Strona · s. 8strona oryginału ↗
MITY: ISTOTY I LICZBY
Слово Просвіти, №16 за 2007 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor Ołeksandr CHODZINSKI, kandydat nauk fizyczno-matematycznych... Wujek Lew siada pod dębem i próbuje krzesać ogień, żeby zapalić fajkę. Z jeziora, z mgły, wyłania się biała kobieca postać, bardziej podobna do smugi oparów niż do człowieka; wyciągnięte długie ręce chciwie poruszają palcami. Wujek przeraża się; ochłonąwszy, wyjmuje z sakiewki jakieś korzonki i wyciąga w stronę mary, jakby broniąc się przed nią. Mara cofa się do jeziora i zlewa z mgłą. Tak u Łesi Ukrainki w „Pieśni leśnej”. Bierzemy do rąk „Mify narodow mira” (1400 stron w dwóch tomach) i dowiadujemy się, że w sanskrycie słowo „mara” ma znaczenie „to, co zabija”; w mitologii buddyjskiej to bóstwo personifikuje całe zło świata, a w filozoficznym buddyzmie jest odzwierciedleniem wszystkich wad ludzkiej psychiki. U narodów Europy mara jest synonimem nocnych koszmarów; stąd francuskie cauchemar (koszmar) i jego angielski odpowiednik nightmare. W „Ukraińskiej mitologii” W. Wojtowycza (660 str.) widzimy, że w legendach naszych przodków Mara — córka Czarnoboga; sieje ona wokół siebie waśnie, kłamstwa i niemocy; wszystkie choroby mają imię: Ospa, Gorączka, Gościec, Żółtaczka, Korkusza, Lękliwość… W sumie jest ich 27. Dodajmy, że ukraińskie słowa „zmarnity” (zmarnieć), „zmarnuwaty” (zmarnować) i „marno” (na próżno) wyrosły z tego samego korzenia, ale straciły mitologiczną specyfikę. Liczby, którymi nasycone są mity, mają przede wszystkim nie rachunkowy, a semantyczny sens: charakteryzują one nie ilości, a istoty; można powiedzieć, że cyfry w mitach służą jako szyfry. Specyficzna semantyka jedynki, która oznacza nie 1 jabłko, człowieka czy owcę, nie pierwsze ogniwo w kolejnych wydarzeniach czy zjawiskach, a symbolizuje niepodzielność, całościowość, jedność czegoś tak wielkiego i wzniosłego, jakimi są Kosmos czy Bóg. Powiedzmy, w mitologii Chińczyków najwyższe bóstwo nosi nazwę Tai-Yi, co dosłownie tłumaczy się jako „wielka jedność” („wielka jedność”, „wielki jedyny”). W opasłych informatorach (na które powoływaliśmy się wyżej) udało się znaleźć tylko jeden przykład ilościowego użycia liczby 1: u Jakutów bardzo złą reputację mają abasy (żywią się ludzkimi duszami), z czym współgra też specyficzna anatomia tych duchów — 1 ręka, 1 noga, 1 oko. Brrr… Liczba 2 służy do binarnych przeciwstawień dwóch składników jedynej istoty — nierozrywnych, wzajemnie uwarunkowanych, ale nie tożsamych. Liczba takich par jest bardzo duża: męskie—żeńskie, prawe—lewe, dzień—noc, szczęście—nieszczęście, prawda—krzywda, przodkowie—potomkowie, swoje—cudze, woda—ogień, bóg—czart, życie—śmierć… Pełna lista najbardziej rozpowszechnionych mitologicznych dupletów przekracza 20. Z nich, ostatecznie, wyrosły i współczesne religie, i współczesna naukowa filozofia.
W mitologii kalifornijskich Indian Yuki demiurgiem jest bóg Taikomol; do stworzenia świata potrzebował on 3 prób. Po pierwszej ziemię pochłonęła woda. Swoje drugie stworzenie bóg zniszczył sam z powodu jego niedoskonałości. Za trzecim razem wszystko było dobrze, ale ziemia okazała się zbyt lekka i bardzo się chwiała. Taikomol musiał wysłać na jej północny kraniec 3 zwierzęta (kojota, łosia i jelenia), które podparły świat grzbietami. Ludy tropikalnej Afryki, należące do grupy językowej bantu, czczą boga Leza, podobnego do słowiańskiego Peruna: podlegają mu deszcz, błyskawica i grzmot. Leza stworzył dwoje pierwszych ludzi, początkowo we wszystkim do siebie podobnych, a później zróżnicowanych ze względu na płeć. Im bóg oddał 3 naczynia zrobione z wysuszonych dyń; w dwóch było ziarno pożytecznych roślin, a trzecie konserwowało 3 plagi: dzikie zwierzęta, choroby i śmierć. Jak to bywa w mitach, całe to paskudztwo wydostało się na wolność i Leza musiał uczyć ludzi, jak żyć, aby ustrzec się przed zagrożeniami. Mandżurowie — ludność grupy tunguskiej — podobnie jak inne etnosy, dzielą świat na górny (niebiosa, słońce, księżyc i gwiazdy), środkowy (zamieszkany przez ludzi i zwierzęta) oraz dolne, podziemne królestwo śmierci. Na górnym i dolnym piętrze władają liczni duchy, wśród których jest starszy (odpowiednio „bóg” i „czart”); obok ludzi żyją liczni duchy tej samej rangi. Cała ta wielopiętrowa ekipa pozostaje w skomplikowanych relacjach przyjaźni lub wrogości i jest to wysoce dynamiczny system, od którego ludziom dostaje się i to, co najgorsze, i to, co najlepsze. Nota Bene: szczególną cechą wierzeń mandżurskich jest potrójny podział ludzkiej duszy; jej 3 składniki nie są wzajemnie izolowane, ale mają specjalizację. Pierwsza dusza („prawdziwa”) jest najważniejsza: kiedy opuszcza ciało, następuje śmierć. Druga określa siły twórcze, nastrój i harmonijność czynów; kiedy tymczasowo odlatuje, człowiek traci przytomność lub zasypia. Trzecia dusza reguluje „niskie” funkcje fizjologiczne, a po śmierci wędruje do dolnego świata (i czasem znajduje nowe wcielenie). Kto chce, może poszukać w tych wyobrażeniach analogii do nauki Freuda. W przedchrześcijańskich wierzeniach Ukraińców trójka jest bardzo ważna; odwołania do tej liczby widzimy w najróżniejszych kontekstach. Na przykład sudnyci — 3 nieśmiertelne dziewice, prorokinie życia i śmierci, które przychodzą do dziecka trzeciego dnia po narodzinach. Jedna jest władczynią godziny śmierci, druga przepowiada wady fizyczne, a trzecia opiekuje się szczegółami życiowymi: z kim w życiu się spotkać, kiedy brać ślub czy rodzić dzieci. „Pieczenie dziecka” — obrzęd leczniczy, w którym nasi przodkowie używali domowego pieca (budowli sakralnej u wielu ludów), wygarnąwszy żar i dawszy ostygnąć do bezpiecznej temperatury. Dziecko na łopacie albo 3 razy wsadzano do pieca, albo 3x3 razy wsuwano do pieca dziecięce ślady na otrębach, którymi posypywano łopatę. 3 razy całowano się przy spotkaniu, powtarzano zaklęcia lub przekleństwa, albo pluto przez lewe ramię, albo — już później — żegnano się. Na Galicji w wigilię ojciec, schowawszy się za jadłem i pierogami, trzykrotnie pytał: „Dzieci, czy wy mnie widzicie?!” — „Nie widzimy!” — odpowiadały dzieci: „Żebyście mnie i za rok tak nie widzieli!” — w tym był sens rytuału. Powszechnie znane są chrześcijańskie tezy o Świętej Trójcy, a także trzykrotne świętowania Przeczystej i Spasa. Wreszcie, tryzub w godle państwowym Ukrainy — przy nieco odmiennych interpretacjach tego symbolu przez różnych specjalistów — jest zakorzeniony w przedkronikarskich tradycjach praukraińskich i jednocześnie dobrze współgra z chrześcijańskimi (prawosławnymi) kanonami. Ogólnie w mitologii za liczbą 3 stoi nie tylko wyliczenie, ilość tego czy owego, ale dynamika, ciągłość procesu — jego początek, środek i koniec. W tym sensie znamienny jest bohater niemal wszystkich ludów — kogut. Nie ma znaczenia, ile kogutów jest w kurniku — choćby milion, kiedy mowa o pierwszym czy drugim pianiu, a oto trzecia pieśń… „Trumna gruchnęła na środku cerkwi. Trup podniósł się z niej […] Lecz w tym czasie rozległ się oddalony krzyk koguta. Trup opuścił się do trumny i zatrzasnął wiekiem trumiennym. Serce filozofa biło…” (Gogol, „Wij”). Kogut — chronograf i pogromca nieczystej siły. Niedawno jednemu z autorów zdarzyło się zobaczyć, jak w dawnej stolicy Gruzji Mccheta starsza pani zarżnęła koguta i pokropiła jego krwią schody cerkwi przed tym, jak do niej wejść. Musimy przyznać, że koguty — ile ich jest na świecie i gdziekolwiek by nie mieszkały — szanują liczbę 3. Liczba 4 jest, można by rzec, uniwersalnym utrwalaczem statyki. Cztery strony świata — oczywistość. W tekstach buddyjskich jest ona ozdobiona legendą o 4 górach, na każdej z których rośnie olbrzymie drzewo (wskazując ludziom odpowiedni kierunek). W mitologii Skandynawów widzimy odwołania do 4 postaci, które podpierają niebo w 4 rogach (i mają imiona, które do dziś czytamy na kompasach: Nordri, Sudri, Vestri, Austri). Legenda scytyjska mówi o tym, że bogowie zrzucili im z nieba 4 przedmioty (które stały się podstawą kultury materialnej): pług, jarzmo, czarę i siekierę. 4 pory roku. 4 fazy Księżyca (i 4 tygodnie co miesiąc). 4 ewangelie. 4 kolory w kartach. 4 działania arytmetyki. 4 wartościowości węgla — podstawowej dla wszystkiego, co żyje, substancji. Możecie, towarzystwo, przedłużyć tę listę. Jednocześnie zastanówcie się nad wyborem jednego z wariantów, o które spierają się specjaliści: czy liczby 3 i 4 są osobnymi kategoriami, czy trójka jest po prostu „niedokończoną czwórką” — ona miota się, bo szuka spokoju i znajduje go, dopiero dołączywszy do siebie pożądaną jedność (3+1=4).
Piątkę w kontekście mitologii ukraińskiej można rozpatrywać jako sumę liczby żeńskiej 2 i męskiej 3. Aritmetycznemu znakowi „plus” (2+3=5) odpowiada, rzecz jasna, coś znacznie ważniejszego niż prosta operacja dodawania: chodzi o harmonię i doskonałość relacji międzyludzkich. Badacze łączą również piątkę z bogiem Welesem, ponieważ wróżby jego wołchwów sprawdzają się „na piąte lato”. Istnieją odniesienia do przeciwstawienia 5. dnia tygodnia (piątku, dnia Mokoszy) 4. dniowi (czwartkowi, dniowi Peruna). Tradycja chrześcijańska przyczyniła się do powstania wyobrażenia o 12 szczególnych („dwunastu”) piątkach, których czczenie pozwala zapobiec tym czy innym nieszczęściom. Pierwszy piątek przypada na pierwszy tydzień Wielkiego Postu (nagroda — gwarancja przed nagłą śmiercią), dwunasty — przed świętem Chrztu Pańskiego (nagroda — ochrona przed wiatrem i mrozami). Ortodoksyjne wyobrażenia dotyczące tych dni w tradycjach Ukraińców uzupełniane są przedchrześcijańskimi szczegółami, w pewnym sensie ciekawszymi niż kanon. Tak więc uważa się, że każdy taki piątek to żywa istota, od której kobiety mogły oczekiwać pomocy przy ciąży czy porodzie, a także w gospodarstwie domowym. W mitologii chińskiej liczba 5 jest bardzo organiczna, ponieważ dawni Chińczycy (Hanowie) rozróżniali nie 4, a 5 stron świata: północ, południe, zachód, wschód — oraz środek Ziemi, w którym żyli właśnie oni. Nie skromnie, ale przyjemnie… W każdym razie na tym tle Chińczycy konstruowali również bardziej rozbudowane wątki. W szczególności o żółwiu Ao, który pływał w morzu i trzymał na pancerzu 5 świętych gór, zamieszkanych przez nieśmiertelnych. W sytuacji, gdy Niebo mogło spaść, bohater odrąbał żółwiowi cztery łapy i podparł je jak sufit nad pokojem. Inna chińska legenda opowiada o 5 osobach, które zeszły z nieba i stały się tymi, którzy mają władzę nad wszystkimi zarazami. Aby udobruchać „epidemiologów”, cesarz nadał im wysokie rangi i nakazał co roku, 5. dnia 5. miesiąca, na ich cześć urządzać święto. Jeśli liczba przybyszów jest umotywowana (czworo odpowiada za choroby, które przypadają na cztery pory roku, a piąty — to dowódca), to data składania ofiar jest najwyraźniej określona czysto mechanicznie. W wierzeniach hinduistycznych (dżinijskich) każdy tirthankara (nauczyciel wiary) przechodzi ścieżkę życiową, naznaczoną pięcioma zasadniczymi pozycjami: poczęciem, narodzinami, odejściem od codziennego życia, osiągnięciem absolutu oraz ostatecznym wyzwoleniem. Zatem statycznej piątce Chińczyków (która utrwala niezmienne strony świata) dżinijscy mędrcy przeciwstawili dynamikę — proces fizycznego i duchowego rozwoju „od początku do końca”. Liczbę 5 uważa się za kojarzoną z różą. Katolicka modlitwa Rosarium (łac.) dotyczy trzech „piątek”: 5 radosnych, 5 bolesnych, 5 chwalebnych tajemnic życia Dziewicy Maryi. Co ciekawe, u muzułmanów róża jest znakiem jednego z siedmiu imion Allaha, a buddyści z tym szlachetnym kwiatem łączą 3 zasadnicze prawdy bytu: wiedzę, prawo, porządek. Ogólnie rzecz biorąc, liczba 5 — mimo jej powszechności w miarach (być może właśnie przez nią) — nie ma jednoznacznej interpretacji znaczeniowej. Można to w końcu postrzegać nie jako odchylenie, a jako prawidłowość: mając przed oczami 5 palców na własnej dłoni, trudno powstrzymać się od piątek w światopoglądowych konstrukcjach mitologicznych. Ciekawostką jest, że w wariantach geometrycznych piątka ma przeciwstawne znaczenia; pięcioramienna gwiazda wierzchołkiem do góry oznacza duchową jedność, wierzchołkiem do dołu — czary, czarną magię. Nasz autorski sceptycyzm wobec tej liczby w mitologii nie rozciąga się na jej rolę w matematyce, którą łatwo wyjaśnić „na palcach”: 5+5=10, a dziesiętny system liczbowy jest najpowszechniejszą stałą kulturową ludzkości (chociaż „próbowała” ona także innych systemów). LICZBA 7 Świadomie pomijając szóstkę (jeszcze do niej wrócimy), przejdziemy do liczby 7, co do której Jaryło. Rys. W. Wojtowycza. Jaryło — bóg wojny i miłości; postać mitologiczna i rytualna, związana z ideą płodności — przede wszystkim wiosennej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
