Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Nie latynizacja, a dekomunizacja pisowni

Слово Просвіти, №16 за 2018 рік

Wprowadzanie obcego – to nie sposób rozwiązywania problemów własnego. Iryna Farion. Czy współcześni latynizatorzy ukraińskiego alfabetu cyrylickiego muszą rozwijać tezy naszych wybitnych klasyków, takich jak M. Szaszkewycz, I. Franko, A. Wołoszyn i inni, o absolutnej bezsensowności tej idei? Pytanie retoryczne. Do latynizatorów należy kategoria osób, które zawieszając się między Wschodem a Zachodem, zawsze wybierają PRAGMATYCZNE, niby modne, i poprzez wprowadzanie obcego myślą, że rozwiążą problemy własnego. Ani język, ani kultura, ani wiara nie należą do kategorii pragmatycznych, lecz są kategoriami wartościującymi, tradycyjnymi i światopoglądowymi. I Franko pokazał to w swoim artykule „Wojna o alfabet w Galicji 1859 r.”, bezlitośnie krytykując pomysł czeskiego filologa J. Jirečka wprowadzenia latynizacji ukraińskiego pisma: nasze stare piśmiennictwo i cyrylica — to „trwała podstawa kulturowego i duchowego rozwoju naszego narodu”. W utworzonej komisji ortograficznej złożonej z 9 osób za pomysłem Jirečka zagłosował tylko sam Jireček oraz spolonizowany Ukrainiec Czerkaski…. Taką samą była reakcja M. Szaszkewycza na propozycję etnografa, językoznawcy i swojego pobratymca z seminarium duchownego J. Łozyńskiego „O wprowadzeniu polskiego alfabetu do ruskiego piśmiennictwa” (1834) oraz zobrazowana w pracy „Ruskie wesele” (1835). Szaszkewycz w pracy „Alfabet i abecadło” (1836) potraktował taką propozycję wymownie: „będziemy niezrozumiali ani dla siebie, ani dla obcych, a dla innych — przez skład i ducha języka”. W „Ruskim weselu” nazwał łacińską grafikę „łachmanami nie naszymi” i potraktował taką próbę jako „bezczeszczenie świętości”, która „była nam niebiańską, niezdobytą twierdzą przed dokonanym nędznieniem, była najmocniejszym słupem, nieporuszoną skałą, na której Ruś święta, przez tyle wieków srogo udręczona, mocno stała […], to jej dziwna sprawa, że my dotąd r u s i n i”. Ciekawe, że sam J. Łozyński po wydarzeniach rewolucyjnych w Galicji w 1848 roku kategorycznie zaprzeczył swojej idei i z jej gorącego zwolennika oraz inicjatora stał się przekonanym przeciwnikiem. Kiedy w 1859 roku namiestnik galicyjski A. Gołuchowski wystąpił z inicjatywą oficjalnej polonizacji ukraińskiego piśmiennictwa w szkołach Galicji, w wyniku czego wybuchła tu nowa faza „wojny o alfabet”, J. Łozyński zdecydowanie protestował przeciwko temu jako członek specjalnej komisji, a później w osobnej drukowanej rozprawie „O języku wykładowym w szkołach w Zachodniej Galicji” (1862). Zauważmy, że te „wojny graficzne” w ciągu XIX wieku miały pod sobą realny grunt, bo ani ukraiński język literacki na bazie ludowej, ani jego własne piśmiennictwo wtedy jeszcze nie były uformowane. Trwała walka między tradycją cerkiewnosłowiańską, która przekształciła się w hamulec rozwoju językowo-narodowego, a coraz potężniejszym napływem potocznego języka ludowego do wszystkich sfer życia. Do użytku pisemnego Ukraińcom nadal służyła tradycyjna cyrylica i grażdanka z zachowanymi cyrylickimi literami ъ, ы, ѣ (jać), dźwiękami nosowymi, ω, które nie zadowalały systemu fonetycznego potocznego języka ukraińskiego. Od końca XVII i w ciągu XIX wieku Ukraińcy pisali cyrylicą, próbując oddać ukraińskie dźwięki literami rosyjskiej grażdanki. Jednak ogromna zasługa ówczesnego pokolenia Ukraińców – naukowców, pisarzy i działaczy duchowych – polegała właśnie na REFORMIE pisma cyrylickiego, a nie na zmianie go na alfabet łaciński. Chyba symboliczne jest to, że ta obecna bezsensowna „wojna graficzna”, wrzucona w przestrzeń informacyjną przez dyletantów i innych, odbywa się właśnie w roku 200-lecia pierwszej gramatyki żywego języka ukraińskiego połtawianina O. Pawłowskiego „Gramatyka Małorosyjskiego narzecza” (Sankt Petersburg, 1818) oraz w roku 100-lecia pierwszego naukowego systemu naszej cyrylickiej pisowni „Zasady ukraińskiej pisowni” (1918) pod kierownictwem wybitnego językoznawcy, działacza politycznego i religijnego Iwana Ohijenki. To właśnie O. Pawłowski po raz pierwszy teoretycznie uzasadnił i konsekwentnie zademonstrował na przykładach użycie fonetycznej zasady pisowni, utrwalając, w szczególności, dźwięk I dowolnego pochodzenia (z ѣ (lis), o (nicz), e (osin')) oraz pisownię dż, dz dla odpowiednich dźwięków. On, jak zauważył autor współczesnych zasad pisowni z 1918 roku I. Ohijenko, „pierwszy przebił wielką dziurę w starej etymologicznej pisowni na korzyść pisowni fonetycznej”, a zatem na korzyść niezbędnej reformy cyrylicy. To właśnie on zamiast zwykłego cyrylickiego ѣ (jacia) zaczął pisać I: vinъ zamiast vѣnъ. Natomiast główne zasady pisowni Ohijenki zostały położone u podstaw pierwszej soborowej akademickiej Pisowni 6 września 1928 roku. który został zniszczony przez stalinowską i do dziś obowiązującą pisownię z 1933 roku. W Galicji nowinki O. Pawłowskiego dotyczące reformy grafiki i zasad pisowni rozwinął M. Szaszkewycz w słynnej „Rusałce Dnistrowej” (1837), która przede wszystkim ze względu na fonetyczną pisownię i reformę cyrylicy została zakazana. Podkreślam: niezreformowana cyrylica łączyła nas z systemem grafiki Moskwy, czego w żaden sposób nie powiemy o jej zreformowanym i odpowiednim dla ukraińskiego systemu fonetycznego wyglądzie, radykalnie poczynając od XIX wieku. W szczególności M. Szaszkewycz wykluczył wspólne z moskiewskim pismem znaki: ъ, ы, wprowadził pisownię і zamiast o, e (noć, oseń), niesylabiczne ў (teraz w) zamiast ł, które w moskiewskim (chodyw—chodył), jotację czy zmiękczenie ja, ju, je, ji w zależności od pozycji, szcz jako szcz, wprowadził jo, ьо, je. Dzięki praktycznemu wykorzystaniu proces reformowania cyrylicy zgodnie z fonetycznym systemem języka ukraińskiego zakończył pisarz P. Kulisz. Jednak na początku XX wieku widmo łacinki pojawia się już z absolutnie lewego obozu politycznego. W ZSRR, poczynając od 1923 roku do 1939 roku, zlatinizowano ponad 50 języków pisanych (z 72 języków ZSRR), większość z których miała arabski system pisma (azerski, eweński, kazachski, mansyjski, tatarski, chakaski i in.). 7 sierpnia 1929 r. postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR „O nowym zlatinizowanym alfabecie narodów arabskiego pisma Związku SRR” przejście na łacinkę nabrało oficjalnego statusu, jednak już od 1936 roku rozpoczął się odwrotny proces cyrylizacji alfabetu. Głównym ideologiem latynizacji alfabetu był rosyjski lingwista Nikołaj Marr (1864—1934), który występował z ideą koniecznego i nieuniknionego połączenia wszystkich języków świata w jeden język drogą UNIFIKACJI pisma i wprowadzenia dla wszystkich języków alfabetu łacińskiego. Wśród polityków i urzędników ideę latynizacji alfabetu podzielał założyciel radzieckiego systemu nauczania oraz jeden z założycieli literatury proletariackiej, ludowy komisarz oświaty ZSRR (1917—1929) A. Łunaczarski. O tym jest jego artykuł „Latynizacja rosyjskiego pisma”. Nic dziwnego, że temat latynizacji języka ukraińskiego pojawił się także w lewicowym środowisku. Autorem programowego tekstu o latynizacji „Odvertyj lyst do vsix, chto cikavyt’sja cijejiu spravoju” (czasopismo „Czerwonyj szlach”, 1923 r.) został komunista od 1919 roku, redaktor partyjnych i radzieckich gazet „Bilszowyk”, „Komunist”, szef chłopskiej grupy pisarzy „Płuh”, członek Komisji ds. uporządkowania pisowni przy Ludowym Komisariacie Oświaty Ukrainy w latach 1925—1928 Serhij Pyłypenko. Jego ideę wśród 56 członków Konferencji Pisowni w maju—czerwcu 1927 roku poparły jeszcze dwie osoby: M. Johansen i I. Tkaczuk. Zatem ten skondensowany historyczny wykład reformy cyrylicy i prób latynizacji świadczy, że pismo to sprawa nie tylko kulturalna, ale i polityczna. Dzisiejsze próby latynizacji to lustro bardzo chwiejnego stanu ideologicznego Ukrainy i ludzi o osłabionym i zależnym priorytecie narodowo-państwowym. Ich sposób myślenia: przystosować się do płynnej tendencji, a nie wrastać we własną tradycję i kulturę. Latynizacja to wcale nie tak zwana europeizacja czy „precz od Moskwy”, jak to uproszczono i prymitywnie próbują przedstawić. W obecnych warunkach to zaledwie przejaw kosmopolitycznej koniunktury. Pragmatyczna słuszność latynizacji może być umotywowana tylko jedną przyczyną: niedoskonałością cyrylicy. Jednak, ku wielkiemu żalowi latynizatorów, cyrylica już dawno jest idealnie zreformowana i w pełni odzwierciedla fonetyczną naturę naszego języka. Dlatego naszym głównym zadaniem dzisiaj nie jest latynizacja pisowni, a jej dekomunizacja poprzez powrót do bazowych norm Pisowni z 1928 roku, wypracowanej w czasie ukrainizacji. Pierwszy i ostatni Prezydent Ukrainy Karpackiej, wielki sobornik Augustyn Wołoszyn wzywał: „Walczmy przeciwko polonizmom, przeciwko moskalizmom czy madziaryzmom, ale nie walczmy przeciwko samemu ojczystemu językowi, który niczemu nie jest winien, że nie mógł swobodnie rozwijać się na swojej ziemi”. Tak oto, dodam, nie jest winna i cyrylica, że komuś zachciało się pod łudzącym pudrem europeizacji zastąpić ją łacinką… Zamiast żyć w ciągłym szpagacie między Wschodem a Zachodem, warto wreszcie zobaczyć swoją drogę pod nogami. Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor LIST CZYTELNIKA — DO DRUKU! Dzień dobry, szanowna redakcjo! Mam do Państwa małą uwagę w sprawie opublikowanej w nr 5 z 2018 r. notatki p. Jurija Perohanycza o pewnych osiągnięciach tak zwanej ukraińskiej wikipedii. Tak, nie pomylili się Państwo, widząc słowa tak zwanej. Wyjaśnię, dlaczego tak. Czysto po ludzku rozumiem pana Jurija, który włożył (i wkłada) niemało wysiłku w rozwój tego sieciowego ukraińskojęzycznego produktu. Jednak w rzeczywistości nie decyduje on o polityce, którą prowadzi tak zwana wikispołeczność (to wszyscy współtwórcy, przeważnie wolontariusze, ale są i wysłani kozaczki, są moskalofile i sowietofile itp.) oraz, przypuszczam, kierownictwo organizacji społecznej Wikimedia Ukraina. Jednym z głównych punktów konfliktowych jest pisownia, którą wykorzystują do pisania artykułów. Ta wikipedia niby tylko zaleca używać obowiązującej, a w rzeczywistości dość surowo karze (nawet pozbawieniem możliwości dopisywania artykułów) tych, którzy nie bardzo przestrzegają tej zasady. Jednak wszyscy rozumieją, że obowiązująca pisownia to postsowiecki produkt, który zawiera wiele zrusyfikowanych norm wzorca z 1933 roku. Że Narodowa Akademia Nauk pod przewodnictwem Borysa Patona prawie nic nie robi w kierunku odejścia od sowietczyzny. Kierownictwo wikipedii znalazło wymówkę, że tak zdecydowała większość użytkowników — pisać postsowiecką. Ale zasadę bolszewizmu już przecież przerabialiśmy. Dlatego proszę Państwa, aby bardziej zainteresowali się tym produktem, który w mediach nazywają „ukraińską wikipedią”. Na dodatek, żeby lepiej rozumieli Państwo istotę rzeczy, kierują tym produktem, w szczególności, osoby często nieznane (można redagować pod nickiem, pseudonimem), albo i dyletanci. Nie znam osobiście obecnego kierownika organizacji społecznej Wikimedia Ukraina p. Illi Kornijka, jednak to, że ma on dwa języki ojczyste, w tym rosyjski, plus to, że nie podoba mu się wariant pisowni słowa Rajch, jak to zaleca Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, a nie postsowiecki Reich, też o czymś mówi. Z poważaniem, Dmytro ŁOHUSZ, współtwórca Wiki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn