Strona · s. 10strona oryginału ↗
HISTORIA NA ŁAMACH CZASOPISMA «SEŁO» „Niedawno Rada Towarzystwa otrzymała list od Państwowej Straży m. Kamieńca, pisany w języku moskiewskim. List ów zwrócono straży nie czytając, po czym państwowa straż zaczęła pisać już po ukraińsku”. Seło, 21—22 października 1918 r.
Слово Просвіти, №16 за 2005 рік
„Wołodymyr Fadijowycz spełnił słowo swoje — nigdy żywym nie oddać się w ręce bolszewików i, zobaczywszy siłę przestępców, sam strzałem z rewolweru skrócił sobie życie. Łotry grabili nieboszczyka do koszuli i zabrali trup jego, a brata aresztowali i rozstrzelali za to, że ten nie chciał mówić po moskiewsku…” „Seło”, 1919 r. OBRAZKI Z HISTORII PROŚWITY Na łamach czasopisma — niemało materiałów o działalności „Proświty”. Tak, w numerze 28—29 z 28 sierpnia 1918 roku Wł. Pliński w notatce „Towarzystwo „Proświta” we wsi Żenyszkowce” informuje, że „Proświtę” w Żenyszkowcach (obecnie rejon winkowiecki obwodu chmielnickiego) założyło 27 kwietnia kółko młodzieży, przeważnie z chłopów. Na pierwszym walnym zebraniu było ich 26. „Ciężką drogę przyszło przejść młodemu Towarzystwu przez 2 miesiące swego istnienia. Wrogość nieświadomego chłopstwa, przeszkody ze strony ukrainożerców, nieznaczne środki materialne — wszystko to hamowało sprawę i działalność „Proświty”. Nieraz rada „Proświty” zwracała się o pomoc do różnych instytucji i osób prywatnych, ale za każdym razem w pomocy odmawiano. Z wielkimi trudnościami członkowie Towarzystwa złożyli swoje ostatnie pieniądze i założyli fundusz w wysokości 890 karbowańców. Część tych pieniędzy poszła na książki i gazety, a część — na urządzenie sceny, jedynego źródła dla zwiększenia środków. Biblioteka „Proświty” póki co niewielka (około 400 książek na sumę 489 karbowańców). Dla czytelni prenumerowane są takie gazety i czasopisma: „Nowa Rada”, „Widrodżennia”, „Kijewskaja Mysl”, „Nasze Seło”, „Narodnia Sprawa”, „Seło”, „Rilla”, „Komasznia”, „Szliach”, „Hedz” i „Repiachy”. Biblioteka-czytelnia otwarta codziennie…” Pomimo braku czasu z powodu prac polowych, jednak „zrobiono już wiele: założono kółka dramatyczne, śpiewacze i dziecięce, orkiestrę smyczkową; urządzono 6 przedstawień, 2 bezpłatne wieczory dziecięce, 1 zabawę ludową, 1 święto narodowe, 3 wykłady, 4 wieczorki taneczne… Planuje się otwarcie wieczorowych kursów dla dorosłych, poszerzenie biblioteki i czytelni…” W barwnej pod względem języka i stylu notatce autor opowiada o zmianach, które wniosła w życie wsi „Proświta”: „Nie usłyszysz teraz na wsi wulgarnych i mieszczańskich rosyjskich pieśni i innego brudu, który ponanosili ze sobą „żołnierzyki”, — śpiewają „Stojić hora wysokaja”, „Koło młyna koło brodu”, „Powij, witre, na Wkrainu”, „Jak umru, to pochowajte” itd. Rodzimego języka nawet podpaństwo przestali się wstydzić. Strój narodowy odrodził się i stał się jeszcze lepszy i wspanialszy. Oprócz tego częste zebrania i przedstawienia, wieczorki i zabawy taneczne, gdzie bywa niemało inteligencji z Żenyszkowiec i innych wsi, a nawet miast, zjednoczyły samotnie smucącą się, niezorganizowaną młodzież, przyuczyły ją do delikatności i zmniejszyły pijaństwo i awantury na wsi. Wielu starych chłopów zmieniło swój pogląd na przedstawienie…” Te publikacje dają nam możliwość niemal po stu latach widzieć szczypty życia i wypoczynku, nastroje i dążenia, drogi kulturalnego wzniesienia naszych ziomków. Co śpiewali oni? Jakie przedstawienia wystawiali? „Pomimo tego, że większość amatorów nie widziała nigdy wcześniej sceny, ale zagrała swoje role dobrze. Tak ob. Włas Wujłow cudownie wykonał rolę Martyna (Zemsta Martyna), Łukija Wujłowa — Ryndyczki (Po rewizji) i Wasyliny (Na pierwszych zalotach), Stepan Kucharz — Stróża (Po rewizji), Arsen Mańkowski — Haraska (Po rewizji), Epifan Wujłow — Panasa (Prawdziwa historia) i Iwan Suchyj — Temisza (Na pierwszych zalotach). Kółko śpiewacze pod kierownictwem ob. O. Kowalowa wykonało pięknie: „Zore moja weczirnia” (Trio), „Oj ty, diwcyno, zaruczenaja” (chór mieszany), „Rewe ta stohne Dnipro szyrokyj” (chór mieszany), „Tam za lisom” (chór męski) i „Szcze ne wmerła Ukraina” (chór mieszany). Obecnie Żenyszkowiecka „Proświta” ma 120 członków, przeważnie chłopów. „Inteligencja” patrzy na „Proświtę” z góry, jak na „chłopską” organizację… Niektórzy podburzają chłopów i używają różnych sposobów, żeby „Proświtę” zamknąć. …Nie będzie zbytecznym powiedzieć, że Żenyszkowiecka „Proświta” dobrym przykładem i staraniami rozbudziła chłopstwo i w innych wsiach i miastach i ludzie zaczynają gromadzić się w oświatowe Towarzystwa, a w niektórych wsiach „Proświty” już się założyły (Bożykowce, Winkowce, Daszkowce)…” W numerze czasopisma nr 32—33 korespondent pod pseudonimem „Swij” donosił ze wsi Nowe Porzecze powiatu kamienieckiego (obecnie rejon horodecki obwodu chmielnickiego): „W grudniu minionego roku w naszej wsi założyło się towarzystwo „Proświta”, praca którego na pierwszych etapach napotkała wielkie trudności i przeszkody ze strony „towarzyszy bolszewików”, … ale mimo to w grudniu pracą „Proświty” urządzono kilka czytanek. W styczniu tego roku kółko teatralne przy „Proświcie” wystawiło w miejscowej szkole sztukę „Zoria Nowoho żyttia”. W antraktach prowadzono śpiewy ukraińskich pieśni…” Rada „Proświty” wsi Rużyczna (obecnie przedmieście Chmielnickiego) w składzie przewodniczącego S. Huły, skarbnika St. Walczuka i pisarza M. Szweda skarżyła się na brak pomieszczenia dla pracy towarzystwa i prosiła o pomoc redakcję. Opowiadając o trudnym kształtowaniu się „Proświty” (założona w grudniu 1917 roku), zaznaczają: „W czasach bolszewizmu rozbiło się chłopstwo na dwa wrogie obozy: jeden z nich, wrogi dla Ukraińskości, czynił i czyni wiele nieprzyjemności. Ale, nie patrząc na wszystkie te przeszkody, „Proświta” nie chyli się przed nimi, a podąża swoją drogą — pracuje nad kulturalnym i duchowym odrodzeniem wsi. …i obecnie „Proświta” liczy 85 osób…” O działalności „Proświty” donoszono ze Żwańca powiatu kamienieckiego: „Kamieniecko-Podolskim sądem okręgowym zatwierdzono statut „Żwanieckiego kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta” imienia I. M. Steszenki”. Proświta łączy działalność dwóch gmin — hawryłowieckiej i rychteckiej, w sumie około 30 wsi. Towarzystwo podejmuje zdecydowane kroki do otwarcia w Żwańcu mieszanego ukraińskiego gimnazjum im. I. M. Steszenki, a także domu ludowego im. pisarza Rudanśkiego”. W numerze 38—39 z 5 października
W 1918 roku Ark. Żywotko w artykule „Proświta i dzieci” zaznaczał: „Proświta”, która najbliżej stoi ludu, którą najbardziej boli życie kraju i ludzi, która idzie drogą rodzimej kultury, — powinna zwrócić uwagę na ten skarb drogi — na nasze dzieci”. W tym samym numerze o problemach towarzystw „Proświty” rozmyśla W. Zboroweć. Działalnością „Proświty” w guberni podolskiej opiekował się departament edukacji pozaszkolnej, któremu wówczas przewodniczyła Sofia Rusowa. „Ponieważ „Proświty” przeżywają bardzo trudne położenie z powodu nieporozumień ze starostami w ich działalności oraz z powodu niejasnych warunków prawnego istnienia”, departament ogłosił w czasopiśmie „Seło” zwołanie zjazdu „Proświty” na 21—22 października. W tym samym numerze wydania podano szereg materiałów o działalności „Proświty” w Kamieńcu Podolskim: o kursach ukrainoznawstwa i kancelaryjnych dla urzędników, otwarciu gimnazjum dla dorosłych, o prośbie Ministerstwa Edukacji Narodowej o pomoc w doborze specjalistów z ukrainoznawstwa do szkół średnich. Wybór kończy się takim komunikatem: „Niedawno Rada Towarzystwa otrzymała list od Państwowej Straży m. Kamieńca pisany moskiewskim językiem. List ten zwrócono straży nie czytając, po czym państwowa straż zaczęła pisać już po ukraińsku”. We wsi Borówka (prawdopodobnie obecnie obwód winnicki) w latach 1905—1909 pracę proświatową prowadził nauczyciel Iwan Mykołajczuk, jednak zmuszony był opuścić wieś z powodu ataków zwolenników „jedinoj niedielimoj”. „Ale ziarna, które siał, przyjęły się… uczniowie jego w roku 1917 założyli we wsi „Proświtę”, — pisał B. Bida. — …Ale tego lata przewodniczącego „Proświty” aresztowano: poszła po wsi plotka, że to go za to, że o wolności opowiadał…” W czasach hetmanatu Pawła Skoropadskiego, choć zasłynął on otwarciem Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego oraz innych placówek edukacyjnych, sprawa ukraińska doznawała ucisku. Oto notatka P. Kozernyckiego z czasopisma numer 46—47 z 22 listopada 1918 roku. „W. Łozny, pow. lityński. Dopóki nie wrócili z służby wojskowej nauczyciele, we wsi Sachniw i we wsi Łozniw nikt nie dbał o sprawę społeczną. Teraz, dzięki nauczycielom pp. Olijnykowi i Hałczewskiemu, założono towarzystwo „Proświta”, które ma póki co 20 członków. 20 września, pod kierownictwem nauczycieli została wystawiona sztuka Tobilewycza „Beztalanna”. Zysk z przedstawienia pójdzie na prenumeratę gazet, czasopism i na zakup książek. … Bardzo dużą pomoc w tej sprawie dał dyrektor łozniwskiego zakładu, który przychylnie odnosi się do naszej edukacji”. Widzimy, że proświatowcy stawiali przed sobą wysoką poprzeczkę — zabrali się za „Beztalanną”! Ale najważniejsze jest tu nazwisko „Hałczewski”. Tak, właśnie ten Jakiw Hałczewski, który wkrótce zostanie dowódcą pułku armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, a w latach 1922—1923 — słynnym atamanem powstańców „Orłem”, który siał grozę wśród bolszewików nie tylko na Podolu, ale i na Kijowszczyźnie. W desperackiej walce z bolszewizmem obok niego było niemało proświatowców z Sachniwa i Łozniwa. Prawie w każdym numerze „Seła” z lat 1918 i 1919 jest informacja o działalności towarzystwa. Mowa o Winnicy, Bracławiu, Niemirowie, Mohylowie Podolskim, Nowej Uszycy, Wowkowyncach, Jampolu, Ładyżynie, wsiach Hlibiw, Andrijiwka, Kytajhorod, Żwanczyk powiatu uszyckiego, Parajiwce, Mała Bahowycia, Kuhajiwce, Kupyn powiatu kamienieckiego, Rachny Lisowe powiatu jampolskiego, Bahryniwce, Salnycia powiatu lityńskiego, Słoboda-Jawtuszkowśka, Snitkiw powiatu mohylowskiego, Kyrsaniwka, Chołodkiwka powiatu bracławskiego, Karabeliwce, Wiknyna, Kybyłcz powiatu hajsyńskiego i in. Zdarzają się w czasopiśmie także komunikaty o działalności „Proświty” w innych guberniach. Na przykład: „W Sumach na Charkowszczyźnie „Proświta” otwiera pełnoprawne ukraińskie gimnazjum z nauczaniem w języku ukraińskim”. „W Noworosyjsku założyło się nowe ukraińskie towarzystwo wydawnicze, do którego będą przyciągnięte wszystkie ukraińskie organizacje i „Proświty” Czarnomorszczyzny”. „W Białej Cerkwi „Proświta” zakłada muzeum!.. „W miasteczku Maczechy powiatu połtawskiego „Proświta” założyła chłopski uniwersytet ludowy”. PO BOLSZEWICKIEJ NAWAŁNICY Od 30 marca 1919 roku czytelnicy nie mogli otrzymywać czasopisma regularnie. Następny numer wyszedł dopiero 20 czerwca. Tragicznymi wydarzeniami naznaczony jest ten czas: bolszewickie wojska zajęły wtedy całe terytorium Ukrainy aż po Zbrucz. Armia URL wycofała się do Galicji. Kamieniecki komitet rewolucyjny wstrzymał wydawanie ukraińskich czasopism i gazet. Pracownicy czasopisma „Seło” Czasopismo „Seło” — wydanie Podolskiej Gubernialnej Rady Narodowej czasów walki narodu ukraińskiego o swoją państwowość w latach 1917—1920. W państwowym archiwum obwodu chmielnickiego przechowywane są jego numery od maja 1918 roku do grudnia 1919 roku, — właśnie wtedy czasopismo wydawano w Kamieńcu Podolskim. Do tego czasu wychodziło w Winnicy, z powodu bliskości frontów Pierwszej wojny światowej do Kamieńca Podolskiego. Święta szewczenkowskie w „Proświcie” w Peresiepynej. 1912 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
