Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

ROZDELEJMY SIĘ W JEJ OGRODZIE...

Слово Просвіти, №16 за 2007 рік

Lesia SZANIUKEWYCZ, nauczycielka-emerytka, członkini Wołyńskiej organizacji obwodowej towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, m. Łuck. Jakim szczęściem jest to, że wreszcie mogę to powiedzieć! Nie tylko w myślach do siebie, ale oświadczyć wszystkim! To moje prawo, dane przez Boga. To prawo jest i było naturalne dla przedstawiciela każdego narodu. Ale przez wieki było zabronione Ukraińcom. Kiedyś w radiu usłyszałam: język ukraiński na Ukrainie w ciągu historii 174 (!) razy był zakazywany. Oficjalnie. Czy jest jeszcze gdzieś takie coś na świecie? „Jakimże, doprawdy, trzeba być potężnym, bogatym, żywotnym, aby przetrwać w wielowiekowej epoce carskich zakazów, a także w siedemdziesięcioletniej dobie bolszewickiego rozboju, którego główną ideą było ludobójcze zlanie się narodów i języków” (A. Bortniak). Przypominam sobie, w latach 50. moja mama, zaplatając mi, małej, warkoczyki, zaśpiewała „Szcze ne wmerła Ukrajiny…”. Ja cieniutko zaczęłam za nią podciągać. Ona się przestraszyła i powiedziała mi: „Nie, nie, dziecko, zapomnij! I nigdzie tego nie powtarzaj! Bo nas wtedy wywiozą albo skażą…”. Nie bardzo wtedy rozumiałam, o co chodzi. Ale zapamiętałam, że trzeba się czegoś bać… Tych, którzy się nie bali, fizycznie niszczono. A temu, kto przeżył po hołodomorze-ludobójstwie, strach wsiąkł w geny. I już dzisiaj młoda urzędniczka, dojeżdżając do Kijowa, przechodzi na rosyjski. „Co się stało, Walu, dlaczego?” — „No, kak że, my że podjeżdżajem k Kijewu, a u mienia płochoje proiznoszenije, choczu potrenirowatsia…”. A „proiznoszenije” ona ma i po ukraińsku kiepskie. Znajoma rodem z Łokaczy. Jej córka urodziła się w Łucku. Normalna, ładna dziewczyna. Nagle przeszła na „szto” i „kak”. Okazuje się, że „zaświeciła” jej praca w Kijowie, przygotowuje się, by „organicznie” się tam wtopić. A kijowskie filie, firmy-firemki… W jednym z takich sklepów pracuje moja studentka. Zaprowadziła, pokazuje, jaka piękność. Doprawdy, ładny sklep, wspaniałe meble na każdy gust, prawda, bardzo drogie. Patrzę — napisy w języku rosyjskim. Dlaczego? — „A to przecież kijowska firma. Cała dokumentacja po rosyjsku”. No to przyjechaliśmy. Stolica Ukrainy przez gorliwych sługusów, zobojętniałych nikogo, rusyfikuje resztę Ukrainy, gdzie jeszcze żyje ojczysty język? Powiedziałam, że kocham Ukraińców… To prawda. Młodych — ładnych, urodziwych, bystrych. Dojrzałych — mądrych i zdolnych. Jednak Bóg nie poskąpił nam talentów. Starych — mądrych, ciekawych, którzy cierpliwie przeżyli i przeoczyli tyle na swoim wieku i nie skamienieli duszami. Nie akceptuję sprzedajnych zdrajców. Tych, którzy zdeptali cały długi historyczny łańcuch swoich przodków. Przekroczyli świętość. I do tej pory pełzają na kolanach, aby pierwszym polizać „pańską” piętę. I gorliwie, niewolniczo, zaglądając w oczy, aby choć jeden krzywy uśmieszek za ich samoupodlenie „raczyli rzucić z pańskiego ramienia”. To z takich janczarów i mankurtów wykluwają się wyrodki i upiory — „Fomy, niepamiętający pokrewieństwa”. Jedziemy w trolejbusie. Zawiązała się rozmowa. Teraz jest tak wiele wspólnych tematów: o poziomie życia, politykach itd. Aż nagle jedna babcia w bardzo poważnym wieku (lat pod 90) mówi: „Ja to urodziłam się tutaj, ale długo żyłam w Rasieji, to powiem: gorszych od nas, Ukraińców, nie ma nigdzie”. Zapadła cisza. Po chwili zaczęli mówić razem: — Kobieto, opamiętajcie się, nie plujcie same sobie w twarz. Wam już o wiecznym myśleć, a wy takie rzeczy pleciecie… — U każdego narodu wszystkiego wystarcza: i dobrego, i złego. — A wy przez całe swoje życie żadnego rozumu nie nabraliście ani na swojej ziemi, ani na cudzej, to już chociaż milczcie. Anomalia… Jakaś zła czarna siła coś przełączyła w mózgach tej osoby, czy w duszy, czy w komórkach. Wysiadłam. Nie wiem, czym się skończyło. Ale w tym obrazku, jak w kropli wody, odbił się smutny rezultat — wytrawienie w Ukraińcu samego Ukraińca. Kto będzie szanował ową babę, która sama siebie nie szanuje? Ani siebie, ani swojej rodziny, ani swojego rodu, ani swojego narodu, ani danej przez Boga ziemi. To tragedia, jak u poety: „…odkąd, od jakiego czasu zaczęli Ukraińcy siebie w sobie zapominać… jak srogo siebie znieważają Ukraińcy…”. A od tego samego czasu, od którego permanentnie, nie przestając, wszystkimi sposobami dozwolonymi i niedozwolonymi próbują przekształcić nasze państwo w terytorium. A nas w ślepo-głucho-nieme (według J. Łucenki) bydło, które by nie stwarzało problemów (w rodzaju samoświadomości czy patriotyzmu) i milcząco czyściło buty agresywnie-zachłannemu sąsiadowi. Wydawałoby się, dzisiaj, kiedy Ukraina jest wolnym, niepodległym państwem, kiedy zdjęto jarzmo wieloletniego ucisku aż do zniszczenia języka ukraińskiego jako takiego, język państwowy powinien triumfalnie zająć należne mu godne miejsce w życiu społecznym Ukrainy. Z pełnym szacunkiem do tego faktu. I bezsprzecznie! Dlaczego więc znowu i znowu ty — przedstawiciel narodu tytularnego, poddajesz się zniewadze nad sobą, kiedy włączasz telewizor, słuchasz radia (nawiasem mówiąc, w radiu sytuacja nie jest jeszcze najgorsza), czytasz prasę (z każdego straganu około 90 procent wydań wrzeszczy do ciebie językiem najeźdźcy), czy nowoczesną książkę, albo mimowolnie wyłapujesz urywki wulgarnych fraz przechodniów (żeby ich chociaż nie słyszeć)? Czasami wydaje się, że nawet w czasach radzieckich nie było takiego bezgłowia i takiego upadku języka państwowego, jak teraz. Według wschodniego przekleństwa nazywa się to „Obyście żyli w czasach zmian”. Nam wypadło żyć w tych czasach. Z jednej strony, to doprawdy ciekawe. Niewielu ma szczęście żyć na przełomie wieków, w czasie odrodzenia państw i formacji społecznych. A z drugiej strony, z braku jedynej mądrej siły kierunkowej (na miłość boską, nie pomyślcie o KPZR, mam na myśli ideę narodową we wszystkim) te procesy przekształcają się w anarchię, która może grozić „ostatnim dniem Pompejów”. Kiedy niwy nie uprawiać, rozrastają się chwasty. Mamy możliwość dzisiaj przekonać się o tym w bezpośrednim i przenośnym znaczeniu. Burzliwe wiosenne wody zmian, niestety, z pianą wynoszą na wierzch wszystko, co było na śmietnikach. A prawdziwie cenne i ważne tonie w głębinach żywiołów. Trzeba działać! Szczęście żyć właśnie teraz zobowiązuje do tego. A zacząć trzeba każdemu od siebie. Nieobojętni ludzie, zorganizowani w formacje społeczne, tak właśnie robią. Ale z jakiegoś powodu trudno znaleźć zrozumienie i wsparcie u oficjalnych urzędników. Kiedy grupa obywateli realizowała swój zamysł pojechania w miejsca Iwana Franki, to jeden z urzędników zwątpił: „A czy to potrzebne?..”. „Potrzebne” jest czcić świnię i wrzeszczeć dziko kilka dni „Słonina! Słonina! Słonina!”, co zmuszało radio wyłączać z obrzydzenia. Do wspomnianego produktu spożywczego z pietyzmem odnoszą się i Czesi, i Niemcy, i Bułgarzy, i Polacy, i Rosjanie, a nawet Żydzi, wszystkich nie sposób wymienić. Ale komuś zależy na tym, by szkalować właśnie Ukraińców za jakąś nieistniejącą zwierzęcą pasję do słoniny, podnosząc wstrętny, prymitywny brak smaku do rangi „święta”. Teraz taka estetyka… wulgarna. Jak powiedziała Lina Kostenko: „Zdawałoby się, ludzie, wszystko u nich ludzkie, ale dusza jeszcze z drzewa nie zeszła”. A duchowe oczyszczenie poprzez obcowanie z luminarzami ukraińskiej literatury i kultury — „czy to potrzebne…” Sytemu urzędnikowi z teczką i ogromną pensją — niepotrzebne. Po co zaprzątać sobie głowę zbędnymi rzeczami. Najadł się słoniny, popił importowanym alkoholem, gdyby jeszcze nie przeszkadzali nieustępliwi natręci ze swoimi zachciankami. Szkoda, że tacy nie wiedzieć jak znaleźli się na miejscach, gdzie powinni być ludzie z płomiennymi sercami, jasnymi głowami i czystymi ideami. Niedawno świat obchodził Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Dobrze, że przywiązuje się do tego wagę na takim poziomie. Dobrze, że w końcu ten dzień zaczęto obchodzić także na Ukrainie. Sam Bóg w usta każdego narodu włożył właśnie ten język, który jest jego duszą. A duszę trzeba codziennie chronić. I nie liczyć się z kosztami! Miałam okazję być na wydarzeniu poświęconym tematowi „Brzmij, języku ojczysty!” w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym, zorganizowanym przez proświtański oddział „Switeć” pod kierownictwem N. H. Hatalskiej. Zaangażowano pracowników muzeum i członków ich rodzin, uczniów szkoły zawodowej nr 12, a także uczestników zespołów folklorystycznych „Rodyna”, „Czaczka” (w dialekcie poleskim tak nazywa się zabawkę, drobiazg) oraz duetu śpiewaczego „Wyszynanka”. Warto powiedzieć, że oddział „Switeć” w ogóle działa twórczo. A kiedy w sprawę wkłada się duszę i twórczy niepokój, to rezultat zawsze jest efektowny i efektywny. Wyszło żywe święto wielkiej rodziny w stylu folk, w niezwykłym formacie. Gdzie o sprawach poważnych, a mianowicie: zachowaniu i rozwoju języka ojczystego, oczyszczeniu go z zaśmiecania, odrodzeniu zapomnianych tradycji ukraińskiej etykiety ludowej — mówiono nie sucho i urzędowo, i nie tylko językiem pełnego pasji słowa artystycznego, ale także językiem pieśni ludowej i tradycyjnego tańca, dowcipnych żartów i wesołych zabaw, cieszyły oko starodawne wyszywane ręczniki, stroje uczestników w stylu ludowym. Mówiono o dialektach Ukrainy, a w szczególności wołyńskich. I o nieśmiertelnym surżyku. Czy to dobro, czy zło. Z ekranu, z radia, z gazet — dziś on po prostu zalewa. Ci, którzy mają wyższe wykształcenie filologiczne i poprzez swoją działalność kształtują w masach stereotypy językowe, posługują się zniekształceniami, kalkami, żargonem. Ale to temat na osobną rozmowę. Na święcie zaś zilustrować żywotność surżyku pomogli bohaterowie sztuki Mychajła Staryckiego „Za dwoma zającami” w wykonaniu amatorów. Widzowie rozpoznawali w tych postaciach swoje dzieci, przyjaciół, sąsiadów, znajomych, a być może i… siebie. Szanując dawne ukraińskie tradycje gościnności, wszyscy (i gospodarze, i goście) razem śpiewali popularne pieśni „Zeleneje żyto, zelene”, „De zhoda w simejstwi…”, „I w was, i w nas chaj bude harazd” itd. A uczestnicy zespołów folklorystycznych „Czaczka” i „Rodyna” celebrowali wykonanie mało znanych lub zapomnianych pereł pieśniarskich. Na ścianach były wypowiedzi znanych ludzi o języku ojczystym. Na koniec smakowano pampuchami po wołyńsku i wymieniano się tradycyjnymi przepisami. Święto się udało. Rozgrzało szczerością, ciepłem ojczystego ducha i wzajemnego zrozumienia. Myślałam: dlaczego by go w całości nie pokazać w wołyńskiej telewizji? Niechby jeszcze niejedna osoba przeżyła duchowe uniesienie, rozgrzała się owym ciepłem, poczuciem wielkiej jedności. Jestem pewna, że i na całą Ukrainę byłoby to znaleziskiem. Zwłaszcza w dni świąteczne. Już któryś rok na święta nie ma czego oglądać. „Przełączasz” wszystkie kanały i na wszystkich ciągła subkultura bliskiego sąsiada. Jedne i te same fizjonomie. Wypełniają przestrzeń telewizyjną taką szarzyzną, taką obcą, która nie daje nic ani umysłowi, ani sercu, poza goryczą. Lecz jak by nie starali się „…nasi wrogowie, bliscy i dalecy, nie zagonią nas w cudzą koleinę. My nie znikniemy, jak na niebie bociany, dopóki kochamy Ojczyznę swoją” (R. Morozowski). Bo „Człowiek obojętny na język ojczysty — to dzikus. Jest on szkodliwy ze swej istoty już dlatego, że obojętność na język tłumaczy się całkowitą obojętnością na przeszłość, teraźniejszość i przyszłość narodu” (K. Paustowski). Dlatego jesteśmy zobowiązani „…zdecydowanie przerwać wyniszczanie naszego języka, uzupełnić go żywotną krwią, zwrócić mu i pomnożyć bezcenne bogactwa” (A. Bortniak). „Rozmawiajmy nim, rozkoszujmy się, korzystajmy z jego bujnego ogrodu, który wyhodowali dla nas nasi przodkowie i który pielęgnować musimy nauczyć także swoje dzieci” (N. Hatalska). Co tu dodać? Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. Ja — przeciętna użytkowniczka języka ukraińskiego, prościej — Ukrainka. Z tych, którzy z tego faktu są dumni! Jestem z tego szczęśliwa. Mój wiek daje mi prawo mówić podobne słowa nie dla patosu, a szczerze. Z pełnym przekonaniem. Ponieważ jest to istotą normalnej osoby. Kocham swój język! Bardzo kocham ziemię, gdzie się urodziłam i żyję. Kocham Ukrainę! I kocham Ukraińców. I cały nasz życiowy ład: mentalność, tradycje, zwyczaje, folklor, życie codzienne, ubiór i wszystko, czym żyją Ukraińcy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn