Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Leninowski ludobójstwo 1921—1923: „braterski” podział śmierci

Слово Просвіти, №16 за 2018 рік

Wasyl MAROCZKO, doktor nauk historycznych Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Przewrót październikowy 1917 r. zburzył Imperium Rosyjskie, ale zachował ideę rosyjskiego wielkomocarstwowego panowania, która została zrealizowana podczas bolszewickiej okupacji Ukrainy na początku lat 20. XX w. W latach funkcjonowania Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Państwa Ukraińskiego, nawet w czasie krwawych zaostrzeń, chłopi nie cierpieli z powodu masowego głodu. Stało się to w drugiej połowie 1921 r., kiedy „triumfalny pochód władzy radzieckiej” zakończył się jej ostatecznym zwycięstwem. Nastały lata „braterskiego” podziału śmierci. Określenie „leninowskie ludobójstwo” nie jest publicystycznym zwrotem, a raczej synonimem „leninowskiego Hołodomoru”. Poświadcza ono współudział W. Lenina w popełnieniu zbrodni, ponieważ Hołodomor jest skutkiem społeczno-ekonomicznej polityki bolszewików, wcieleniem praktykowanego socjalszowinizmu (termin leninowski — W. M.) w formie walki klasowej. Osobisty współudział bolszewickiego lidera w wykorzystaniu czynnika głodu w latach 1921—1922 na Ukrainie jest bezsporny. Wyłania się on z jego listów, prac, dekretów, przemówień, z tajnych telegramów do Ludowego Komisariatu Aprowizacji USRR. Dość wyczerpująco pokazał je Mykoła Siadrysty w swojej książce („Mołoch leninizma. Ideołogija gosudarstwiennogo terrora”, Kijów, 2017). Wódz wymagał od tak zwanych pełnomocników, a w rzeczywistości namiestników, wywożenia codziennie do Moskwy 100 wagonów zboża. Niepokoiło go głodowanie rosyjskiego proletariatu Piotrogrodu, Moskwy, a ukraińskich chłopów, których pozbawił własności ziemi, zobowiązał do wykonywania „prodrazwiorki”. Historycy nazywają ją funkcjonalnym symbolem polityki komunizmu wojennego. W rzeczywistości leninowska prodrazwiorka, wymyślona na Kremlu i wprowadzona na Ukrainie, okazała się cyniczną formą terroru głodem, systemem świadomego pozbawiania chłopów chleba i żywności z wykorzystaniem siły wojskowej. Działalność nadzwyczajnych oddziałów aprowizacyjnych, stosowanie reżimu zakładników, kordonów wokół wsi, pododdziałów armijnych, karnych i represyjnych środków trybunałów rewolucyjnych, tłumienie oporu chłopów — to zbędny dowód świadomej polityki Hołodomoru. W 1922 r. decyzje trybunałów rewolucyjnych dotyczyły „uchylających się” od wykonania prodrazwiorki, która była swoistym „planem na gospodarstwo” — wyrokiem śmierci dla chłopskiej rodziny. Skrupulatny badacz może zaprzeczyć kategoryczności moich wniosków, motywując to wystąpieniem suszy w południowo-wschodnich guberniach USRR. Nikt nie zaprzecza temu faktowi, wszak doprowadziła ona do masowego głodowania ukraińskich chłopów pod koniec lata 1921 r. Jednak, na nalegania Lenina, oficjalna Moskwa nie uznała występowania głodu na Ukrainie. O nim zaczęto mówić w styczniu 1922 r. na konferencji międzynarodowych organizacji społecznych w Berlinie, której uczestnicy omawiali kwestię udzielenia pomocy. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR Ch. Rakowski osobiście spotykał się z Leninem w Moskwie, prosił o zwrócenie uwagi na Ukrainę. Miliony pudów chłopskiego zboża wywożono z Ukrainy dla „dzieci głodującego Powołża”, chociaż jego znaczna część była skierowana na utrzymanie partyjno-radzieckiej nomenklatury oraz Armii Czerwonej. Pomoc międzynarodowa (misja F. Nansena, Amerykańska Administracja Pomocy, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) również docierały do Rosji. Dzieci Powołża przywożono na Ukrainę, umieszczano w domach dziecka, ratowano od śmierci głodowej. Dopiero od marca 1922 r. pozwolono zostawiać okruchy międzynarodowej „pomocy humanitarnej” (mieszanki mleczne od „Nestlé” itp.). Nie docierały one do wiejskich domostw. Susze i inne klęski żywiołowe nie raz zdarzały się w historii Ukrainy. W XVI w., jeśli zaczynał się głód, chłopów zwalniano z powinności podatkowych, pozwalano na poszukiwanie chleba poza granicami wsi. Władza radziecka w osobie Lenina uciekła się do szczególnie naturalnego podatku — prodrazwiorki, która trwała do końca 1922 r., czyli w warunkach głodu. Leninowska prodrazwiorka, jako forma polityki społecznej władzy radzieckiej, miała wyraźne oznaki publicznego „działania z zamiarem”, czyli świadomego pozbawienia ludzi środków do życia. A one są klasyczną cechą terroru głodem. Rewolucyjne eksperymenty bolszewików na Ukrainie (likwidacja 30 tysięcy gospodarstw obszarniczych, które produkowały jedną trzecią towarowego chleba, ekonomiczne zrujnowanie chłopów-farmerów, nazwanych „kułakami”, „wyzyskiwaczami”, niszczenie społecznego instytutu prywatnej przedsiębiorczości, stosunków towarowo-pieniężnych) podważyły stabilność produkcji rolniczej, uczyniły ją wrażliwą na żywioły. Od władzy rewolucyjnej, która uznała za główne hasło usunięcie „burżuazji” oraz „światowego kapitału”, trudno było oczekiwać międzynarodowej pomocy „krajów imperialistycznych”. Wymuszone ogłoszenie NEP-u, które niektórzy historycy idealizują, nie oznaczało początku systemowego liberalizmu ekonomicznego. Lenin, rozważając nową taktykę i strategię utwierdzenia socjalizmu, nie zrezygnował z terroru. Nie raz zaznaczał o tym w swoich przemówieniach. Leninowskie tango („dwa kroki w przód, krok w tył”) w polityce wewnętrznej, zwłaszcza w warunkach czerwonego terroru i masowego ludobójstwa 1921—1922 r., okazało się zuchwałym tańcem na kościach. Oznaką zbrodni Lenina, a on stał na czele bolszewickiego rządu, była jego bezczynność wobec ratowania ukraińskich chłopów, zwłaszcza w ciągu drugiej połowy 1921 r. oraz zimą i wiosną 1922 r. Działalność Centralnej Komisji Pomocy Głodującym (CK Pomgoł) koncentrowała się głównie na terytorium RFSRR, a Ukraina była rozpatrywana jako nowa „sojusznicza spichlerz”. Od terminowości i systemowości pomocy żywnościowej zależało życie setek tysięcy ludzi, a świadome ignorowanie ich tragicznego losu jedynie pogłębiało społeczno-demograficzne i antropologiczne skutki głodu. Ich przejawy zostały profesjonalnie opisane w pracach socjologa P. Sorokina, którego osobiście nienawidził Lenin za publiczną krytykę władzy, antropologów L. Nikołajewa, O. Iwanowskiego, S. Wajsenberga. Badali oni bezpośrednio społeczno-antropologiczne cechy ofiar głodu 1921—1923 r., jego wpływ na zmiany psychiczne i morfologiczne ludzkiego organizmu w wyniku długotrwałego głodowania. W literaturze historycznej spotyka się pojęcia „geografia głodu” i „terytorium Hołodomoru”. Nie są one tożsame, ponieważ pierwsze dotyczy toponimicznego i geograficznego przypisania głodu jako zjawiska społeczno-fizjologicznego, jaskrawo naświetlonego w swoim czasie przez P. Sorokina, a drugie poświadcza obecność przypadków terroru głodem, intensywności jego niszczycielskiego działania. Terytorium głodu w lipcu 1922 r. objęło 18 guberni, z których 5 w USRR. Minimalna liczba głodujących 18,3 mln, maksymalna około 30 mln osób. Wskazana statystyka, która została podana w raportach instytucji rządowych w 1922 r., dotyczyła liczby głodujących, którą ustalili poprzez badanie regionów. Na terytorium południowo-wschodnich guberni USRR od leninowskiego ludobójstwa cierpiało 40 % ludności, a około 10 % dzieci straciło rodziców. W marcu 1922 r. liczba głodujących na Ukrainie, według niepełnych danych, sięgnęła 4 mln, z których dzieci stanowiły 1,9 mln osób. Na Mikołajowszczyźnie głodowała połowa ludności, a z wycieńczenia umierało 80 % dzieci w domach dziecka. Głodowa i ręcznie stworzona klęska objęła wtedy 1,2 mln mieszkańców guberni zaporoskiej, a śmiertelność wśród „zachorowawszy z głodu” wynosiła 27,1 %. Liczba głodujących szybko się zwiększała: w maju 25 %, w lipcu 50 % ludności guberni, a w poszczególnych rejonach innych regionów USRR sięgała 80 %. Prawie połowę ofiar głodu stanowiły dzieci, z których w lipcu 1922 r. zginęło od śmierci głodowej 15 %, a 20 % zaraziło się gruźlicą w wyniku niedożywienia, 55 % miało wyraźne oznaki fizycznego wycieńczenia. Zmarli i żywi należeli do kategorii ofiar pierwszego radzieckiego Hołodomoru. Zmarłych pochowano, a żywi cierpieli na choroby przewlekłe. Historycy i demografowie dyskutują wokół ogólnej liczby zmarłych od leninowskiego ludobójstwa 1921—1923 r. Podają oni różne liczby — od 0,5 do 6 mln osób. Ukraiński demograf O. M. Haładun skłania się ku 1,8 mln, ale jako „wariant obliczenia hipotetycznych strat”, a „z uwzględnieniem następnych katastrof” — 2,4 mln osób. Oficjalna statystyka demograficzna wtedy dopiero się kształtowała i dotyczyła głównie ludności miejskiej. Na czas przeprowadzenia miejskiego spisu ludności 15 marca 1923 r. w 18 % urzędów stanu cywilnego nie było ksiąg rejestracyjnych, a około jedna czwarta nie miała kart statystyczno-ewidencyjnych. Dlatego 49 % okręgowych biur statystycznych uznało ewidencję ruchu ludności za mniej lub bardziej pełną, reszta — za „daleką od pełnej”. Społeczno-demograficzne skutki głodu 1921—1923 r. próbował wyjaśnić ukraiński demograf i statystyk Arsen Chomenko. 31 maja 1922 r. został aresztowany przez czekistów charkowskiego gubernialnego oddziału. oddziału GPU jako byłego borotbisty i żołnierza armii URL, ale zwolnili go na prośbę kierownictwa gubernialnego biura statystycznego, bo „bez niego praca staje”. Według jego obliczeń destrukcyjnym zmianom uległy miasta południowo-wschodnich regionów USRR, które „najbardziej ucierpiały w swoim czasie od kryzysu żywnościowego”, a pasa leśno-stepowego — mniej, gdzie „rok głodowy przetrwali bez wielkich strat”. W pierwszej połowie 1923 r. Ukraina nie osiągnęła przedwojennego poziomu urodzeń, dopiero pod koniec roku obserwowano „uzdrowienie ogólnych warunków rzeczywistości demograficznej”. Poziom śmiertelności w styczniu—marcu 1923 r. był znacznie wyższy niż w 1924 r. Spis miejski objął wtedy 612 miast, a 41052 wsie znalazły się poza ewidencją urzędów stanu cywilnego i statystyków. Materiałów spisu ludności wiejskiej, poza rejestrami podatkowymi i badaniami wyrywkowymi, nie było. Dlatego A. Chomenko odważył się „…sporządzić chociaż ogólny obraz ruchu naturalnego, skoro nie można dać dokładnego jego obrazu”. Uczony i statystyk-praktyk, gdyż pracował w Centralnym Urzędzie Statystycznym USRR, zademonstrował profesjonalizm naukowy i postawę obywatelską. Na podstawie dostępnej mu statystyki demograficznej doszedł do wniosku o zmniejszeniu w 1922 r. poziomu urodzeń w guberniach połtawskiej, czernihowskiej i charkowskiej — o 30 %, o wzroście intensywności śmiertelności na Połtawszczyźnie — do 50 %. Muszę podkreślić, że wspomniane gubernie nie należały do „pasa głodowego”. Jednak w trzech powiatach Charkowszczyzny (zmijewskim, iziumskim, kupiańskim) nie było ogólnego przyrostu ludności, a na Połtawszczyźnie w 10 z 14 powiatów. Zastosowanie klasycznych metod badania demograficznego, czyli tak zwanych ogólnych i specjalnych współczynników urodzeń, śmiertelności i przyrostu, utrudniał brak ogólnego spisu ludności. Według materiałów statystyki podatku żywnościowego i wiosennej ankiety ludności wiejskiej z 1923 r. A. Chomenko ustalił jej „ogólną liczbę ludności” — 23,3 mln osób, z których 22,1 mln stale mieszkało na wsiach. Dołączał także dane statystyczne poszczególnych spisów, które przeprowadzały gubernialne biura statystyczne. W maju 1923 r. w guberniach donieckiej, katerynosławskiej i odeskiej, które wchłonęły ludność zlikwidowanych guberni mikołajowskiej i zaporoskiej, mieszkało 7,7 mln chłopów. Znajdowali się oni w epicentrum masowego ludobójstwa, stali się jego ofiarami poprzez utratę życia i nabycie chorób przewlekłych. Demograf A. Chomenko, jako uczony, praktyk i naoczny świadek tamtych wydarzeń, ustalił terytorium klęski głodu. Wyodrębnił gubernie kijowską, czernihowską, wołyńską, podolską spośród innych, które „powtarzają liczby przedwojenne” pod względem poziomu ruchu naturalnego ludności, a charkowską, połtawską oraz „…okręgi południowe, które trzeba zaliczyć do „pasa głodowego”, wykazują znaczne zmniejszenie urodzeń i przyrostu naturalnego, powolny wzrost śmiertelności i zmniejszenie przyrostu”. Jeśli dodać do guberni południowych ludność połtawskiej i charkowskiej, to otrzymamy 13,1 mln osób, które znalazły się na terytorium masowego głodu w latach 1921—1923. Śmiertelność dzieci (w wieku do 1 roku) stanowiła w „pasie głodowym” 41 % w odeskiej, 51 % w katerynosławskiej, 29 % w donieckiej guberniach. Wśród pozostałych guberni, poza wołyńską (17,1 %), sięgała ona 18—25 % tej grupy wiekowej. A. Chomenko krytycznie podszedł do własnego badania demograficznego i tabeli ruchu ludności, którą wtedy uporządkował, ponieważ za wcześnie „…brać ją za podstawę do ostatecznych wniosków”. Jednak śmiało wiązał je z „nieurodzajem i głodem”, które przejawiały się „w każdej cyfrze tabeli”. W rezultacie pierwszego radzieckiego Hołodomoru zmarło co najmniej 27 % dzieci w wieku do jednego roku, którym w 1941 r. miałoby stuknąć 18 lat (wiek poborowy). Statystyka demograficzna, którą A. Chomenko wykazał w tamtych latach, była rozpatrywana przez niego w kontekście wpływów społeczno-epidemiologicznych, skutków wojen oraz „lat klęsk ekonomicznych” 1921—1922, kiedy „…śmierć z głodu była dość zwykłym zjawiskiem”. Badając ewolucję śmiertelności na Ukrainie, demograf i statystyk-praktyk przyznał, że śmiertelność dzieci w USRR na 1923 r. wynosiła 27,3 %, a w guberniach stepowych 39,7 %, niekiedy dochodziła do 67 % wśród grupy wiekowej do 1 roku. Śmiertelność dzieci wiejskich do 4 lat znacznie przewyższała jej poziom wśród dzieci miejskich. A. Chomenko poświadczył fakt, że „…głód 1921—22 roku w pasie stepowym wywołał całe spustoszenia i słabiej dotknął leśno-stepowy”, wykazał kilka zasadniczych podejść naukowych. Jego teoria „doboru naturalnego” w odniesieniu do charakterystyki ruchu naturalnego ludności w pierwszych miesiącach po głodzie jest oryginalna. W latach 1921—1922 umierali „najsłabsi” (dzieci, osoby dorosłe w podeszłym wieku), a poziom śmiertelności w 1923 r. zmniejszał się z powodu wcześniejszego „wymierania” wspomnianych grup społeczno-demograficznych. Przeżywali najsilniejsi, ale dzieci stanowiły prawie połowę wśród zmarłych z powodu leninowskiego ludobójstwa. Odbywał się „braterski” podział śmierci nie tylko według kryterium narodowego, ale także według grup wiekowych i społecznych. Agresywna teoria nienawiści klasowej rodziła u jej ideologów obojętność wobec ludzkiego życia, jego dewaluację. Zatem, jeśli przyjąć za podstawę poziom śmiertelności 27,1 %, to otrzymamy 5,9 mln zmarłych chłopów, którzy stale przebywali na terytorium ludobójstwa. W pięciu guberniach południowo-wschodnich (27,1x7,7 mln: 100) otrzymamy ponad 2 mln zmarłych, a z uwzględnieniem ludności guberni charkowskiej i połtawskiej, 3,5 mln osób. Smutny „braterski” podział śmierci. Polityczny slang „starszy brat”, czyli imperialna wyższość Rosji, prześladuje Ukraińców od rady perejasławskiej 1654 r. Upokarzającą etykietę „małorusa” kultywowali carscy namiestnicy, posiadacze poddanych, niekiedy rosyjscy pisarze, zakorzeniając poczucie niższości społecznej i przekształcając naród w masę etnograficzną. Dziwne zachowanie i troska „starszego brata”, który dwugłowym orłem wyjmował oczy i język „młodszemu” bratu, zostawiając go ślepym i niemym niewolnikiem. Tak trwało przez dwa stulecia, odkąd zdezorientowany Bohdan zaufał Moskalom.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn