Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Mykoła Hohol i Astolphe de Custine o rosyjskim imperializmie i duchowej naturze „ruskich”

Слово Просвіти, №16 за 2018 рік

Petro CHERNEHA, doktor nauk historycznych, profesor. Zakończenie. Początek w nr 15 z 2018 r. Okrucieństwo z przejawami ludobójstwa, masowe represje i deportacje stosowane przez imperia rosyjskie, radzieckie i putinowskie wobec narodów Ukrainy, Kaukazu, Azji Środkowej, państw bałtyckich i innych w drugiej połowie XIX – na początku XXI w., które prowadziły i kontynuują walkę o wyzwolenie spod rosyjskiego ucisku kolonialnego – to jaskrawe potwierdzenie oceny wielkiego Francuza dotyczącej istoty i duchowej natury „ruskich”. Reżim stalinowski w latach 1930–1952 zniszczył dziesiątki milionów ludzi, a według kryterium etnicznego deportował ze swoich odwiecznych terytoriów na Wschód i do republik Azji Środkowej, według niepełnych danych, co najmniej ponad 5 200 tys. przedstawicieli 61 narodów. Siedem narodów zostało wygnanych całkowicie i dożywotnio, ich byty państwowe – autonomiczne republiki i obwody – władza zlikwidowała, a ziemie zasiedliła Rosjanami. Ponad 20% deportowanych „wrogów ludu” zginęło do 1948 r. w wyniku brutalnej przemocy ze strony organów Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR, miejscowej administracji, nieodpowiednich warunków bytowych i surowego klimatu. Likwidacja państwowych bytów autonomicznych małych narodów i ludobójstwo ich kultur miały na celu przyspieszenie ich asymilacji [13, s. 340–379]. Nadzieja M. Hohola na religijność „ruskich”, ich wiarę w Boga miała rozpaczliwe skutki. Ze smutkiem stwierdza on: „Bez miłości do Boga nikt nie dostąpi zbawienia, a miłości do Boga u was nie ma… Boże! Pusto i strasznie staje się w Twoim świecie!” [8, s. 128; 3, s. 417–418]. Koncepcja myśliciela dotycząca sakralizacji Rosji, próba idealizacji władzy absolutnej cara, który „…zachorowawszy duchem o wszystkich, nabywa ten wszechmocny głos miłości, który jeden tylko może wnieść pojednanie we wszystkie stany i zamienić państwo w harmonijną orkiestrę”, nie znalazła urzeczywistnienia i nie doprowadziła do powszechnego duchowego przejrzenia „ruskich” [5, s. 245]. Hohol konstatuje: „Nic nie widać, widać jakieś świńskie ryje zamiast twarzy, a więcej nic… Dusza chce kochać tylko to, co piękne, a biedni ludzie są tak niedoskonali i tak mało w nich piękna” [7, s. 129]. Zastraszanie przez pisarza „ruskich” Strachem Pańskim również nie odniosło sukcesu w ich duchowym odrodzeniu. Nie mogło go zresztą być, twierdzi Custine: w państwie, gdzie „…cerkiew odmawia wolności, traci ona moralną cnotę, jako niewolnica, rodzi ona niewolnictwo”. W Rosji – kontynuuje autor – „wiara polityczna… jest silniejsza niż wiara, jedność religijna cerkwi moskiewskiej jest jedynie zewnętrzna…” [14, s. 51–52]. Ta jego myśl jest aktualna i dzisiaj. Natomiast rosyjsko-prawosławny fanatyzm i dzisiaj niesie zagrożenie dla chrześcijaństwa, jest ważnym składnikiem ideologii tak zwanego „ruskiego miru”, którą reżim Putina wykorzystuje do rusyfikacji i asymilacji zniewolonych narodów, destabilizacji sytuacji w niepodległych państwach na obszarze poradzieckim oraz w krajach Europy w celu odrodzenia Imperium Rosyjskiego. W imperialnej Rosji, gdzie od niewolniczych porządków pańszczyźnianych, „od ogólnej ludzkiej beztroski” niemal corocznie głodowała ludność całych guberni, Hohol wzywa warstwy panujące do współczucia i dobroczynności, pomocy głodującym. Pisarz zwraca się do tych, którzy udzielają pomocy, aby uświadomili sobie naturę „rosyjskiego człowieka” i jego okoliczności, wyjaśnili mu przyczyny, treść i „prawdziwe znaczenie nieszczęścia, aby widział, że zostało mu ono zesłane po to, by zmienił swoje dawne życie, by odtąd stał się już nie tym dawnym, lecz jakby innym człowiekiem, zarówno materialnie, jak i moralnie” [8, s. 52–53]. Hohol, obserwując dość powszechny nieodpowiedzialny stosunek „ruskich” do pracy, w odróżnieniu od Ukraińców, w swoich utworach, a zwłaszcza w „Wybranych miejscach z korespondencji z przyjaciółmi”, podkreśla konieczność uczciwej pracy każdego człowieka na swoim miejscu: „Bogu podoba się, by człowiek pracą i potem zdobywał sobie chleb…”, a niewykonywanie swoich obowiązków niszczy życie osobiste i państwowe, wnosząc w nie bezsens i zamęt [8, s. 157]. Natomiast Custine zwraca uwagę na pracę pozbawionych wolności ludzi w zakładach przemysłowych na Uralu i Syberii, które były jednym z głównych źródeł dochodów imperium. Taką działalność gospodarczą władzy podsumowuje słowami: „Tam, gdzie umiera polityka postępu i święci swoje zwycięstwo despotyzm, państwo prosperuje” [13, s. 105]. Duchowy reformator imperium Hohol nie akceptował u „ruskich” „pustej dumy i przechwałek… rosyjskimi cnotami”, kazań władzy imperialnej i cerkwi oraz idei inteligencji o mesjańskiej roli Rosji. Pisarz zwraca ich uwagę na to, że naród, którego życie jest przepełnione służalczym duchem i poniżeniem, strachem i uległością wobec władzy, bezduchowością, nie może być przykładem dla innych: „Czy jesteśmy lepsi od innych narodów? Od nikogo nie jesteśmy lepsi, a życie mamy jeszcze bardziej nieuporządkowane i chaotyczne niż oni wszyscy. Czy jesteśmy gorsi od wszystkich innych – oto co zawsze powinniśmy mówić o sobie” [7, s. 270], a nie przypisywać sobie roli „zbawcy”, który rzekomo został zesłany przez Boga na ziemię w celu zniszczenia zła i ustanowienia „królestwa niebieskiego”. Wzywa, aby „ruscy” zobaczyli „…swoją nędzę, swoje podłe nicponieństwo i wspomnieli mimowolnie o Bogu…”, ponieważ „…nie można inaczej skierować społeczeństwa czy nawet całego pokolenia ku pięknu, dopóki nie pokaże się całej głębi jego obecnej ohydy” [8, s. 127]. Custine obiektywnie, niezwykle konkretnie i proroczo zdefiniował wyjaśnia istotę rosyjskiego imperializmu, który dąży do zawładnięcia całym światem, co znajduje swoje ucieleśnienie także w drugiej połowie XIX—XX w. Rosja — „…ten twór Opatrzności, wieczna wschodnia tyrania, — przekonuje nas pisarz, — jego głównym przeznaczeniem jest ukarać nową inwazją (zagarnięcie, napad) zdrobniałą cywilizację Europy.., ona nieustannie nam zagraża, hoduje wśród nas anarchię… i ulegniemy jej, jeśli nasze rozłamy i nasze niesprawiedliwości uczynią nas godnymi takiej kary” [14, s. 49, 137]. Gogol w odpowiedzi na krytykę i bezpodstawne oskarżenia go przez F. Bułgarina, M. Polewoja, S. Aksakowa, W. Bielińskiego i innych o nieobiektywne przedstawianie rosyjskiej rzeczywistości, nieznajomość Rosji i języka, niechęć do jej narodu oświadcza, dlaczego nie odczuwacie w sobie tego, co ja, patrząc na „…te puste, dotąd niezasiedlone i bezdomne przestrzenie.., — oszustów i łapowników, — …którzy potrafią obejść każdy ukaz, dla których nowy ukaz jest tylko nową pożywką, nowym środkiem, by zagracić większą złożonością każde załatwianie spraw, rzucić nową kłodę pod nogi człowiekowi!.. Słowem — u rzadkiego z nas wystarczało tyle miłości do dobra, żeby zdecydował się poświęcić dla niego i ambicję, i miłość własną… i nałożył samemu sobie za nieodzowne prawo — służyć ziemi swojej, a nie sobie, pamiętając co chwila, że wziął on miejsce dla szczęścia innych, a nie dla swojego” [8, s. 116—117]. Was przestraszyła bezduszność we wszystkim i „nicość” rosyjskiego człowieka, — oświadcza Gogol, a ja zwracam się do Rosji: „Czyż u ciebie nie ma być bohatera, kiedy jest miejsce, gdzie rozwinąć się jemu?”. Jednak do tego niezbędne są bohaterskie siły każdego z nas, — twierdzi pisarz, aby podnieść państwo i życie jego narodu na „ustawową wysokość” [8, s. 119—121]. Natomiast rozważania Custine’a o perspektywach rozwoju Rosji są bliższe prawdy. Zaślepiona monarchicznym bałwochwalstwem, kłamstwem i ambicjami władzy i narodu „rosyjska cywilizacja, — zaznacza on, — jeszcze znajduje się tak blisko swojego źródła (Złotej Ordy i Carstwa Moskiewskiego Iwanów III i IV — P. Cz.), że przypomina barbarzyństwo. Rosja jest wojującym społeczeństwem, jej siła nie polega na ideach, ona jest w wojnie, a zatem w podstępach i okrucieństwie” [8, s. 141]. Spostrzeżenia francuskiego pisarza ogólnie odpowiadają także obecnemu stanowi społeczno-politycznego i gospodarczego życia oraz międzynarodowej polityki putinowskiej Rosji: systematycznemu kłamstwu, przemocy i gnębieniu praw zniewolonych narodów i wszystkich obywateli, ciągłym zaborczym wojnom, terrorowi w kraju i poza jego granicami, łapówkom i szantażowi liderów europejskich krajów, USA i innych państw świata dla destabilizacji międzynarodowej sytuacji, pozostając przy tym surowcowym dodatkiem Europy z korupcyjną władzą i bronią atomową. Genialnemu pisarzowi, przedstawicielowi ukraińskiego światopoglądu i mentalności, wychowanemu na bogatych narodowych demokratycznych pedagogicznych i ogólnie humanistycznych tradycjach, folklorze rodzinnego narodu, nie było dane zreformować rosyjskiego społeczeństwa i cerkwi prawosławnej. Jego etyczne i estetyczne idee, uformowane przez ukraińskich pisarzy, filozofów i działaczy religijnych, a także europejski Humanizm i Oświecenie były dla nich obce. Pozostają one obce także dla dzisiejszej Rosji. Dlatego strasznym ostrzeżeniem wypełnione są jego ostatnie słowa do „rosjan”: „Bądźcie nie martwymi, a żywymi duszami. Nie ma innych drzwi, oprócz wskazanych przez Jezusa Chrystusa, a każdy wchodzący inaczej jest złodziejem i rozbójnikiem” [8, s. 380]. Wielonarodowej imperialnej Rosji, oderwanej od prawdziwego swojego ugrofińskiego i tatarskiego pochodzenia, ze sfałszowaną i zmitologizowaną historią, gdzie brak wspólnej historycznej pamięci, tradycji i zwyczajów, przywłaszczono osiągnięcia kultur zniewolonych narodów, z ideologią agresywnego rosyjskiego szowinizmu i hipokryzją „rosjan” „wróży jedynie nieszczęście”, prorokuje Custine [14, s. 133—134]. Tego samego zdania jest wybitny rosyjski historyk i filozof G. Fiedotow, który w artykule „Los imperiów” opublikowanym w 1947 r., twierdził, że Rosja musi pozbyć się swojej imperialnej istoty, co stanie się jej „duchowym oczyszczeniem, uwolnieniem rosyjskiej kultury od strasznego ciężaru, który szpeci jej duchowy obraz…” i dopiero wtedy „…będzie mogła powrócić do budowy wycierpianej w strasznych mękach wolnej socjalnej demokracji” [18, s. 108]. Ostrzeżeniem i drogowskazem dla ukraińskiego narodu w odrodzeniu narodowego państwa dzisiaj, kiedy Rosja zagarnęła Krym, część Donbasu i dąży po raz kolejny zniewolić Ukrainę, bez której ona znów przekształciła się w zwykłe azjatyckie państwo, jednak nie przestaje zagrażać Europie i całemu światu, kiedy agresor przedstawia napad na nasz kraj jako pokojową misję dla ochrony rosyjskojęzycznej ludności, a w rzeczywistości dla odtworzenia imperium w granicach ZSRR do 1991 r. z następnym stworzeniem tak zwanej wschodniosłowiańskiej przestrzeni pod jego kontrolą na podstawie prawosławia, rosyjskiej imperialnej kultury i zwłaszcza języka, alternatywnego wobec Europy, brzmi wskazówka naszego geniusza I. Franki, którą musimy na wieki wyryć w swojej pamięci i świadomości: „Moskwofilstwo, jak każda podłość, każda demoralizacja — to międzynarodowe zjawisko, godne ogólnego potępienia i walki z nim” [19, s. 145]. Spostrzeżenia, myśli i wnioski M. Gogola i A. de Custine’a są aktualne i szczególnie ważne dzisiaj dla koniunkturalnych i naiwnych zagranicznych polityków oraz tych Ukraińców, którzy kontynuują wierzyć w „ewolucję” rosyjskiego imperialnego reżimu w stronę europejskiej demokracji, w możliwość jakiegoś kompromisu z nim, „braterską przyjaźń narodów”. Duchowa natura większości współczesnych Rosjan, aby zachować imperium od rozpadu, woli widzieć na tronie takich tyranów, jak Iwan Groźny, Stalin oraz ich obecny władca, co przekonująco potwierdziły tegoroczne wybory prezydenta Rosji. Literatura 1. Astafiew Wiktor. Przybliżenie do prawdy // Wianek dla M. W. Gogola. Gogol i czas. — Charków, 1989. — S. 192—199. 2. Bierdiajew N. Rosyjska idea // Woprosy fiłosofii. — 1990. — nr 1. 3. “Boże, daj pokochać jeszcze bardziej ludzi”. Fragmenty listów, notatek na tematy religijno!moralne i mało znane modlitwy N. W. Gogola otwierają ducha wielkiego artysty słowa // Nauka i rieligija. — 2009. — nr 3. 4. Wianek dla M. W. Gogola. Gogol i czas. — Charków, 1989. 5. Gogol N. W. Zbiór utworów: w 7 t. — Moskwa, 1967. — T. 6. 6. Gogol N. W. Wieczory na хуtorze w pobliżu Dikańki. Opowiadania wydane przez pszczelarza Rudego Pańka. — Mińsk, 1974. 7. Gogol N. W. w rosyjskiej krytyce i wspomnieniach współczesnych. — Moskwa!Leningrad, 1951. 8. Gogol N. W. Wybrane miejsca z korespondencji z przyjaciółmi. — Moskwa, 1990. 9. Gogol N. W.: duchowe przejrzenie życia i twórczości (na 200!lecie urodzin). — Połtawa, 2010. 10. Hołubenko Petro. Ukraina i Rosja w świetle stosunków kulturalnych. — Kijów, 1993. 11. Doncow D. Przedmowa // Custine Astolphe de. Prawda o Rosji. Przeł. z franc. i oprac. O. Merczański. — Kijów, 2009. 12. Zołotusski Igor. Usprawiedliwienie Gogola // Wianek dla M. W. Gogola. Gogol i czas. — Charków, 1989. — S. 224—237. 13. Kozycki Andrij. Ludobójstwo i polityka masowej eksterminacji ludności cywilnej w XX w. (przyczyny, osobliwości, skutki). — Lwów, 2012. 14. Custine Astolphe de. Prawda o Rosji. Przeł. z franc. i oprac. O. Merczański. — Kijów, 2009. 15. Małaniuk Je. Szkice z historii naszej kultury. — Kijów, 1992. 16. Markiz Astolphe de Custine. Rosja 1839 roku / Przeł. z franc. H. Hamalia // Suczasnist. — 1993. — nr 1. 17. Thompson Ewa M. Trubadurzy imperium. Literatura rosyjska i kolonializm. Przeł. z ang. M. Korczyńska. — Kijów, 2006. 18. Fiedotow G. Los imperiów // Suczasnist. — 1993. — nr 1. — S. 96!109. 19. Franko I. Ja. Nieco o stosunkach polsko!ukraińskich. Odpowiedź p. T. Romanowiczowi na artykuł “Sprawy domowe Ukraińców” // Budowniczy ukraińskiej państwowości. Chrestomatia artykułów politologicznych Iwana Franki. Oprac. D. Pawłyczko. — Kijów, 2006. — S. 142—163.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn