Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

PRZECIW BOLSZEWICKIEMU REŻIMOWI

Слово Просвіти, №16 за 2008 рік

Jewhen BUKET, regionalista, przewodniczący Makarowskiej Rejonowej „Młodej Proświty” w latach 2002–2007 25 maja 1906 roku w sali Ludowej Audytorium odbyło się zebranie założycielskie kijowskiej „Proświty”, ustanowionej ku czci Tarasa Hrihorowicza Szewczenki. Pierwszym przewodniczącym Towarzystwa został wybrany Borys Hrinczenko, a jego zastępczynią została poetka i działaczka społeczna Lesia Ukrainka. Tak rozpoczęła się historia organizacji, która w 2006 roku obchodziła swoje stulecie. Czy wiemy wiele o historii stołecznej „Proświty”? Czy sporządzono listę wszystkich przewodniczących Towarzystwa, od Borysa Hrinczenki do Olhy Puhacz? Czy znane są nam wszystkie miejscowości obwodu kijowskiego, w których działały oddziały „Proświty” i czym zajmował się każdy z nich? Jakie są chronologiczne ramy działalności Towarzystwa na Kijowszczyźnie? Przeczytawszy całą dostępną literaturę na ten temat, przekonałem się, że historia ruchu oświatowego na terenie dzisiejszej Kijowszczyzny jest prawie niezbadana. W pracach naukowców, w tym profesora Ołeksandra Konowca, opisano okres od 1906 do 1910 roku, kiedy Towarzystwo „Proświta” w Kijowie zostało zamknięte przez władzę carską. Jednak wiosną 1917 roku ruch oświatowy na Naddnieprzańskiej Ukrainie, w tym na Kijowszczyźnie, przeżywał drugie narodziny. Już we wrześniu 1917 roku na Naddnieprzańszczyźnie działało 781 oddziałów „Proświty”, z nich w guberni kijowskiej – 392. Towarzystwo aktywnie działało tutaj do 1926 roku i było ośrodkiem ruchu narodowego. W Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego znajdują się dokumenty dotyczące działalności „Proświt” w regionie stołecznym (f. 1447, op. 1) z lat 1906–1921. Pracując z katalogiem archiwum, znalazłem inne zespoły, które zawierają informacje o pracy Towarzystw „Proświta” we wsiach wołostów: krasiatyckiej, zgurowskiej, obuchowskiej, hermanowskiej, mikolsko-borszczahowskiej w latach 1917–1922. Ograniczenia cenzuralne, zakazy, represje wobec aktywistów- Przewodniczący Bysziwskiej OUN, prosvityanin Dmytro Dawydowycz Prylipenko. Zdjęcie z lat 30. XX w. z zasobów Bysziwskiego historyczno-krajoznawczego muzeum prosvityan prowadziło do zniszczenia ognisk w latach 20. ubiegłego stulecia. Tak twierdzi większość badaczy. W rzeczywistości towarzystwa po prostu przeszły do podziemia i zebrania odbywały się nie w czytelniach wiejskich, lecz na chutorach, w domach chłopów. Prosvityanie prowadzili działalność antybolszewicką. We wsi Kozyczanka na terenie dzisiejszego rejonu makarowskiego „Proswitę” w latach 1917–1926 kierował ksiądz Horenko, a w mojej rodzinnej wsi Hruzkie do 1929 roku – nauczyciel O. W. Kolomijec. O działalności nacjonalistycznego prosvitjańskiego podziemia w Hruzkim świadczy fakt, że w 1930 roku u 16-letniego chłopca skonfiskowano 22 egzemplarze antybolszewickich ulotek, a kolejne 50 zdążył rozdać wśród chłopów. Podziemna „Proswita” w Paszkiwce pod kierownictwem nauczyciela Kolomijca, który po trzyletnim więzieniu za opór wobec kolektywizacji przeniósł się z Hruzkiego do Paszkiwki, w latach 30. XX wieku staje się ośrodkiem antybolszewickiej pracy w rejonie bysziwskim obwodu kijowskiego. Jej członkowie, zbierając się wieczorami, czytają zakazaną literaturę, śpiewają pieśni strzeleckie. Dotarła do nas strofa hymnu „Ще не вмерла Україна”, którą śpiewano w połowie lat 30. w Paszkiwce: Nalywajko i Petlura, I Taras Trasyło Z mogiły wzywają nas Na świętą sprawę. Duszę i ciało złożymy za naszą wolność I pokażemy, że my, bracia, jesteśmy z kozackiego rodu. Częstymi gośćmi paszkiwskiej „Prosvity” w tych latach byli mieszkańcy okolicznych wsi. Ale organizację wykryła władza radziecka. Wtedy aresztowano 14 osób, wśród nich I. I. Worobeja, I. I. Korola, A. S. Pawlenkę, O. L. Stupaka, S. P. Sirenkę, M. W. Szulżenkę, A. L. Kasztana, S. A. Komaszenkę. Sześciu skazano na różne kary więzienia, a O. W. Kolomijca rozstrzelano bez sądu w 1938 roku. Po jego śmierci „Prosvita” zakończyła działalność. Mimo aresztowań dawni członkowie „Prosvity” w 1938 roku podejmują decyzję o utworzeniu Bysziwskiego rejonowego ogniwa Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w celu wyzwolenia rodzinnej ziemi spod komunistycznego niewolnictwa. Ta organizacja rozwinęła działalność dopiero na początku okupacji. Należało do niej ponad 300 mieszkańców rejonu. 21 lipca 1941 roku utworzono rejonowy zarząd. W jego skład weszli: z Bysziwa – Archyp Deputat, Dmytro Hrybowski, Andrij Łytwynenko, Iwan Koba, Dmytro Prylipenko, z Czornohorodki – Tereszczenko, z Sosnywki – Mykoła Ternowy, z Jurziwki – Wasyl Dawydiuk, z Hruzkiego – Leontij Diadiuk, z Witriwki – Hryhorij Połziuk. W tych sześciu wsiach powstały miejscowe ogniwa OUN. Na początku wojny zwolennicy samodzielnej Ukrainy liczyli, że uda im się porozumieć z Niemcami w sprawie niepodległości. Lecz wkrótce okazało się, że niemiecki okupant nie jest lepszy od radzieckiego. Przywódca rewolucyjnego skrzydła Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Stepan Bandera wezwał do walki zbrojnej z Niemcami, po czym władze okupacyjne zakazały działalności OUN i zaczęły prześladować jej członków. Nacjonaliści ponownie znaleźli się w podziemiu. W czasie niemieckiej okupacji nacjonaliści Bysziwszczyzny rozprowadzali wśród ludności rejonu literaturę propagandową, przede wszystkim „Wyszkolenie ideologiczne”, które drukowano w Wasylkowie i przewożono do Bysziwa przez kierownictwo wasylkowskiej OUN (ona również ukształtowała się na bazie „Prosvity”). Działały kursy prowadzenia walki podziemnej dla czerwonych partyzantów (słuchaczami tych kursów była przede wszystkim młodzież, w tym przywódcy młodzieżowych oddziałów partyzanckich Mykoła i Andrij Mancz enkowie, Wołodymyr Krombet i Wiktor Koba z Bysziwa, Jurij Pryszwa z Paszkiwki), wykradano Niemcom broń, ratowano młodzież przed wywózką na przymusowe roboty do Niemiec i tak dalej. Po walkach ounowcy zbierali i zakopywali broń, przygotowując się do przyszłego powstania przeciwko Niemcom. Kierował tym starosta Bysziwa Petro Juszko. W lipcu 1942 roku gestapo aresztowało go i rozstrzelało. W sierpniu 1942 roku Oleksij Didusziko i inni członkowie OUN przewieźli całą zebraną broń do miejsc dyslokacji radzieckiego oddziału partyzanckiego. „Ukraińscy partyzanci” – tak miejscowi mieszkańcy nazywają ounowców, wspominając ich jako prawdziwych bohaterów, bojowników o szczęście rodzinnej ziemi. Po tym, jak Armia Radziecka wyzwoliła Ukrainę spod Niemców, podziemie OUN-B w rejonie bysziwskim zakończyło działalność. W listopadzie 1943 roku rozpoczęły się masowe aresztowania członków Bysziwskiej rejonowej OUN. Śledcza sprawa NKWD MGB URSR o działalności nacjonalistycznego podziemia w rejonie bysziwskim przekazała nam nazwiska 48 członków OUN-B. Innych, dzięki udanemu systemowi konspiracji w organizacji, nie wykryto. W rejonie makarowskim „Prosvita” zaczęła działać 91 lat temu. Przez 26 lat pierwszej połowy XX wieku prowadziła ona aktywną pracę na niwie odrodzenia narodowego, a legalnie działała tylko przez 9 z nich.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn