Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

WEDŁUG TESTAMENTÓW OCALAŁYCH

Слово Просвіти, №16 за 2008 рік

Nadieżda Jefremowna Iwanowa to aktywna działaczka Proświty. Całe życie pracowała jako księgowa, najpierw w kołchozie rodzinnej wsi Szuteńka w rejonie nowoukraińskim, potem w instytucjach Kirowohradu. Ta starsza kobieta (już dziewiątą dekadę rozpoczęła) jest autorką „Księgi pamięci” swojej wsi. Album z jej wspomnieniami pokazałam swojej mamie – jako przykład – i poprosiłam, by napisała wspomnienia o tym, co przeżyła, o rodzie. I mama napisała. Prawie rok później jej zabrakło. Więc przykład Nadieżdy Jefremowny stał się gwarancją tego, że moje dzieci wchodzą w życie, czytając wspomnienia babci. N. J. Iwanowa nie tylko pisze wspomnienia. Z jej inicjatywy w rodzinnej wsi, w miejscu, gdzie chowano zmarłych z głodu w latach 1932–1933, mieszkańcy usypali mogiłę i ustawili krzyż z tablicą, na której wymieniono wszystkich z imienia i nazwiska… O ludzkiej pamięci, o lekcjach historii – nasza rozmowa z Nadieżdą Jefremowną Iwanową. Switłana OREŁ, m. Kirowohrad – Pierwszym Pani krokiem w sprawie zachowania pamięci o rodakach stało się stworzenie „Księgi pamięci wsi Szuteńka w rejonie nowoukraińskim”. Dlaczego zdecydowała się Pani tym zająć? – Bardzo kocham swoją wieś, znam każdą chatę (Szuteńka to niewielka wieś, za mojej młodości było w niej 60 gospodarstw). Bardzo chciałam pozostawić pamięć o wsi, bo już wtedy zaczęła podupadać. Teraz zostało zaledwie pięć chat. Co więcej, pod koniec lat 80. nasza inteligencja, pisarze podnieśli kwestię potrzeby odrodzenia pamięci o strasznych ofiarach, jakie poniósł nasz naród w latach 1932–1933. Więc wraz z mieszkańcami wsi Wołodymyrem Łycholitem i Hryćkiem Hromkiem obeszliśmy wszystkie domy (wtedy jeszcze trochę mieszkańców w wsi zostało), zebraliśmy wspomnienia nie tylko o Hołodomorze, ale też o wojnie i historii przedwojennej. Uściśliliśmy nazwiska ludzi, którzy zginęli z głodu. W naszej niewielkiej wsi, gdzie w tamtym czasie mieszkało około 200 osób, takich okazało się 72. Osiem rodzin wymarło całkowicie, do ostatniej osoby. Do ich chat od razu zasiedlono rodziny Rosjan, jak opowiadali, zmuszano ich do przeprowadzki w nasze stepy. Przyzwyczaili się żyć w strefie leśnej, mieli solidne drewniane chaty, a tutaj – mazanki, z glinianą podłogą, i żeby napalić w chacie, trzeba było połamać suche chwasty. Sześć rodzin powędrowało gdzieś dalej, z przyjezdnych zostały tylko dwie rodziny. Oni właśnie opowiedzieli, jak nie chcieli jechać tam, gdzie ludzie wymarli z głodu. – A Pani pamięta tamten czas? – Miałam siedem lat. Może wtedy jeszcze czegoś nie rozumiałam, ale i w duszę, i w pamięć głęboko zapadł epizod, jak do naszej chaty przyszła „czarna brygada”. Pełnomocnik z Anatolij ZBOROWSKI, m. Irpień, obwód kijowski. Mykoła Sołonenko — członek zarządu obwodowego oddziału „Proświty”, członek Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru na Ukrainie, członek Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, pułkownik w stanie spoczynku od 1994 roku, autor wielu publikacji o ukraińskim odrodzeniu narodowym. M. F. Sołonenko zaznacza: „W historii narodu ukraińskiego negatywnych stron jest aż nadto, ale pośród nich wysoką skałą wywyższa się sztuczny Hołodomor lat 1932—1933. Zapomnienie o tej tragedii grozi jej powtórzeniem. Dlatego zapomnienie to zbrodnia przeciwko własnemu narodowi. Już wystarczająco zawiniliśmy, bo do niedawna nie wspominaliśmy o naszej niedoli, długi czas patrzyliśmy na nią oczami sąsiadów. „Naród, który patrzy na siebie oczami sąsiadów, jest skazany na zagładę” (Z. Freud). Dzisiaj bardzo niemrawo nadrabiamy stracony czas, ale jednak próbujemy”. Autor poświadcza fakty Hołodomoru lat 1932—1933 w rodzinnej Charkowszczyźnie, a także inne akcje totalitarnego reżimu, skierowane na rejonu w skórzanym płaszczu, z pasem przez ramię, na którym wisiał rewolwer. — Czy w „czarnej brygadzie” byli ludzie także z Pani wsi? — Byli. Wydawali mi się, i do dziś wydają, jakimiś zastraszonymi, zombi przez tę straszną, widmową ideę budowy komunizmu, dla której nie szkoda nikogo i niczego. Wśród tych, którzy przyszli do nas, był także mój ojciec chrzestny Archyp Werhun. Kiedy już zaczęli wszystko wynosić z chaty (a zabierali nie tylko produkty, ziarno, ale i rzeczy), poprosiłam chrzestnego, żeby zostawił mi moją małą poduszeczkę. I to było wszystko, co zostało z dorobku ciężkiej pracy moich rodziców Jefrema Safronowycza i Motri Trochymiwny. — Czy Pani rodzinę rozkułaczano? — Ojca uważano za średniaka i rozkułaczeniu nie podlegaliśmy. Ale „czarna brygada” pozdzierała ze ścian ręczniki, pozabierała prześcieradła, nawet łóżko, odzież, obuwie, naczynia, inwentarz gospodarski, bydło — wszystko, co wpadło w ręce. O ziarnie i produktach nie było mowy — wyczyścili wszystko do okruszyny, w piecu stał garnek z barszczem, to oni barszcz wyjedli, a garnek rozbili o podłogę. Zaczął się głód. Nasza rodzina, w której było pięcioro dzieci (ja — najmłodsza), została w gołej chacie. A ojca co noc wzywano do rady wiejskiej — oddawaj podatek żywnościowy. Z czego oddawać, skoro wszystko zabrali? Nic nie można było ani sprzedać, ani wymienić. Kiedy zagrozili mu aresztowaniem za niewykonanie podatku żywnościowego, ojciec przyszedł, pożegnał się z rodziną i poszedł pieszo na stację Nowoukrainka, wsiadł tam do pociągu, który przywiózł go do Krzywego Rogu, gdzie zatrudnił się jako cieśla w kopalni-gigancie, robił drewniane szyby. Kiedy trochę się urządził, zabrał do siebie starszych braci, a oni potem przyjeżdżali i nas, dzieci, wykradali. Przecież w stepie stały specjalne war-wyniszczenie ukraińskości. Dla Mykoły Sołonenki Hołodomor to nie dawna historia dalekich przodków. Wspomina: „Nie mam prawa zapominać, że z łona matki i od pierwszego oddechu byłem opuchnięty z głodu, będę pamiętać o ofiarach moich współmieszkańców z osady Perszotrawnewe na Bohoduchowszczyźnie (wtedy Mandryczyna w rejonie krasnokuckim), która w pół roku głodu straciła trzy razy więcej niż przez cztery lata wojny z faszyzmem. Przez te ofiary nie znałem czułości moich dziadków i babć, straciłem kilku wujków i ciotki, kuzynów i kuzynki. Siedmioro rodzeństwa z dziesięciorga nie dożyło nawet wieku szkolnego w warunkach „bolszewickiego szczęścia”. Nie mam prawa zapominać rozkazów moich już zmarłych ziomków: zapamiętać ich świadectwa o okropnościach Hołodomoru i przekazać potomnym. Nasza pamięć o tych zbrodniach, które nie pozwalały chłopom oddalać się ze wsi, więc trzeba było umieć je ominąć. Tak wszyscy przenieśliśmy się do Krzywego Rogu, gdzie ojciec i ci, którzy pracowali, otrzymywali racje żywnościowe. Tak, dzięki ojcu, uratowaliśmy się od głodu, zmarła tylko jedna siostrzyczka — Marusia, była osłabiona, zachorowała i nie przeżyła. W rodzinie mojego zmarłego męża Pawła Dmytrowycza Iwanowa z głodu zmarło dwoje — mała siostrzyczka Taisoczka i dziadek. — I Pani, pamiętając to wszystko, zwróciła się do współmieszkańców, aby uwiecznić pamięć o zmarłych z głodu. — Jakoś na przewodach, kiedy we wsi na cmentarzu zbierają się i współmieszkańcy, dzieci, i wnuki tych, którzy tam spoczywają, ludzie zgodnie z dawną tradycją siadają do wspólnego stołu, żeby wspomnieć zmarłych, zwróciłam się do społeczności z propozycją usypania mogiły i postawienia krzyża w tym miejscu, gdzie chowano zmarłych z głodu. Współmieszkańcy wtedy mnie poparli. Ja ze swoimi wnuczkami Irynką i Ołenką przyjeżdżałam, sprzątałyśmy teren, a potem usypałyśmy wysoką mogiłę. Nasz współmieszkaniec Iwan Oparionok wyrzeźbił wielki, trzy-metrowy dębowy krzyż, na którym przymocowaliśmy metalową tablicę (wykonał ją były oficer marynarki Wołodymyr Łycholit, też rodem z Szutenki), gdzie wyryto 72 imiona i nazwiska. A u góry wyryto: „Aby takie coś więcej się nie powtórzyło”. 25 sierpnia 1990 roku poświęciliśmy mogiłę i krzyż, zorganizowaliśmy obiad żałobny. To wydarzenie wtedy przyciągnęło uwagę, zebrało ludzi także z okolicznych wsi. I teraz, kiedy przyjeżdżamy porządkować mogiły bliskich, dbamy o to, żeby i ta mogiła była w porządku. Niestety, we wsi ludzi prawie nie zostało. — Jak odniosły się Pani dzieci, wnuki do tego, że Pani napisała ni zawsze kajdanami wisieć będzie na nogach zbrodniarzy w ich próbach przywrócenia komunistycznej wszechwładzy. Nasza pamięć będzie przeszkadzać zbrodniarzom ukryć to, co zostało popełnione, przekierować to na byłych sojuszników — faszystów, których wyhodowali, uzbroili, nauczyli i pomogli rozpocząć rozbój”. M. Sołonenko charakteryzuje położenie swojej osady Perszotrawnewe. Było to osiedle czasów radzieckich na dawnych ziemiach cerkiewnych. Tutaj osiedliły się młode rodziny, których rodzice z powodu własnego niedostatku ziemi nie mogli zapewnić im ziemi we wsiach Murafa i Myrne na Krasnokucczyźnie. Już pod koniec 1931 — na początku 1932 roku wszyscy mieszkańcy Perszotrawnewe byli w kołchozie, bo podatki państwowe na indywidualnych rolników rosły po kilka razy w roku i opłacenie ich w całości było niemożliwe. Niedawno w Charkowie wydano książkę Mykoły Sołonenki „Według testamentów moich ziomków, ocalałych w czasach Hołodomoru 1932—1933 lat”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn