Strona · s. 10strona oryginału ↗
Kijów na dawnych mapach
Слово Просвіти, №16 за 2018 рік
Heorhij ŁUKIANCZUK
Mapy i plany „bogu chronionego i bogiem ocalonego grodu”, który od najdawniejszych czasów niósł swoją „protohipostazę drugiego Jeruzalem”, stały się przedmiotem fascynacji i badań historyczki oraz muzealniczki Tetiany Lutej. Podsumowaniem jej wieloletnich badań jest zbiór map, do którego weszło około trzech tysięcy kopii wykonanych w archiwach Lwowa, Warszawy, Moskwy, Petersburga, oraz książka „IMAGO URBIS: Kijów na dawnych mapach”. Tetiana Luta — kandydatka nauk historycznych, zastępczyni dyrektora generalnego Muzeum Historii Miasta Kijowa ds. naukowych, autorka i redaktorka ponad 150 artykułów oraz 15 wydawnictw archeograficznych z historii Ukrainy, wykładowczyni katedry historii Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, oraz wydawca, propagator kultury narodowej Ołeksandr Sawczuk z Charkowa, dzięki którego staraniom książka została wydana, opowiedzieli o złożonej i żmudnej pracy nad publikacją. Książkę o Kijowie na dawnych mapach pisano ponad 10 lat i planowano jako wizytówkę miasta dla kijowian oraz dla wszystkich Ukraińców, którzy powinni znać historię swojej stolicy — czytać ją i widzieć na własne oczy. W wydaniu jest wiele „obrazków” — map, szkiców i wizerunków miasta, co daje cudzoziemcom szerokie wyobrażenie o Kijowie.
Tajemnice scytyjskiego kwadratu Jak świadczą najdawniejsze zachowane światowe zabytki kartograficzne, wyobrażenia o ziemiach, które obecnie stanowią terytorium Ukrainy, ukształtowały się od początków kartografowania ludzkiej cywilizacji. Autorzy antyczni — „ojciec historii” Herodot, starogrecki astronom, autor dzieła o mierzeniu ziemi Eratostenes, autor 17-tomowej „Geografii”, napisanej około 7 roku p.n.e. Strabon, starogrecki matematyk, astronom, geograf, który stworzył geocentryczny system świata Klaudiusz Ptolemeusz szczegółowo opisywali Scytię-Sarmację. Każdy z nich miał wyobrażenie o realiach geograficznych tych ziem, a Klaudiusz Ptolemeusz wyznaczył współrzędne Scytii-Sarmacji i pokazał je na mapie. Wizerunki tych terenów dotrwały do naszych czasów poprzez interpretacje bizantyjskich kartografów i pośrednictwo arabskich. Pierwsze wydanie Geografii Klaudiusza Ptolemeusza ukazało się w 1475 roku w Vicenzy, we Włoszech; nie było tu map, tekst jedynie konstatował współrzędne geograficzne obiektów zaznaczonych w pracach Ptolemeusza. W drugim wydaniu dzieła, które ujrzało światło dzienne w Bolonii w 1477 roku, znajdowały się już mapy, które unaoczniły obiekty na legendarnych terenach tak zwanych Hiperborejczyków, mitycznych plemion Północy. Właśnie od promap Klaudiusza Ptolemeusza biorą swój zwizualizowany początek liczne „obiekty antyczne” na ziemiach ukraińskich. Jeszcze u poprzedników Ptolemeusza — Eratostenesa, Hekatajosa z Miletu, Strabona — północne wybrzeże Morza Czarnego nazywano „wybrzeżem wyspiarskim” i porównywano ze scytyjskim łukiem, który składał się z dwóch półłuków. Taka obrazowość świadczy o tym, że wiedza kartograficzna dawnych o naszych terenach bazowała na jakichś wizerunkach. A metoda opisu geograficznego Herodota (w jego „Historii” zawarty jest pierwszy systematyczny opis życia i obyczajów Scytów) nasuwa myśl, że przy pi-
Wydawca książki, propagator kultury narodowej Ołeksandr Sawczuk z Charkowa saniu swojego dzieła korzystał z jakiejś mapy. Rzeki u niego wymienione są kolejno z zachodu na wschód, czyli od lewej do prawej, to samo dotyczy nazw plemion, miast, miejscowości. Północ Herodot nie raz nazywa „górą” — tak przyjęło się do dziś nazywać północne części map geograficznych. Opis Scytii u Herodota nasycony jest wyjątkowo interesującymi informacjami. Tetiana Luta przypuszcza, że u podstaw antycznej geografii leżało nieznane źródło kartograficzne, być może pochodzenia miejscowego. Istnieją opinie, że autorem takiej pierwszej mapy Scytii mógł być Anacharsis — syn scytyjskiego króla Gnurosa, znany uczony, podróżnik i wynalazca. Sama Scytia u Herodota może być w całości uważana za odczytaną mapę — jeśli przyjąć Scytię za czworokąt, którego dwa boki są wyciągnięte do morza, to linia biegnąca w głąb kraju po długości będzie absolutnie identyczna z linią wybrzeża morskiego. Ponieważ od ujścia Istru (Dunaju) do Borystenu (Dniepru) jest 10 dni drogi, a od Borystenu do jeziora Meotyda (Morze Azowskie) jeszcze 10 dni, a potem od morza w głąb kraju do Melanchlenów, którzy żyją powyżej Scytów, 20 dni drogi. Ale wróćmy do Ptolemeusza, który dobrze znał terytorium Europy Wschodniej. Jej granice wyznaczył w przestrzeni między Zatoką Wenedzką (Morzem Bałtyckim) a Meotydą. Ptolemeusz po raz pierwszy utrwalił na mapie Karpaty: u niego te góry występują jako naturalna granica Sarmacji. W słynnych rzymskich wydaniach atlasu geograficznego z 1507 i 1508 roku, gdzie było 33 mapy i po raz pierwszy zaprezentowano zarysy
Nowego Świata, przedstawione jest całe terytorium współczesnej Ukrainy: Sarmacja Europejska, Chersonez Taurydzki, miasta Olbia, Teodozja, Pantikapajon, obecnie Kercz, oraz inne obiekty. Właśnie na tych mapach nakreślono także Ptolemeuszowski wymiar położenia ujścia Dniepru na 57 stopniach 30 minutach długości i 48 stopniach 30 minutach szerokości. Właśnie tymi terenami — ujściem Dniepru — przebiegał szlak armii rzymskiej, wybity na skórzanej tarczy wojownika, znalezionej podczas wykopalisk nad Eufratem. Tę ziemię przedstawiono także na starej rzymskiej mapie drogowej z około 500 roku, znanej jako Tabula Peutingeriana. Jej, prawdopodobnie większy rozmiarami, prototyp datuje się na pierwszy wiek od Narodzenia Chrystusa, a za autora uważa się rzymskiego geografa Kastoriusza. Kopię mapy wykonano w 250 roku, a dodatki i poprawki nanoszono od 350 do 500 roku. Na tej mapie widzimy ziemie, gdzie mieszkali Sarmaci, Wenedowie, Roksolanie. Historyk Publiusz Korneliusz Tacyt uważał Wenedów za bezpośrednich przodków Słowian, a w średniowiecznych dokumentach tureckich i europejskich Ukrainę nazywano Roksolanią, a jej mieszkańców — Roksolanami. Według Ptolemeusza, w Wenecji w 1511 roku Sylvanus Bernard wydał mapę Europy na 26 arkuszach, wśród nich także „Octava Evropae tabula” — mapę terenów Ukrainy, gdzie jest Dniepr, a na nim oznaczenie
Azagarium w miejscu lokalizacji Kijowa. Ta nazwa odpowiada Ptolemeuszowskiemu oznaczeniu lokalizacji miasta na prawym brzegu Dniepru. Oprócz wspomnianego Azagarium Ptolemeusz zaznacza tutaj miasto Amadok. Ta nazwa w przyszłości będzie oznaczać jeziora na terenach Sarmacji.
Okazuje się, że arabska tradycja wiedzy o naszej ziemi jest znacznie starsza niż zachodnioeuropejska. Wschodni podróżnicy i uczeni odwiedzali i zaznaczali na mapach ukraińskie tereny co najmniej od lat 820. Pod koniec IX w. al-Dżajhani, władca Chorasanu, w „Księdze dróg dla poznania państw” pisał o trzech plemionach Rusów oraz o tym, że ich władca mieszka w mieście Kujaba. Jest to pierwsza światowa wzmianka o Kijowie, kiedy jego nazwa została transliterowana na inny język z oryginalnej. Za źródło dla al-Dżajhaniego posłużył tekst Ibn Chordadbeha, w którym wspomniano kupców-Rusów, oddzielonych od kupców-Słowian. Ciekawe, że w arabskich dziełach ich autorzy odróżniają Rusów i Słowian. Wielkie zainteresowanie dla nas przedstawiają również mapy świata, sporządzone między 1154 a 1192 rokiem przez al-Idrisiego, jako ilustracje do jego pracy „Rozrywka dla kogoś, kto pragnie przemierzyć świat”. Zawierają one zarówno szczegółowy obraz linii brzegowej Morza Czarnego, jak i miasta Rusi. Główne dzieło kartograficzne Idrisiego — Tabula Rogeriana zawiera pierwszą utrwaloną nazwę Rusi na światowych przestrzeniach: „A co do kraju Ruś, to jest on wielki, ludów mało i są odizolowane”. Ten sam Idrisi wymienia również miasta — Mankerman-Kijaw (Kijów), Berezław (Perejasław), Kaniów, Barazula (Berezań?), Taribula (Terebowla), Galicja (Halicz). Jak zaznacza Tetiana Liuta, nazwa Kijowa — Mankerman — to arabska tradycja. To, że jest to właśnie Kijów, świadczy korespondencja rządu Sulejmana Wspaniałego z polskim królem, gdzie Kijów nazwano właśnie tak — Mankermanem — Wielkim Miastem. „Kijów”, „Ruś”, „Ukraina”. Ciekawą informację zachowała islandzka mapa z pierwszej połowy XIII w., gdzie nieznany autor napisał „Skithia, Frigida (czyli zimna ziemia), Eronei (koczownicy), Kio”. Kijów jest jednym z trzech europejskich miast na mapie, dwa pozostałe to Konstantynopol i Rzym. Tak wielkie znaczenie Kijowa wskazuje na czas przed najazdem mongolskim. Około 1351 r. stworzono znany rękopiśmienny „Atlas Medyceuszy”, w którym przedstawiona jest mapa świata z zaznaczeniem terenów Ukrainy, w centrum główne miasto — Kijów. Rękopiśmienna mapa świata Fra Mauro z 1459 r. zawiera taki zapis Kijowa — Chevo, Chio. Początek XVI w. (1506 r.) został naznaczony wydaniem szeregu map, gdzie reprezentowana jest ukraińska sieć geograficzna z regionalną toponimiką. Tak w latach 1523—1524 kardynał i pisarz Alberto Campanse w liście do papieża Klemensa VII opisuje sytuację w Moskwii, wspominając o Rusi i Kijowie: „Chiovia – stolica jego królestwa (polskiego) przy rzece Borysfenie, jest jednym z najpiękniejszych i najbogatszych miast, pomimo tego, że został złupiony i zrujnowany doszczętnie przez okrucieństwo i szaleństwo Tatarów”. Pisze on, że najazdy na Rosów nie ustają, a Rosów i Rutenów niektórzy uważają za jedno z Moskalami, bo „mówią jednym językiem i wyznają jedną wiarę”. W liście mowa jest także o miastach Kaniów, Czernihów, Czerkasy, Brześć, Putywl, Nowogród Siewierski, Kamieniec na Brześczyźnie. W tymże XVI w. śladem toponimu Ruś na zachodnioeuropejskich mapach pojawia się także toponim Ukraina. Mapy Kijowa opowiadają nam nie tylko o jego krajobrazach, historii, ale i kolonizacji. Dzięki kartografom możemy sobie wyobrazić, jakim było miasto, powiedzmy w 1745 roku, kiedy, jak zaznaczono na planie, na Počajnie na odcinku od cerkwi św. Eliasza do ujścia rzeczki do Dniepru stał 31 młyn, czy w 1837 roku, gdzie według planu Kijowa na ulicach Małej i Wielkiej Podwalnej, Wielkiej Kudriawskiej oraz przy Złotych Wrotach wciąż zachowywały się pozostałości wałów obronnych. Wiele informacji do przemyśleń daje nam także książka H. Alforowej i W. Charłamowa „Kijów w drugiej... W Państwowej Naukowej Bibliotece Architektoniczno-Budowlanej im. W. H. Zabołotnego odbyła się prezentacja książki Tetiany Liutej „Imago Urbis: Kijów na dawnych mapach”, w której historia stolicy przedstawiona jest na przykładach map różnego pochodzenia: od zachodnioeuropejskiej tradycji po arabskie i tureckie zabytki kartograficzne, które dają wyobrażenie o wizerunku naszej stolicy na światowych przestrzeniach od najdawniejszych czasów. W tej unikalnej na nasze czasy książce czytelnik ma możliwość zobaczyć, jak mnisi Ławry Peczerskiej wyobrażali sobie cuda pieczar i jak przedstawiali je na swoich wspaniałych drzeworytach; jak wiedza techniczna i technologie pomiarowe dotarły do nas przez zachodnie pośrednictwo oraz jakie tradycyjne praktyki pomiarowe stosowano tutaj od czasów staroruskich dzięki bizantyjskiej tradycji. Miasto z lotu ptaka jako Miasto-Ryba, w zarysach rzek Dniepru, Libiedzi, Hłyboczycy, na brzegach których liczne pagórki, jary, doliny, lasy, ogrody i świątynie, dzwonnice, mury, bramy, twierdze, umocnienia, wieże, stajnie — wszystko to wiek po wieku utrwalały mapy, które zachowały dla nas obraz i ducha ukraińskiej stolicy, której stałą podstawą urbanistyczną i bezdyskusyjną dominantą wszelkich rozwiązań architektonicznych i organizacyjno-przestrzennych od XI do XXI w. były Sobór Mądrości Bożej w Kijowie, Ławra Peczerska i Monaster św. Michała Archanioła. Historyk i muzealnik Tetiana Liuta podczas prezentacji książki „IMAGO URBIS: Kijów na dawnych mapach”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
