Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

MYKOŁA HOHOL: DUCHOWY BÓJ UKRAINY Z ROSJĄ

Слово Просвіти, №16 за 2008 рік

Mykoła KORPANIUK, profesor, m. Perejasław-Chmielnicki. Zakończenie. Pocz. w nr 15 z 2008 r. Pojawienie się zbioru „Mirgorod” (1835 r.) na tle społeczno-ukrainofilsko-kulturalnej działalności M. Hohola to znamienny szczebel w jego twórczości. Pisarz w opowiadaniach uciekł się do przedstawienia życia codziennego potomków tej kozackiej starszyzny, która zajęła pasywną postawę wobec reżimu kolonialnego i stoczyła się do moralno-duchowej degeneracji, cielesnej egzystencji. Realistycznie pisarz opisuje nieskończone procesy sądowe między Iwanami, pasożytnictwo, zamknięcie, przesądność, narcyzm ziemian, łapówkarstwo urzędników jako typowe warunki i środki ich istnienia, a nie życia. Szeroko wykorzystując satyryczno-humorystyczne środki obrazowania, M. Hohol odsłania bezduchowe zasady tych bohaterów jako zjawiska wynikające z ich obywatelskiej i narodowej obojętności. O tym, że tak właśnie było, świadczą nie tylko fakty i dokumenty, ale także pojawienie się utworów W. Nariżnego „Dwaj Iwanowie, albo Pasja do procesów”, H. Kwitki-Osnowjanenki „Przygody Stołbikowa…”, „Pan Chalawski” itp. Podobieństwo fabuł wielu utworów M. Hohola, H. Kwitki-Osnowjanenki, W. Nariżnego oznacza, że pisarze wspólnie i świadomie wypracowywali zasady oraz kierunki narodowej romantycznej i realistycznej literatury na pierwszym, przed-szewczenkowskim etapie jej rozwoju. Do zbioru opowiadań „Mirgorod” M. Hohol włącza także „Tarasa Bulbę” — szczyt romantyczno-realistycznej literatury. Ta epopeja pod względem tematyki, problematyki i kierunku ideowego jest przeciwieństwem reszty utworów z „Mirgorodu”. Nią pisarz tworzy programowy drogowskaz nie tylko dla literatury, ale i dla wszystkich świadomych Ukraińców. Wzywa do wstąpienia na drogę Tarasa Bulby, a nie Iwanów Nikiforowiczów czy Szpionek. W tej powieści-epopei zawarta jest cała ukrainofilsko-patriotyczna postawa autora, jego program i cel. Realistycznie malując wieczną biedę narodu — zdradę elity, Hohol optymistycznie twierdzi: dopóki w narodzie żyje kozacki duch, dopóty jest on niepokonany. Ofiarność Tarasa i Ostapa, starszyzny, kozaków, po raz pierwszy od „Eneidy” I. Kotlarewskiego tak mistrzowsko nakreślonych, musi rozbudzić uśpioną „nędzną wolę”. Pisarzowski kunszt M. Hohola w „Tarasie Bulbie” na wieki utwierdził go jako jednego z największych geniuszy-klasyków naszej literatury, która, obok utworów innych współczesnych, zainspirowała do poetyckiego słowa T. Szewczenkę: Wszyscy ogłuchli — pochylili się W kajdanach… obojętnie… Ty się śmiejesz, a ja płaczę, Wielki mój przyjacielu. A co wyrośnie z tego płaczu? Bogiła, bracie… Nie zaryczą na Ukrainie Wolne armaty. Nie zarżnie ojciec syna, Swojego dziecka, Za cześć, sławę, za braterstwo, Za wolę Ukrainy. Nie zarżnie — wychowa A potem sprzeda do rzeźni Moskalowi… Inspirując się przykładem Tarasa Bulby Hohola, Taras Szewczenko tworzy postać Iwana Honty — ofiarnego ojca, dla którego wolność Ukrainy jest cenniejsza niż obowiązki rodzinne. Postacie Tarasa Bulby i Iwana Honty stały się drogowskazem dla ofiarnej służby narodowi dla patriotów — Strzelców Siczowych i żołnierzy UPA. Odpowiadając na potrzeby Ukraińców swoich czasów, M. Hohol przedstawiał naszą perspektywę, orientując się na tradycyjne narodowe wartości polityczne i kulturowe: wolność, równość, szlachetność i wojowniczość. Wzywa do oczyszczenia się z mieszczańsko-konsumpcyjnej psychologii, korzystnej dla kolonizatorów, a nie dla Ukrainy. Utrwaliwszy w praktyce literackiej i świadomości czytelników obrazy Ukraińca i Ukrainy jako wysokohumanistyczne i demokratyczne ideały, pisarz, przestudiowawszy i sprawdziwszy na sobie „uroki” urzędniczo-mieszczańskiej stolicy i guberni, wzbogaca naszą literaturę utworami z życia metropolii. Jego „Opowieści petersburskie”, „Rewizor”, „Ożenek”, „Martwe dusze” realistycznie odtworzyły sprzedajne, niemoralne, zdegenerowane społeczeństwo „carskich filarów”, w którym panują wilcze prawa nie tylko w obyczajach, moralności, sądownictwie, ale i w psychologii szerokich warstw biurokratyczno-pańszczyźnianej machiny. Kult rubla jako jedynej wartości w życiu usprawiedliwia wszelkie środki, dlatego przeciętny człowiek, mający choć kroplę sumienia, nie przetrwa w nim, zachowując swoją indywidualność. Sprzedajność i samowolę pisarz odtwarza najwyższymi miarami artystycznego piękna. Tymi utworami, napisanymi w tradycjach ukraińskiej literatury satyrycznej, O. Fonwizina, M. Hohol wyprowadził na sąd historii i cywilizacji drugą stronę carskiego ustroju pańszczyźnianego. Była to odpowiedź pisarza na pseudoteorie o misyjnej roli Imperium Rosyjskiego na Ukrainie. Jeśli zestawić poetykę i ideowość utworów Hohola z życia ukraińskiego i wielkorosyjskiego, to wyraźnie zobaczymy autorskie sympatie. Tak, on bez wątpienia marzył o demokratyzacji Rosji jako gwarancji wolnej Ukrainy, dlatego starał się pomóc jej pokonać swoje wady. Ale ta pomoc jest wyraźnie ukraińska, bo Rosjanin, nawet najbardziej postępowy (wśród nich W. Bielinski), był wielkorządcą i monarchistą, „dzierżymordą”. Po utworach Hohola pojawił się A. Hercen i jego naśladowcy. Współczesna Hoholowi rosyjska krytyka promonarchistyczna subtelnie wyczuła, dokąd skierowane są jego utwory, dlatego okrutnie walczyła przeciwko niemu. Demokraci wspierali pisarza, widząc w nim ideologa postępu i reform, tak pożądanych dla państwa. Stały nacisk oficjalnej władzy, która pragnęła uczynić go wygodnym i użytecznym, poszukiwania nowych duchowych oparć spowodowały pewien kryzys, który akademik S. Jefremow widział w próbie M. Hohola znalezienia kompromisu między jego ukraińską mentalnością a próbami wejścia w rosyjską. P. Hołubenko hipotezę S. Jefremowa o „dwóch duszach” Hohola konkretyzuje tak: „Dusza Hohola czuła i wiedziała więcej, niż rozumiał jego rozum. I dlatego w swoich utworach pisarskich negował Rosję z jej ustrojem życia społecznego i ludzkich relacji, a rozumem chciał służyć Rosji swoją twórczością. Widział swoje przeznaczenie w tym, aby uczynić Rosję wielką także w duchowym rozumieniu. W tym było jego „dwudusze”. Duchowy świat Hohola i Imperium Rosyjskie to zjawiska niepołączalne. Dlatego Hohol nie tylko nie znalazł w niej swojej prawdziwej ojczyzny, ale i zginął na jej drodze w daremnych wysiłkach zawrócenia rosyjskiej „pticy-trójki” na inną drogę”. Słowa Szewczenki: „Ty się śmiejesz, a ja płaczę,//Wielki mój przyjacielu” najlepiej ilustrują postrzeganie spuścizny twórczej Hohola przez Ukraińców jako własnej. Nikt z ukraińskich naukowców, czytelników okresu przedradzieckiego nie wątpił w to, że Hohol jest ukraińskim pisarzem, bo przez zależność kolonialną nasza literatura narodowa jest nie tylko ukraińskojęzyczna, ale i łacińsko-polsko-węgiersko-rosyjskojęzyczna. Ten pogląd był naturalny i realistyczny. Ukraińskim pisarzem nazywają Hohola M. Maksymowycz, M. Drahomanow, M. Daszkewycz, O. Ohonowski, I. Franko, M. Hruszewski, S. Jefremow — wszyscy historycy piśmiennictwa okresu nieradzieckiego. Zresztą sam M. Hohol, jak zaświadcza M. Maksymowycz, uważał, że jest ukraińskim pisarzem, który pisze po rosyjsku. Broniąc jego twórczości przed zbyt drobiazgowymi zarzutami P. Kulisza, Maksymowycz podkreślał, że dla rozwoju narodowego piśmiennictwa Hohol zrobił nie mniej niż I. Kotlarewski, bo cała nasza literatura po jego utworach uświadomiła sobie, że jest ukraińska. Tak postrzegał Mykołę Wasylowycza M. Łysenko, tworząc operę „Taras Bulba” oraz „Majowa noc”. Tak podpowiadają sami rosyjscy naukowcy, niezaangażowani w wielkomocarstwowy szowinizm. Jeden z najbardziej autorytatywnych badaczy historii literatury rosyjskiej XIX wieku, S. Wengierow, pisał: „To, co w Gogolu najbardziej małoruskie, częściowo już dostrzeżone przez Apollona Grigorjewa, to ogólny stosunek do rosyjskiej rzeczywistości. Przecież u Gogola nie ma ani krzty miłości do tego życia, które tak bezlitośnie przedstawił… O Gogolu można z całą pewnością powiedzieć, że gorąco i płomiennie nie kochał ani rosyjskich ludzi, ani rosyjskiej przyrody. A oto dla Małorosji, dla małoruskiego bytu, dla małoruskiej przyrody, dla małoruskiej historii, dla Tarasa Bulby Gogol miał w swoim sercu niewyczerpane źródło miłości i wyrozumiałości. Ukrainę Gogol otulił poetyckim woalem, a Rosja dla niego to tylko obrzydliwość spustoszenia, martwe królestwo martwych dusz… Gogol odnosił się do rosyjskiej rzeczywistości wprost jak cudzoziemiec… Małoruskie odczuwanie świata, jeśli można tak to ująć, tak organicznie zakorzeniło się w Gogolu, że to niewiele, co specyficznie rosyjskie, co było mu znane, utrwaliło się w jego obrazowaniu nie tyle jako artystyczna emocja, co jako obraz etnograficzny”. Mykoła Gogol w pierwszej połowie XIX wieku w sposób naturalny naprawił błąd swoich przodków, którzy przegrali walkę o nasze państwo z rosyjskim caratem w drugiej połowie XVIII wieku. Bardzo mistrzowsko odgrywał rolę wobec carskiego reżimu. Pod ciężarem tego działania nie upadł, lecz złożył siebie w ofierze dla przyszłości. Jego nawrócenie na pogłębiony światopogląd religijny nie jest oznaką wyczerpanych możliwości, lecz pragnieniem złożenia raportu przed Najwyższym z wypełnionego synowskiego i chrześcijańskiego obowiązku. W tym historyczno-światopoglądowym kręgu, który rozrywał kolonialną obręcz z ciała i ducha Ukrainy, wkład M. Gogola nie jest jeszcze należycie uświadomiony i doceniony. Ale nadszedł czas zbierać rozrzucone kamienie i z nich budować wieczną budowlę naszego jestestwa i naszego państwa. Gogol ma w niej swoje godne miejsce. Mówiąc, że Mykoła Gogol to jeden z najbardziej genialnych klasyków narodowych i duchowych pochodni, jestem przekonany, że on, oprócz nas, Ukraińców, należy także do kultury rosyjskiej, której nadał wyraźnie demokratyczny kierunek, wyprowadził ją z drogi monarchiczno-poddańczej na ogólnoludzką. W tym jest i jego, i nasza siła, bo Ukraina od wieków jest dobrym aniołem Bożym w cywilizacyjnym ruchu ludzkości. W lirycznym etiudzie „1834” M. Gogol, rozmyślając nad planami odrodzenia Ukrainy, stanowczo powiedział: „Ja je zrealizuję”. Tej obietnicy, wypowiedzianej nad błękitnym Dnieprem, w świętej stolicy Kijowie, dotrzymał. Nam, Ukraińcom początku XXI wieku, którzy wreszcie mamy swoje państwo, dla którego pracował nasz wieszcz, obchodząc jego 200-lecie, trzeba uświadomić sobie: jesteśmy warci tego, by zachować, pomnożyć i uwiecznić sprawę oraz ducha Gogola i Szewczenki, zdoławszy przezwyciężyć wszelkie trudności. To przecież nasz Taras Bulba zwraca się do wszystkich na Ukrainie i poza nią żyjących: „Myślicie, że jest coś na świecie, czego przestraszyłby się kozak?”. Odrzuciwszy własne i Gogolowskie smutki, powinniśmy stwierdzać: „Tak ciekawie na świecie żyć, panowie!”. Żyć razem z Mykołą Gogolem oraz innymi duchowymi podporami narodu, z którymi skutecznie pokonujemy kolonialne dziedzictwo.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn