Strona · s. 12strona oryginału ↗
Ogień, a nie popiół. Notatki o Iwanie Korsaku po ukazaniu się jego powieści „Za serpankom, zahadkowym serpankom” (Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2018 r.)
Слово Просвіти, №16 за 2018 рік
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
Oto ostatnia powieść, którą zdążył ukończyć Iwan Korsak. Ostatnia powieść autora, który nabrał tak potężnego twórczego rozpędu. Powieść, która stała się przedwczesną kropką tej interesującej twórczej biografii. Już dopisując ją, Iwan Feodosijowycz napomknął mi o niej (powiedział o absolutnie nieznanym dla naszego czytelnika materiale, który posłużył za podstawę utworu), a ja próbowałem sobie wyobrazić, w jakiej fabule, tonalności i stylistyce zostanie ona wcielona. I okazało się, że na tle innych jego powieści ten utwór wydaje się najbardziej dynamiczny fabularnie i napisany bardzo powściągliwie; tutaj autor nie zlewa się ze swoimi postaciami, jak, powiedzmy, w „Atamanie Czajce”, „Cichej prawdzie Modesta Łewyckiego” czy „Nemyryczowym kluczu”. Tutaj on, zdystansowawszy się od wydarzeń i ludzi, prowadzi obiektywizowaną, bez jakichkolwiek sugestii emocjonalnego pedałowania opowieść. Nierzadko zdarzają się takie dziwne przypadki, kiedy styl utworu i przedstawiany w nim materiał przechodzą w krzyczący antagonizm. U Korsaka te ważne komponenty są zharmonizowane. Był zbyt doświadczonym autorem, aby nie czuć, jakiego rejestru i stylistycznego rysunku wymaga sama przestrzeń powieści. Jak wiadomo, o narodzinach każdego utworu (a zwłaszcza takich, jak u Korsaka, sensacyjnie nieoczekiwanych faktografią) można napisać jeszcze całą powieść. Interesujące i pouczające dla pracy literackiej momenty są w prehistorii tego utworu, co rzuca światło na całą literacką biografię Iwana Korsaka, krystalizując i uwydatniając w niej to, co najbardziej znamienne i charakterystyczne właśnie dla niego. Iwan Korsak przyzwyczaił (i nie tylko mnie jednego) do swoich nieoczekiwanych, można by rzec, po prostu sensacyjnych twórczych zamysłów. Niemal każda jego powieść wypływała z nieznanego i ogólnie zagadkowego materiału historycznego. Dopóki przygotowywano do druku jego kolejny utwór, autor przeważnie milczał o tym, co już dojrzewa w jego zamysłach, i było wrażenie, że po prostu wziął twórczy antrakt, aby zdystansować się od dopiero co napisanej powieści, spokojnie odetchnąć i przestroić się wewnętrznie, by w następnej pracy nie poddać się sile inercji poprzedniej. (Tak często bywa u prozaików — niekiedy ich utwory to jak wariacje jednej nuty stylowej). Kiedyś Wasyl Zemlak, pisząc o Pawle Zahrebelnym, imperatywnie podkreślił: „Zagadkowość musi unosić się nad każdym prawdziwym pisarzem”. Mówiąc o zagadkowości, miał oczywiście na myśli i nieoczekiwaność twórczego zamysłu, i nieznajomość położonego u podstaw powieści czy opowiadania materiału, i wymyślne sploty fabularne, i wszystkie składowe sztuki prozy — od osobliwości portretowania psychologicznego aż po stylistyczną wyrazistość. Tak, Korsak był zagadkowy, ponieważ za jego plecami zawsze stała nieoczekiwaność jego następnego kroku. Jak w szachach nieprzewidywalny ruch przeciwnika. Najwyraźniej w nim już trwała jakaś praca z nowym materiałem, ale o tym nikt — czy prawie nikt — nie wiedział. Obecnie, retrospektywnie odnawiając jego nie taką już długą w czasie, ale tak intensywną, bogatą w utwory biografię literacką, nieodmiennie zadziwiasz się kolosalną jego zdolnością do samomobilizacji i „przetrawienia”, przemyślenia i oryginalnego zinterpretowania za każdym razem innego materiału, który wraz z ujawnieniem go w utworze staje się nie tylko artystycznym odkryciem. (Nie jedna osoba przyznawała mi się, wydawcy Korsaka, że studiuje zagadki ukraińskiej historii według Korsaka). To typowy fakt z życia narodów postkolonialnych, odłączonych i wyobcowanych od historii narodowej. Bardzo ważny moment jest i we wspomnieniach, i w dzienniku naszego wielkiego mecenasa Jewhena Czykałenki, który pisał: „Dobrze Polakom, że mieli genialnego kłamcę Henryka Sienkiewicza” (Czykałenko użył tego słowa nie w obraźliwym odcieniu, a jako synonimu fantastę); powiedzmy, on swoimi powieściami wychował polski naród, podniósł w nim ducha patriotyzmu. Czykałenko z nadzieją przysłuchiwał się każdemu współczesnemu mu nazwisku literackiemu, spodziewając się w nim potencjalnego ukraińskiego Sienkiewicza, którego utwory historyczne mecenas gotów był finansować do wydania. Ogłaszał specjalny konkurs na utwory artystyczne o tematyce historycznej, na który dawał swoje środki. Nawet zdarzyło mu się „postawić” na drugorzędnego beletrystę Danyła Mordowśkiego, który nie spełnił oczekiwań Czykałenki — jego nudną i rozwlekłą powieść „Sahajdaczny” „dociągała” niemal cała grupa literacka, ale tak i nie zdołali poprawić utworu — nie stał się on zauważalnym faktem literatury i nie zdobył popularności. Wyobrażam sobie taką fantastyczną sytuację: Korsak i Czykałenko — współcześni. Korsak — jestem o tym absolutnie przekonany — miałby w osobie Czykałenki nie tylko wdzięcznego czytelnika i popularyzatora; wielki mecenas i patriota faworyzowałby pisarza, bo głęboko rozumiał cenę takiego duchowego produktu, jakim jest przedstawiona w obrazach historia narodowa. W rozrzedzonej do elementarnej wiedzy historycznej przestrzeni kulturowej heroiczne obrazy z przeszłości narodu, wspaniałe i silne postacie, które wcielają w sobie wysokie ideały, to najważniejsze lekarstwo na narodową niepamięć i nihilizm, realne nadzieje na jutrzejsze perspektywy ludności naszej ziemi. Choćby nie podobała się dzisiaj niektórym autorom teoria wpływu (widocznie ją jednakowo nadużywali i radzieccy, i nasi ludowi adepci), ale całkowicie przekreślać jej nie można. We wszystkich znanych nam czasach były książki, na których wyrastały i wychowywały się pokolenia (powiedzmy, szkice Plutarcha o wybitnych Grekach i Rzymianach, „Bohaterowie i kult bohaterów” Carlyle’a, niemało z serii biograficznej „Życie sławnych ludzi”…) Może nie warto bezgranicznie absolutyzować książki, spodziewając się tego, że ona sama, bez jakichkolwiek innych czynników wpływu, wychowa i uformuje człowieka. Ale ona jest ważną postacią w naszym życiu, którego bez niej trudno sobie wyobrazić, bo stałoby się ono okradzione z wielu ważnych momentów. Nie raz rozmawialiśmy o tym z Iwanem Korsakiem. Nie był tym naiwnym człowiekiem, który uważał, że swoimi utworami całkowicie odmieni świat. Jednak uważał, że po części książka jest jak mina z opóźnionym zapłonem. Nosi, nosi człowiek w sobie kiedyś przeczytane, może nawet powoli i zapominać o tym, a potem w jakimś momencie przeczytane wybuchnie w jego duszy, wpłynie na jego działania czy linię zachowania w tej czy innej sytuacji. Bo przecież książka to głos ludzkiego doświadczenia, do którego niekiedy apelujemy, nawet nie uświadamiając sobie tego. U starorzymskiego filozofa Seneki jest taka sentencja: „Wspomnienia o wielkich ludziach są tak samo pożyteczne, jak ich obecność”. Powieści historyczno-biograficzne Korsaka to i wspomnienia o wielkich ludziach, i zarazem ich aktywna obecność w obrazach artystycznych. Dlatego jest to zasadniczo ważna i pożyteczna lektura. Nie przypadkiem przecież amerykański filozof Ralph Waldo Emerson rzucił taki paradoks: „W istocie,
„nie ma żadnej historii, są tylko biografie”. Ta myśl coraz wyraźniej rozbrzmiewa dzisiaj, w czasach aktywnej rewizji dogmatycznych koncepcji i anachronicznych teorii. Coraz częściej słyszymy o tym, że historii nie ma, a są historycy. Są narratorzy, którzy opowiadają nam o ludziach i wydarzeniach przeszłości, komentują to wszystko, tworzą swoje wersje, a my albo w nie wierzymy, albo nie. Rozmowy z Iwanem Teodozjowyczem na wszystkie te tematy zaświadczyły, że jest on gotów napisać w duchu książki „Dom Desdemony, albo potęga i granice literatury historycznej” Liona Feuchtwangera. Napisać ją na materiale z własnego doświadczenia literackiego, własnej kuchni literackiej. Napisać, dlaczego właśnie te, a nie inne postaci historyczne wybierał na bohaterów swoich książek. Jak podążał śladami tych postaci przez przestrzeń i czas, przez zamieć dokumentów i co decydował się robić z postaciami w określonych sytuacjach, jeśli dokumentów na ten temat brakowało. Czy mógłby śladem Jurija Tynianowa z wyzwaniem powtórzyć: „Tam, gdzie kończy się dokument, zaczynam ja…”? Niestety, nie przeczytamy już takiej książki, opartej na własnym doświadczeniu twórczym, bogatej w samoobserwacje i „firmowe” sekrety właśnie jego sposobów pracy literackiej. Książki, gdzie o wszystkim mówi się właśnie z pierwszej ręki. Pozostało nam to wszystko – i oczywiście nie tylko to – wyczytać w jego powieściach, które wymagają nie tylko zapamiętywania tego, co tam powiedziano (bo przecież to wszystko to non-fiction), ale i rozkodowania wszystkiego, co pozostało poza tekstem i co, dobrze to znając i należycie przemyślawszy, autor nie był w stanie zmieścić w utworze, bo było to „nieformatowe”, ponieważ powieść to nie monografia. Powieść to historia człowieka w czasie przeszłym, albo czas przeszły na ekranie ludzkiej duszy. Jak i we wszystkich poprzednich utworach Korsaka, nowa – niestety, okazała się ostatnią ukończoną – jego powieść prowadzi czytelnika do Ameryki czasów wojny w Wietnamie, do Wietnamu, a także do Moskwy, dokąd regularnie latają przywódcy marionetkowej Kompartii USA oraz kurierzy, którzy zajmują się przesyłaniem ogromnych środków dla tak zwanej bratniej partii (nawiasem mówiąc, to osobna, oryginalnie nakreślona linia fabularna o niemal detektywistycznym wypełnieniu). Ameryka była już areną wydarzeń jego powieści „Bruzda na cudzym polu” i „Wybuchu pustyni”. Ale tam ogólne tło, można by rzec, kontekst codzienności przeciętnych ludzi, zostało przedstawione za pomocą środków literackiego minimalizmu. Pisarza w tamtych utworach interesowały przede wszystkim idee, ich społeczno-polityczne echo w środowisku naukowym, a także
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
