Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

MISJA PROŚWIECIAN — BUDZIĆ SPOŁECZEŃSTWO

Слово Просвіти, №16 за 2005 рік

— Wychował się Pan, wykształcił i pracuje w kraju, w którym tradycje proświeciańskie żyły zawsze. Z czasem aktywnie włączył się Pan w działalność „Proświty”. Wiele Pan zrobił jako pisarz, proświecianin. Słowem, widzi Pan tę pracę w czasie i przestrzeni. Chciałoby się usłyszeć Pana myśli i spostrzeżenia. — Towarzystwo „Proświta” (albo, jak je przez długi czas nazywano, „Proswita”), było głównym motorem życia narodowo-kulturalnego na ziemiach galicyjskich — od początku założenia w XIX w. i nawet po brutalnej likwidacji w latach 1939—1940. Rzeczywiście, tradycje proświeciańskie są tutaj głęboko zakorzenione i na tyle żywotne, że w czasach bezpaństwowości „Proświta” pełniła wiele funkcji: wychowawczą, ideologiczno-kulturalną, wydawniczą, organizacyjną… Była ona strażniczką świadomości narodowej i wraz z innymi stowarzyszeniami społecznymi „Sicz”, „Płast”, „Sokił”, „Łucz” oraz instytucją naukowo-wydawniczą „Towarzystwo Naukowe imienia Tarasa Szewczenki” zbudowała potężną „linię obrony” nie tylko przed zagrożeniem denarodowienia narodu, ale i przed niebezpieczeństwem demoralizacji, którą narzucali i wszczepiali obcy. „Proświta” miała niezaprzeczalny autorytet w społeczeństwie. Nawet w najbardziej oddalonych zakątkach kraju, z reguły, działał model współpracy: proświecianie, duchowieństwo, nauczycielstwo. Nierzadko sami duchowni pasterze byli duszą „Proświty” — wspomnijmy ojców Bohdana Łepkiego i ich działalność na ziemi brzeżańskiej lub pełne poświęcenia trudy księży z ziemi trembowelskiej: Iwana Wolańskiego, Platona Karpińskiego, Josypa Pobereżnego. Chciałbym również podkreślić, że w warunkach galicyjskich XX w. — i do końca lat 30. — Towarzystwo odgrywało także ważną rolę polityczną w kształtowaniu świadomości narodowo-patriotycznej kilku pokoleń, w tym także naszego, które odrodziło „Proświtę” u zarania najnowszej ukraińskiej państwowości. I mimo wszystko, wydaje się, że ani ja, ani wielu moich kolegów nie zdołaliśmy wykorzystać potencjału Towarzystwa w nowych warunkach. Przeszkodziły czynniki obiektywne — przede wszystkim burzliwa „partyzacja” życia społecznego. A do tego jeszcze daleko naprzód wykalkulowane działania poprzedniej władzy — odsunięcie proświecian na „marginalne” pozycje lub nawet otwarte oponowanie stanowiskom „Proświty”. Już nie mówię o wewnętrznych „bolączkach” — ambicjonalności „liderów powiatowych”, jaskrawej retoryce zamiast codziennej pracy z ludźmi i dla ludzi… — Czy nowe słowo „Proświty” jest możliwe? Jeśli na Ukrainie jest ukraińska władza, to czy potrzebne są organizacje społeczne, które, właściwie, kształtowały i broniły ideologii państwowej? — Najpierw — o doświadczeniach naszych historycznych pobratymców — Słowaków, Serbów, Chorwatów. „Matica slovenska” czy „Matica srbska” — to siostry naszej ukraińskiej „Proświty”. Prawda, ich działalność nie była brutalnie (i na długo) przerywana. I oto dzisiaj w Republice Słowackiej organizacja narodowo-oświatowa z powodzeniem pracuje, skupia Słowaków rozproszonych po świecie wokół programu wszechstronnego wspierania ojczyzny, popularyzacji słowackiej kultury na świecie. Centrum instytucji znajduje się w mieście Martin, gdzie zlokalizowany jest ogromny kompleks muzealno-wydawniczy, ale to nie oznacza, że „Matica” jest na marginesie życia politycznego i kulturalnego. Wręcz przeciwnie, generuje ona idee, koordynuje wysiłki społeczeństwa i władzy, kształtuje ideologię państwa. W Serbii „Matica” zrezygnowała z radykalizmu politycznego, przekształcając się w centrum naukowo-badawczo-wydawnicze. Nasza „Proświta”, moim zdaniem, na dzień dzisiejszy jeszcze nie przejęła głównych dźwigni wpływu ideologicznego, chociaż z powodzeniem próbuje orientować naród w skomplikowanej i zagmatwanej sytuacji „ideologicznej wszechjedności”, wytworzonej przez reżim Kuczmy. „Proświta” powinna wychowywać i naród, i władzę — i w tym tkwi ukraiński paradoks! My, proświecianie, musimy pilnie wypracowywać strategię ideologii państwowej, uzasadnić jej atrakcyjność, prestiżowość. „Proświta” nie może być partią polityczną, ale musi otrzymać prawo takiego głosu, aby słuchali go i Prezydent, i Gabinet Ministrów, i Rada Najwyższa, aby jednoczył on i konsolidował Ukraińców, którzy przebywają w każdym zakątku planety. Zatem nowa postać, nowy status, nowe słowo „Proświty” — wszystko to możliwości dzisiejszego dnia. Trzeba się otrząsnąć, faktycznie od nowa przebudować struktury — od najniższych do najwyższej. „Proświta” musi zrezygnować z roli pożywki dla miłośników wspomnień, retoryki, bezczynnego „patriotyzmu”. Musi się unowocześnić, odmłodzić, znaleźć nowe podejścia do każdego obywatela państwa. Będąc nauczycielką i doradczynią, musi pamiętać, że jej najcenniejszą cechą jest macierzyński stosunek zarówno do światowego ukraiństwa, jak i do mniejszości narodowych w naszym państwie, odbierając tym samym politycznym awanturnikom spoza granic Ukrainy „prawo” do ingerowania w nasze życie. Zatem „Proświta” jeszcze długo będzie potrzebna, co więcej — niezbędna… — Czy idea narodowa kiedykolwiek zadziała na Ukrainie? Jaka jest przyszłość „Proświty”? — Na ukraińską ideę narodową najpierw trzeba zapracować. Jest ona niczym ziarno, dla którego przed zasianiem przygotowuje się grunt, a po zasiewie pielęgnuje się je, dogląda, chroni przed szkodnikami. Nasza idea narodowa — „w swoim domu własna i prawda, i siła, i wolność” — zasiana przez Szewczenkę, była doglądana przez Frankę i Łesię Ukrainkę. Jej pierwsze wschody pojawiły się w 1918 roku wraz z ogłoszeniem IV Uniwersału Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wiadomo, jakimi sposobami zlikwidowano niepodległość państwową Ukrainy i jak niszczono ukraińskie organizacje patriotyczne, w pierwszej kolejności „Proświtę”. Dlatego dzisiaj sprawa ochrony ukraińskiej idei powinna być życiową potrzebą każdego obywatela — od Prezydenta do ucznia, który po raz pierwszy otwiera „Elementarz”. Idea narodowa „zadziałała”, ale po to, by ona „zaczęła pracować”, należy obudzić społeczeństwo, zaszczepić mu — tak różnemu — godność narodową i dumę narodową. A to jest misja „Proświty”. Uważam, że pracy wystarczy nie na jedno pokolenie. Co to za praca? Przede wszystkim — powrót do wartości chrześcijańskich, europejskich. Rezygnacja z „fałszywych klejnotów” reżimu totalitarnego. Podniesienie kultury — politycznej, duchowej, obyczajowej, językowej — oto przestrzeń działalności naszego towarzystwa. Powiecie Państwo: to ogólniki, od których „odbijają się” najszczersze intencje, zwłaszcza tam, gdzie środowisko kształtuje subkulturę „serdiuczek” i „złotych gęsi”. Dobrze, a gdzie nasze codzienne reagowanie, gdzie, wreszcie, zdolność bojkotowania, ignorowania, wyśmiewania, zastępowania pseudosztucznego chłamu wysokiej jakości dziełami? Dlaczego milczymy, słuchając stacji radiowej „Era”, która nauczyła się zręcznie manipulować językami — ukraińskim i rosyjskim w ramach wywiadów, reklam, komunikatów — tak, że dwa strumienie językowe mieszają się, utwierdzając w ten sposób „realną dwujęzyczność”? I pytanie do władzy: dlaczego do tej pory nie uporządkowano działalności firm telewizyjno-radiowych, które bezczelnie narzucają Ukraińcowi szkodliwy obcojęzyczny, obyczajowo obcy „produkt”? Wiem, że przewodniczący naszego towarzystwa Pawło Mowczan nie pozostawia bez uwagi żadnej bolesnej kwestii — od języka po cerkiew. Chciałbym, aby w tym bardziej wspierali go koledzy-posłowie, Ministerstwo Kultury, Ukraiński Fundusz Kultury, narodowe związki twórcze. Zatem przyszłość „Proświty” — w zgodnej, skoordynowanej, pełnej poświęcenia pracy wszystkich i każdego z nas… — Plejada, kohorta proświecian przeszłości — jest znana. Czy uformowana jest w naszych czasach kohorta ogólnoukraińska (w sensie — elitarna)? — Tak, oczywiście, możemy się dziś cieszyć z tego, że znaczna część obywateli ma wysoką świadomość narodową. Dowiódł tego Majdan i wydarzenia wokół niego. Jednak nie widzę wielkiej i zgranej elitarnej kohorty w skali ogólnoukraińskiej. A jeśli ona istnieje, to jej działalność wciąż jeszcze nie nabrała potrzebnego tempa. Bardzo ważne jest, aby do elity proświtańskiej dołączały osoby z wysokich szczebli władzy. Takimi osobami widzę Wiktora Juszczenkę, Wołodymyra Łytwyna, Ołeksandra Zinczenkę, Borysa Tarasiuka… Przykro z powodu nieinteligencji zewnętrznie inteligentnego Moroza. Inni wysokiej rangi urzędnicy wciąż uczą się czuć Ukraińcami. A niektórzy — niestety, to po prostu „szczeniaki”, którzy nigdy i niczego się nie uczyli i nie nauczą… Nasze społeczeństwo jest wciąż chore. I aby wyleczyć je choćby z jednego kompleksu — niższości — potrzeba czasu, ale także woli politycznej państwa, jego kierownictwa. Trzeba przezwyciężyć kompleksy zależności, służalczości, małorosyjskości. Strach na poziomie genetycznym odejdzie, jeśli będziemy mieli język ukraiński w każdym środowisku, w przekazach telewizyjnych, na książkowych „straganach”, w reklamie. Ale język nie sztuczny, drewniany, okaleczony lub celowo zeszpecony, lecz język naturalny. Co dalej? Doskonalenie społeczeństwa jest możliwe poprzez rozsądne wychowanie młodzieży… A to jeszcze jedno pasmo problemów. Młodzież zorientowaną na ukraińskość, młodzież, która żyje i myśli Ukrainą, widzieliśmy na Majdanie Niepodległości, słyszeliśmy jej głos na całej Ukrainie. Ważne, aby się nie rozczarowała, nie zobojętniała. Aby do tego nie doszło, należy myśleć i działać! — Język — wieczny ból, kompleks niższości, strach genetyczny, problemy językowe na świecie — wszystko to znacie z własnego doświadczenia. Czy nie zamieniamy się w zaściankowych ludzi z marginalnymi problemami? — Chyba nie ma krajów, w których nie byłoby problemów językowych. Ale jeśli duża część populacji odczuwa dyskomfort, to jest to już polityka. W XIX wieku mapę Europy i świata przerysowywały nie tylko czynniki zewnętrzne, ale i wewnętrzne, co ostatecznie doprowadziło do rozpadu imperiów i powstania niepodległych państw. Obecnie w cywilizowanych krajach robi się wszystko, aby „zdjąć” problematykę językową… Ale my nie możemy zamykać oczu na dyskomfort językowy Ukraińców w Federacji Rosyjskiej, na Białorusi, w Republice Słowackiej. Niestety, nasze państwo do tej pory nie zdołało zareagować na to w żaden sposób: czy to poprzez przegląd i doskonalenie odpowiednich umów międzynarodowych, czy to poprzez udzielenie „adresowej” pomocy zagranicznym Ukraińcom w postaci książek, prasy, przynajmniej elementarnej uwagi. Przykładów tego, jak to się robi, jest niemało — Polska, Węgry, a nawet Rosja — począwszy od Prezydenta i specjalnej struktury „Roszarubieżcentra” — aż po „agentów wpływu” w każdym kraju „bliskiej i dalekiej zagranicy…” Uważam, że trzeba połączyć wysiłki „Proświty”, Kongresu Inteligencji Ukraińskiej, wszystkich stowarzyszeń patriotycznych i skoncentrować się na problemach języka państwowego jako priorytetowych dla nowej władzy w nowej sytuacji ukraińskiej. O radykalną poprawę warunków dla jego funkcjonowania i rozwoju trzeba nie tylko marzyć, ale domagać się tego „słowem i czynem”. Bronić jego prawa tak, jak niedawno broniono prawa do sprawiedliwości, wspierając „Naszą Ukrainę” i kandydata na Prezydenta Wiktora Juszczenkę. — Literatura, wydawnictwa książkowe, piśmiennictwo dziś i jutro. Przestrzeń informacyjna. Co widzi Pan pozytywnego? — Pozytywów jest niewiele. Póki co. Literatura i wydawnictwa książkowe to nasze dwa skrzydła: „piękne” i „pożyteczne”, mówiąc słowami Maksyma Rylskiego. Jedno nie może istnieć bez drugiego. Literaturze potrzebne są nowe impulsy, nowe horyzonty, nowe wezwania. Jakie one są? Skąd pochodzą? Być może z tych. Gość naszego wydania — aktywny proświtanin, znany ukraiński pisarz, dyplomata Roman Marianowycz ŁUBKIWSKYJ. „Proświta” powinna wychowywać i naród, i władzę — i w tym tkwi ukraiński paradoks!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn