Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

STANISŁAW SUKNENKO:

Слово Просвіти, №16 за 2004 рік

Taśmę napędza skoworodowski ton poszukiwania prawdy. Na ekranie rozwija się współczesność, a dokładniej — doświadczenie namysłu nad tą współczesnością w jej kluczowych postaciach i wydarzeniach. Dość subiektywne doświadczenie. Jednak wątpię, by w próbie trzymania się „obiektywnego” punktu widzenia świat stawał się bardziej autentyczny… Autorzy projektu nazwali go poetycko-dokumentalnym badaniem. Film, o którym mowa, składa się właściwie z dziewięciu niemal samodzielnych filmów, każdy po dwadzieścia pięć minut. Osoby, które pojawiają się w kadrze, mówią o skomplikowanych i głębokich sprawach: wiara, nadzieja, tradycja, twórczość, wybór…; rozważają o zwycięstwach i porażkach, utraconych możliwościach i niezrealizowanym potencjale Ukraińców… W tym samym czasie cały obraz jest dość dynamiczny, z wyraźnym rytmicznym wzorem… Rozmowa z panem Stanisławem była dla mnie jakby kontynuacją tych wewnętrznych dialogów z ludźmi, którzy przemawiali z ekranu. Aby zachować tę delikatną materię wzajemności, starałem się uniknąć pierwszego bezpośredniego pytania do autora filmu i po prostu włączyłem mikrofon, gdy poczułem, że atmosfera staje się zgodna z moimi pytaniami. — …Ludzie z pewnym życiowym doświadczeniem z jakiegoś powodu przede wszystkim skupiają się na rzeczach wizualnych, analizują, jak film został „zrobiony”, i nie słyszą, o czym mówią bohaterowie filmu. A dla mnie nie mniej ważna była treść. Zebraliśmy w projekcie ludzi nieprzypadkowych i nieprzypadkowo… I kiedy dyskusję o filmie zaczynamy od czysto wizualnych rzeczy, jest mi przykro. Nie jest tak ważne, czy widzowie się ze mną zgodzą, czy nie. Ale chciałbym, żeby się wypowiadali, żeby film popychał ich do podejmowania decyzji, w końcu. Nasz program jest o wyborze… Czasy się zmieniły i obecnie mamy to, o czym wcześniej tylko marzyliśmy. Jak my z tego korzystamy? Dokąd idziemy, co budujemy, kim jesteśmy?! Mówimy, że pragniemy wejść do światowej cywilizacji. Ale co my realnie oferujemy światu?! Zrozumcie, mamy co oferować. Ale pytanie: kto może to należycie robić?.. — Tak, kiedy sami nie uświadamiamy sobie, co posiadamy, jak możemy to oferować? Przecież zanim zaczniemy to robić, trzeba zaadaptować swój dorobek do współczesnego postrzegania świata, w końcu — do wyzwań historii… — My przecież przez długi czas nie znaliśmy własnej historii. W ciągu ostatnich dziesięciu-trzynastu lat odkrywamy ogromne jej pokłady, „od czystej karty” uświadamiamy sobie postacie, o których wcześniej nawet nie słyszeliśmy, wydarzenia, o których mieliśmy mgliste pojęcie… Historia to wybór. Zebraliśmy ludzi, którzy swój wybór zrobili i robią. Nie kiedyś — raz i na całe życie. Nie! Wybór to wszystko, co się wydarzyło, wydarza i musi wydarzać. Jak mówi w jednym z filmów Myrosław Marynowycz: „Jeśli nie zdążyłeś dokonać wyboru w przeszłości, jeśli nie wiesz, jaki wybór podjąć, ale chcesz — nie martw się, masz jeszcze szansę”. Kiedy nie wiesz jaki — dokonaj moralnego. To niemało. We współczesnym świecie, gdzie bardzo ostro stoją pytania dobra i zła, ważne jest dokonanie swojego wyboru w odniesieniu do tego, co dzieje się wokół. I ci ludzie, których Państwo widzieli w projekcie, którzy dokonali wyboru — oni własnym doświadczeniem oczyszczają przestrzeń, w której wszyscy żyjemy. Na pokazach filmu obserwuję, jak młodzież interesuje się tymi problemami. To naprawdę nadzieja na to, że ten kraj ma przyszłość. Mieliśmy i mamy całe pokolenia oszukanych ludzi, którzy święcie wierzyli w ideę narzucaną im przez dziesięciolecia — i teraz są oszukani, zniechęceni. Tragiczna sytuacja, bo ci ludzie nie chcą wierzyć, że zmiany na lepsze są możliwe. Zmęczyli się wierzeniem — i to jest ich zasadnicze stanowisko. Młodzież jest inna… pragnie zmian… chce się uczyć, odkrywać siebie i świat. I naprawdę zaproponować mu coś pozytywnego. — Czy zdarza się Panu stykać z sytuacjami, w których człowiek próbuje pozbyć się ciężaru odpowiedzialności — z tym, co Erich Fromm nazwał „ucieczką od wolności”? — Tak. Do naszego społeczeństwa przyszła demokracja, ale nie jestem pewien, czy bardzo wielu ludzi się z tego ucieszyło. Kiedy takie zmiany zachodzą, trzeba odnieść siebie do tego procesu. A co to znaczy — dokonać moralnego wyboru, kiedy dzisiaj te pojęcia są całkowicie zniwelowane. Robiliśmy nasz film jako rozmyślanie o tym, na jakiej podstawie, na jakich zasadach można zbudować demokratyczne społeczeństwo. I okazuje się — nie musimy odkrywać Ameryki, przecież ludzkość od tysiącleci wiedziała, że tą podstawą jest wiara. Dziesięć przykazań — wtedy i dzisiaj — one działają. Jeśli nie wiesz nic innego — odnieś się do tego bez ironii. Być może dzisiaj należy się zastanowić, co nam w tych starych księgach proponowano. Dlaczego by nie zgodzić się nie niszczyć wszystkiego wokół siebie i nie wznosić tej wieży na krwi? — U Pana właśnie wybrzmiały dwa kluczowe dla współczesnego ukraińskiego społeczeństwa pojęcia: demokracja i wiara. Pozwolę sobie na nieco prowokacyjne pytanie. Dziesięć przykazań… Mojżesz dał je kiedyś swojemu ludowi, wyzwalając go z niewoli. I po pewnym czasie ci ludzie, wychowani na mądrych przykazaniach, przy spotkaniu z innym duchowym liderem wykrzyknęli: „Ukrzyżuj go” — i dokonali wyboru na korzyść rozbójnika (niech nawet „szlachetnego”), ale odepchnęli człowieka, który powiedział: „Miłuj bliźniego”. Demokracja… Przyjęło się uważać za jej kolebkę starożytną Grecję. Obywatele ateńskiego polis w czasie jego rozkwitu skazali na karę śmierci Sokratesa. To była całkowicie demokratyczna procedura… Co więc — bywają sytuacje, kiedy i wiara, i demokracja są bezsilne? Jak Pan widzi tę sytuację? — Są rzeczy, których obecnie zaczynamy uczyć się od początku… Nie wiem… Odwołam się znowu do przykładu Myrosława Marynowycza. Został skazany na dziesięć lat łagrów. Jeszcze jako młody człowiek (miał wtedy dwadzieścia pięć lat) brał udział w pracy Grupy Helsińskiej. Grupa została całkowicie aresztowana, zniszczona. W filmie pan Myrosław opowiada, jak czekista zwrócił się do niego: „Rozumiecie, jeśli nie jesteście z nami — jesteście przeciwko nam…” I Marynowycz dalej mówi: „Może dlatego, że byłem młody i nie w pełni rozumu, dokonałem swojego wyboru i odpowiedziałem: no to jestem przeciwko wam”. Potem w okolicznościach łagrowego życia zaczął w praktyce rozumieć takie rzeczy — jak to kochać nieprzyjaciół swoich. Obok byli ludzie, których szanował, i widział różny stosunek do otoczenia. Jedni nienawidzili sługusów reżimu, uzbrojonych w automaty. Inni zaś rozmawiali z nimi, próbowali dostrzec w nich ludzkie oblicze. Tak właśnie rozminąłbym się z autorami projektu, gdyby nie przypadek. Rzeczywiście, za tymi niby przypadkami często ciągną się cienkie jak pajęczyna, delikatne, ale brzemienne w skutki więzi, z których przędzie się tkanina życia. Tak u mnie stało się z filmem Stanisława Suknenki i Zinaidy Furmanowej „…i będzie nowa ziemia”. Jak zazwyczaj bywa z ukraińskim produktem kulturowym — prawie żadnego rezonansu w przestrzeni informacyjnej… Między więźniami wybuchały spory w rodzaju: „Na co ty sobie pozwalasz? Co o tobie pomyślą?!”. I pan Myrosław opowiada, jak pewien człowiek zapytał go: „A nie zależy ci na tym, co ty sam o sobie myślisz?”. Człowiek został stworzony na obraz Boży. I nawet kiedy ten obraz nie jest taki, jakim chcemy go widzieć, kiedy jest jak pognieciony papier — trzeba go wygładzić, wyprostować. Zrobić to nie nienawiścią, nie krwią, nie ofiarami. Marynowycz dokonał swojego wyboru, ale był to niełatwy krok. Tak, tamci ukrzyżowali, tamci skazali. Ale przecież nie dlatego, że prawa, którymi się posługiwali, były oparte na krwi. Ludzie interpretują wszystko tak, jak im się podoba. Rzecz w tym, że żadne prawo — dziesięć, dwanaście, piętnaście przykazań czy punktów — nie będzie działać, jeśli każdy z nas nie uświadomi sobie, kim jest i po co to prawo dla niego istnieje. Żadne prawo nie będzie działać… Dopóki człowiek nie odkryje go sam w sobie… Mówimy o tym w filmie. Wszyscy nasi bohaterowie to ludzie wierzący. Nie w wąskim, konfesyjnym znaczeniu. Ten film nie jest o religii, a ludzie, którzy pojawiają się na ekranie, nie mówią, do jakiego należą kościoła — mowa o tym, co realnie robią: Nina Matwijenko, Myrosław Marynowycz, Serhij, niezwykle proste rzeczy, o których jest w nim mowa. Przecież bardzo często zdarza się tak, że zastanawiając się nad jakimiś fundamentalnymi sprawami, nie znajdujesz odpowiedzi, nie znajdujesz zgodności ze swoimi myślami ani w gazecie, ani w tym, co pokazuje telewizja. To ostatnie raczej prezentuje całkowitą nieadekwatność wobec twojego postrzegania świata. Nasz film to wsparcie dla tych, którzy myślą, pragną coś zrobić dla Ukrainy, ale czują się samotni, dlatego że nie wiedzą, iż całkiem blisko są tacy sami jak oni. — Czyli Pana film jest rezultatem tego istotnego wyboru, o którym Pan mówił — światopoglądowego, wartościowego, egzystencjalnego?.. — Oczywiście. I nawet geograficznego, jeśli chcecie. Przecież wróciłem na Ukrainę nie dlatego, że coś mi się nie udało w Brytanii — całkiem sporo mi się tam udawało — pod względem możliwości materialnych na przykład, tutaj nie mam nawet dziesiątej części tego, co miałem tam. Ale ten wybór to wybór duszy. Bo kiedy czujesz, że Bóg obdarza cię pewnymi talentami, musisz je pomnażać i rozwijać. Mając pracę twórczą tam, czułem, że logiczniej jest wykorzystywać to tutaj, dla swojego narodu. Latami o tym marzyłem. Kijów mnie nie wypuszczał, prześladował w snach, w rozmyślaniach… Mówię o tym w filmie — tam nie ma nic zmyślonego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn