawiła sobie za zadanie nie tylko utwierdzenie historycznej prawdy o Hołodomorze, ale także uczynienie jej narzędziem walki o niepodległość Ukrainy. Sprzyjała temu koniunktura polityczna w Stanach Zjednoczonych. W warunkach globalnej konfrontacji między Waszyngtonem a Moskwą szala wagi coraz bardziej przechylała się w stronę wojowniczego antykomunizmu. Diaspora umiejętnie wykorzystała to jako atut polityczny w interesie sprawy narodowej. Znany kanadyjski specjalista do spraw ukraińskich Frank Sysyn uważa za najskuteczniejsze cztery jej projekty zrealizowane w latach 80. XX wieku: premierę filmu dokumentalnego „Żniwa rozpaczy”, publikację książki Roberta Conquesta „Żniwa żałoby”, utworzenie amerykańskiej Komisji Kongresowo-Prezydenckiej do zbadania głodu na Ukrainie oraz jego zbadanie przez Międzynarodową Komisję Prawniczą. Ten wykaz sporządzono w porządku chronologicznym. Najważniejszym spośród projektów był, jak się zdaje, trzeci. Inicjatywa jego realizacji należała do organizacji społecznej „Amerykanie w obronie praw człowieka na Ukrainie” na czele z Ihorem Olszanowskim, który dobrze orientował się w subtelnościach polityki amerykańskiej. Zbliżały się wybory prezydenckie i wybory uzupełniające do Kongresu, więc zarówno republikanie, jak i demokraci byli zainteresowani głosami ponad milionowej ukraińskiej społeczności. Aktywiści organizacji rozesłali tysiące petycji do biur urzędników wyborczych z żądaniem zbadania kwestii ukraińskiego Hołodomoru na szczeblu państwowym. 27 września 1983 roku James Florio (kongresmen-demokrata ze stanu New Jersey) po raz pierwszy wniósł pod obrady Izby Reprezentantów Kongresu USA projekt ustawy, na podstawie której proponowano utworzenie komisji do zbadania Wielkiego Głodu na Ukrainie. 21 września 1984 roku projekt ustawy przyjął Senat. 12 października 1984 roku prezydent Ronald Reagan, który nazwał Związek Radziecki „imperium zła”, podpisał odpowiednią ustawę (rozporządzenie wykonawcze 99/180). Nikt nie zna szczegółów dotyczących powstania Komisji i okoliczności związanych z jej pracą tak dobrze jak jej dyrektor wykonawczy doktor James Mace, który w latach 1986—1990 był zarazem jej „mózgiem” i główną siłą napędową, a obecnie mieszka i pracuje na Ukrainie. Działalność tego unikalnego organu parlamentarnego, finansowanego z budżetu federalnego USA, powinna stać się tematem poważnych badań ukraińskich historyków z kilku powodów. Po pierwsze, już w 1988 roku Komisja doszła do wniosku, że „Stalin i jego otoczenie dokonali ludobójstwa na narodzie ukraińskim” (Rada Najwyższa Ukrainy zdobyła się na to dopiero półtora dziesięciolecia później, podczas parlamentarnych przesłuchań w 2003 roku). Po drugie, ważnym rezultatem jej pracy po przedłużeniu mandatu była publikacja w państwowym wydawnictwie Waszyngtonu trzytomowego zbioru relacji naocznych świadków tragedii Hołodomoru. I wreszcie sam fakt istnienia amerykańskiej Komisji Kongresowo-Prezydenckiej świadczy o patriotyzmie i aktywności społecznej diaspory. Działalność ukraińskiej społeczności za granicą, przede wszystkim w USA i Kanadzie, w związku z 50. rocznicą Hołodomoru, kiedy na Ukrainie nikt oficjalnie nawet o nim nie wspomniał, stała się punktem zwrotnym w najnowszej historii narodowej. Radzieccy ideolodzy natychmiast znaleźli się w ślepym zaułku. Dobitnie świadczy o tym odtajniony dokument z
Fot. Oksana Ceacura
11 lutego 1983 roku pod podpisami sekretarza ds. propagandy KC Komunistycznej Partii Ukrainy O. Kaptô i przewodniczącego KGB USRR S. Muchy. Jego wniosek jest równoznaczny z uznaniem ideowego bankructwa: „Nam nie opłaca się w tej kwestii wdawać się w otwartą polemikę z zagranicznymi nacjonalistycznymi pismakami”. Taka była jedyna oficjalna reakcja w Kijowie na materiały informacyjne o kampanii rozwiniętej przez diasporę w USA, które ja, pracując w latach 80. jako korespondent TASS i RATAU w Nowym Jorku, bez żadnych komentarzy stale przesyłałem na adres KC KPU („Голод 1932—1933 рр. в Україні”. — Київ: Наукова думка. — С. 805). W przeciwieństwie do Kijowa, Moskwa zajęła wówczas bardziej wojowniczą publiczną pozycję. W kwietniu 1983 roku w Ottawie rozpowszechniono komunikat prasowy ambasadora ZSRR w Kanadzie, przyszłego inspiratora pierestrojki Jakowlewa, w którym stwierdzano, że żadnego głodu na Ukrainie nie było, a pojawiły się jedynie „trudności spowodowane suszą”. Materiały utrzymane w tym samym duchu, które pojawiły się pod koniec lat 80. na łamach przeznaczonych dla diaspory gazet „News from Ukraine” i „Wiadomości z Ukrainy” oraz na falach Państwowego Radiofonii USRR nadawanego za granicę, były tak fałszywe, że wywołały reakcję przeciwną. Wydarzenia rozwijały się dynamicznie. Partyjno-komunistyczna nomenklatura w Kijowie w końcu zrozumiała: tworzenie barier przeciwko rozpowszechnianiu historycznej prawdy stało się już niemożliwe. Starając się odciąć od spuścizny przeszłości, w styczniu 1990 roku KC Komunistycznej Partii Ukrainy przyjmuje uchwałę, w której uznaje, że głód 1932—1933 lat był „prawdziwą tragedią narodu, następstwem zbrodniczego kursu Stalina i jego otoczenia”. Wrażenie jest takie, że to sformułowanie zostało częściowo zapożyczone z wniosków amerykańskiej Komisji, a brakuje w nim kwintesencji — pojęcia „ludobójstwo”. Wtedy też, na podstawie dokumentów i materiałów archiwalnych Instytutu Historii Partii przy KC KPU, ukazuje się zbiór „Голод 1932—1933 роки”, zainteresowani przekazaniem masom ludowym słowa prawdy o gehennie, która spotkała naród ukraiński w XX wieku — głód 1921—1923 lat, 1932—1933 lat i 1946—1948 lat. Przykładem takiej działalności może być fakt przekazania 8 stycznia 2004 roku naukowcowi i wykładowcy Ostrogskiej Akademii, profesorowi, doktorowi Myronowi Kuropasiowi czeku na sumę półtora tysiąca dolarów, przeznaczonego na stypendia dla dwóch studentów tej akademii, którzy w swoich studiach interesują się ukraińskim ludobójstwem 1932—1933 lat i opracowują, na podstawie materiałów archiwalnych, uzasadnione dokumentami studium o tej straszliwej tragedii Ukrainy. Fundacja przesłała też tysiąc dolarów dla aktywistów Łuckiego Uniwersytetu Państwowego, którzy wykonali sto tysięcy ulotek opowiadających o głodzie, rozsyłanych po całej Ukrainie, przekazujących narodowi historyczną prawdę. W planach Fundacji jest jeszcze wiele innych interesujących projektów, które mogą zostać wykorzystane w interesie narodu ukraińskiego i pozwolą przekazać obywatelom Ukrainy i diaspory prawdę o wydarzeniach z nie tak dalekiej przeszłości. Mam nadzieję, że czytelnicy naszej gazety w najbliższym czasie będą mieli okazję bliżej poznać przewodniczącego Fundacji Ukraińskiego Holodomoru w USA i dowiedzieć się o jego wielostronnej działalności zarówno na Ukrainie, jak i za oceanem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
